
بخشی ازگفتگویرضاعامریبامحمدرضاکاتب
__
محمدرضا کاتب: ناگاه با هجوم زیادی از مشکلات و فشارها روبهرو شدم. هم در
زمینهی ادبیات مشکلات و سختیهای زیادی برایم به وجود آورده بودند وهم در
زمینهی کار و شغلم وهم در زمینهی فیلمسازی و....یکهو دور تا دورم پر شده بود از موانع عجیبوغریب. بدجوری جاخورده بودم؛ چون مسئله برایم قابلفهم نبود. نمیدانستم اصلاً علت اینهمه فشار و آزار چیست و چرا باید این مسائل یکهو پاپیچ من بشوند. خب ابتدا باید میفهمیدم گره کار کجاست تا بعد فکری به حالش
میکردم. بدجوری درمانده شده بودم. چون همه چیز میان تاریکی گموگور بود و روزبهروز هم به مشکلات و دردسرهایم اضافه میشد در نهایت کار به جایی کشید که دچار افسردگی شدم افسردگیام باعث بیماریهای جسمانی وبی علت زیادی شد. دیگر خوابم نمیبرد. شاید در شبانهروز یکی دو ساعت بیشتر نمیتوانستم بخوابم تا میخوابیدم حالت خفگی بهم دست میداد و از خواب میپریدم...
-رضا عامری: روند آثارت از ابتدا به ما نشان میدهد که تغییرات زیادی کردهای. آیا این هراس را نداری که بگویند از واقعیت اجتماعی بریدهای؛ چون با آن کودکی وجوانی که در قلب ماجراها و حوادث تکوینیافته و ماجراجوییهای زیادی که کردهای و انسان جمعی مسلکی بودهای اکنون اینقدر منزوی به نظر
میرسی. آیا دلت برای شخصیتهای گذشتهات تنگ نمیشود؟ آیا فکر میکنی این گذشته در آثارت حضور دارد؟ندارد؟
-محمدرضا کاتب: ما در هر حالی نتیجه و بازتابی از تجربهها و گذشتهمان هستیم و از آن گریزی نداریم. البته شکل بروز تجربههای ما در آثار میتواند متفاوت باشد. چون گاهی تکههای زندگی ما بهصورت مستقیم به آثارمان راه پیدا میکنند. یعنی آن چیزی که ما تجربه و حس کردهایم یا حادثهای را که از سر گذراندهایم بهوسیلهی ابزار و شگردهای هنری و ادبی یکطوری جهت و سروشکل میدهیم تا قابلارائه باشد. در این مسیر حتی دیگران هم میتوانند رد تجربهها و گذشتهی تورا در آثارت ببینند. چون حس و زیست تو بهصورت مستقیم به آن اثر وارد شده است. شکل دیگر این قضیه این است که زیست ما بهصورت غیرمستقیم در آثارمان بروز میکند و با آن که گذشته هنرمند را نمیشود در آن اثر ردیابی کرد؛ اما تمام تجربهها و پیچوخمهای زندگی او در آن اثر حیوحاضر است. وبا کمک تخیل و تکیه به این بستر است که هنرمند میتواند آثاری متفاوت و خیالی خلق کند. آثاری که هیچگونه ربطی به زیست او ندارد. تجربههای هنرمند در این نوع آثار قابلردگیری نیست؛ اما این به معنای وجودنداشتن آنها نیست. در هر حالت، و شکلی زیست هنرمندان از آثار آنان سهم میبرد چه این مسئله قابلردگیری باشد و چه نباشد.
