
روش پژوهش: تحلیل گفتمان انتقادی بر اساس نظریه لاکلا و موف
بازه زمانی مورد بررسی: ۱۳۸۸ تا ۱۳۹۴
۱. مسئله این مقاله چیست؟
در گام اول، یک بار با روش لاکلا و موف به سراغ اقتصاد مقاومتی رفتیم و ساختار گفتمانی آن را شناسایی کردیم: مفهوم کانونی «استقلال اقتصادی» و شش مفهوم پیرامونی. اما آن تحلیل، یک «تحلیل ایستا» بود؛ یک «عکس» از ساختار گفتمان. اکنون پس از هفت گام، به مقالهای بازمیگردیم که با همان روش اما از زاویهای متفاوت به موضوع مینگرد.
پرسش این مقاله نه «ساختار گفتمان چیست؟»، بلکه «گفتمان اقتصاد مقاومتی چگونه توانست خود را تثبیت کند؟» است. به عبارت دیگر، این مقاله «مکانیسمهای تثبیت گفتمانی» را بررسی میکند: یک گفتمان جدید و بدیع چگونه میتواند در برابر گفتمانهای رقیب قد علم کند، آنها را به حاشیه براند، و خود را به عنوان «گفتمان مسلط» جا بیندازد؟
اهمیت این پرسش در آن است که «اقتصاد مقاومتی» در سال ۱۳۸۹ یک «واژه جدید» و «نامأنوس» بود. در آن زمان، گفتمانهای مسلط در اقتصاد ایران «اقتصاد نفتی» (وابسته به درآمد نفت)، «اقتصاد آزاد» (تأکید بر بازار و تجارت آزاد) و «اقتصاد دولتی» (تأکید بر مداخله دولت) بودند. اقتصاد مقاومتی چگونه توانست در برابر این گفتمانهای جاافتاده «هژمونیک» شود؟ این مقاله، داستان این «نبرد گفتمانی» را روایت میکند.
۲. چارچوب نظری: هژمونی و غیریتسازی در نظریه لاکلا و موف
پیش از ورود به یافتهها، باید با چند مفهوم دیگر از نظریه لاکلا و موف آشنا شویم که در گام اول فرصت پرداختن به آنها نبود. این مفاهیم، «مکانیسمهای تثبیت گفتمان» را توضیح میدهند:
هژمونی: هژمونی در نظریه لاکلا و موف، وضعیتی است که در