-رضا عامری: در مسیری که تا امروز طی کردهای دچار تغییرات فراوانی شدهای. از داستان طنز شروع کردهای و امروز به داستانهایی خشونتبار و تلخ رسیدهای. حتی زبان داستانهایت در آثار اولیهات ذخیرهای از زبان عامیانه بود؛ اما حا لا رمانهایت در جاهای خلوت و پرت وجهانی تنها میگذرد. علت اینهمه تغییر را چه میدانی؟
محمدرضا کاتب: تجربههایی که ما از سر میگذرانیم چه بخواهیم و چه نخواهیم ما را از درون جابهجا
می کنندوبه معنا وزندگی ما جهت میدهند. زیست ما چهرهی ما را عوض میکند بدون آن که حتی خودمان خبردار شویم. حوادثی که از سر میگذرانیم چیزهای زیادی را به ما تحمیل میکنند. به خودت میآیی و
میبینی آن قدر تغییر کردهای که چهرهات دیگر برای خودت هم قابلشناخت نیست و درمیمانی چرا از آن جا سر درآوردهای و چرا... بخش زیادی از تغییراتی که میکنیم خواست ما نیست و ما ناگزیر به پذیرش آن هستیم. موج حوادث وزندگی تورا با خودش میبرد به جایی که حتی از وجودش بی خبربودی وتویک نفر دیگر هستی در یک مکان ناشناس و باید کلی زمان بگذرد تا تو بفهمی با چه کسی جابهجا شدهای.گریزی از این تغییرات ناخواسته نیست. واگر تو بخواهی از دست خودت فرار کنی و این تغییرات را ندیده بگیری باز این جابهجایی طور دیگری از تو و ناخودآگاهت بیرون میزند و این بار خودش را در لباس دیگری مخفی میکند و حضورش را به رخت میکشاند. طوری که تو نتوانی دیگر تکههای واقعی خودت را به جا بیاوری و انکارش کنی. هر چقدر تو باهوش باشی ناخودآگاهت از تو باهوشتر است و چون میتواند خودش را به شکلهای عجیبوغریبی در بیاورد میتواند برای همهی عمر از چشم تو مخفی بماند. گذر ما از میان حوادث و مسائل باعث درک مستقیم وغیر مستقیم ما میشود. مثالی بزنم. سالها پیش من رمانی نوشته بودم در مورد آدم تنها ونا امیدی که از همهکس و همه چیز دورافتاده بود و انگار خودش آخرین نفری بود که این دورافتادگی، انتظار و پوچی را میفهمید. یک روز او میانروز مرگیهایش با حادثهای به خودش میآمد و میدید زندگی را درک نکرده است... و آن همه تنهایی و دلهره و گسیختگی بیدلیل نیست . وقتی رمان تمام شد احساس کردم هنوز تمام نشده است و پایان باز رمان و معناهای مختلفی که بار آن میشد باز نمیتوانست کمکی به این آدم و داستانش بکند و مشکل را حل کند. هر چهکار را بازنویسی کردم باز فایده نداشت. میلنگید. بخشهایی به آن اضافه کردم تا به بعضی از مسیرها و
جریانهای سر عت داده باشم تا این آدم بتواند خودش گذشتهاش را تو جیه کند؛ اما باز فایده نداشت . خب آن دوران من یک پسر بسیار پر انرژی، شوخطبع و بسیار رفیقباز بودم: با دوستان بسیار زیاد و ارتباطهای فراوان و صمیمی. در آن دنیای شلوغ، پر تحرک وگرم من از درک بعضی از چیزها دور بودم. برای همین هم از یک جایی به بعد من نمیتوانستم به آن آدم نزدیک شوم .می شد با آن آدم ورمانش کارهای زیادی کرد؛ اما هرچه میکردی باز آن مشکل وجود داشت و آن مشکل ربط به عبور من از میان سختیها، کلمات و مفاهیم داشت. روی هر آدمی حوادث و مسائل تا ثیر خاص خودش را دارد. اینطوری است که ممکن است عدهای از یک حادثه گذر کرده باشند؛ اما هر کدامشان به تجربهی خاصی دست پیدا کرده باشند. رمان را کنار گذاشتم تا ازش کمی دور شوم و بفهمم مشکل کجاست.
رضا عامری : مشکل توهمان مشکل انسان با سوژه خودش بود ؟
محمد رضا کاتب : دقیقاً .زمان گذشت تا آن که چند سال بعد نا گاه با هجوم زیادی از مشکلات وفشارها
رو به رو شدم .هم در زمینه ی ادبیات مشکلات وسختی های زیادی برایم به وجود آورده بودند وهم در زمینه ی کار وشغلم وهم در زمینه ی فیلم سازی و....یکهو دور تا دورم پر شده بود از موانع عجیب وغریب . بدجوری جا خورده بودم چون مسئله برایم قابل فهم نبود. نمی دانستم اصلا علت این همه فشار وآزار چیست وچرا باید این مسایل یکهو پا پیچ من بشوند.خب ابتدا باید می فهمیدم گره کار کجاست تا بعد فکری به حالش می کردم . بد جوری در مانده شده بودم .چون همه چیز میان تاریکی گم وگور بود و روز به روز هم به مشکلات و دردسرهایم اضافه می شد .ودر نهایت کار به جایی کشید که دچار افسردگی شدم .وافسردگی ام باعث بیماری های جسمانی وبی علت زیادی شد. دیگر خوابم نمی برد. شاید در شبانه روز یکی دو ساعت بیشتر نمی توانستم بخوابم ... تا می خوابیدم حالت خفگی بهم دست می داد و از خواب می پریدم .دیگر نمی توانستم دراز بکشم و بخوابم . نشسته چرتی می زدم وبا کابوسی تکراری از خواب می پریدم . تمام شب، همین طور نشسته بودم وزل زده بودم به دیواری جایی وفکر می کردم به چیز هایی که نمی دانستم چه بودند .چون مشکلات قصد کم شدن نداشتندوحال من هم روز به روز بد تر می شد .دیگر دست هایم هم به رعشه افتاده بودند وحتی یک لیوان چای را نمی توانستم در دست بگیرم . لیوان چای راباید سر خالی یا نصفه پر می کردم تا بتوانم از این جا به آن جا ببرم وروی زمین نریزد .لرزش ورعشه دستهایم به مرور چنان شد که دیگر نمی شد هیچ جوری مخفی اش کرد. روز به روز اوضاع بدترمی شد . دیگر جایی نمی رفتم .چون خجالت می کشیدم با آن حال وروز وچشم های گود رفته و بی خواب و...جایی بروم یا کسی مرا ببیند .ودر نهایت این مشکلات ، خانه نشین و دور افتاده شدم چون مشکلات هم چنان ادامه داشت وحال من بدتر می شد و ....چند سالی از این ماجرا و ماجراها، مشکلات و مسئله های دیگری که برایم پیش آورده بودند گذشت .تا آن که یک روز خیلی اتفاقی رفتم سراغ رمان آن مرد دور افتاده و تنها .وقتی رمان را این بار خواندم تازه فهمیدم که او چه مشکلی دارد. آن مرد به شیوه ی عموم و دیگران تنها وناامید شده بود .به شیوه ی مرسوم داشت دست وپا می زد تا غرق نشود. به شیوه ی مرسوم زندگی خالی وپر در د ومعناهایش را داشت روایت می کر د. و به شیوه ی منحصر به فرد خودش این کار را نمی کرد .همه چیز آن جا از زاویه ی شیوه های مرسوم، قانع کننده و توجیه پذیر بود . امابه جای آن که روایت او طبیعی و واقعی یا واقع نما باشد روایتش عادی وعرف بود .و مشکل کار هم همین بود . زندگی آن مرد، زندگی ای که فقط مختص او بود نبود .خبری از زاویه ای که مختص من واین آدم بود نبود .آن آدم از زاویه ی جهان مختص من وخودش روایت نشده بود. شاید بخش زیادی از اصالت یک اثر درآن است که همه چیز ش به شخصی ترین شیوه ها ی تو واثر باشد .یک اثر زمانی به نقطه ی تکامل خوش می رسد که در ترکیب وصورت و معنا به منحصر ترین روش ها ی خودش بیان شود. در غیر آ ن صورت آن اثر در بهترین حالتش یک تقلید و باز تاب صرف است .در هنگام نوشتن ما دایم باید به این مسئله توجه کنیم که چگونه می توانیم زوایایمنحصر به فردهر ابزار وشیوه و عنصر را پیدا کنیم .
ادامه دارد......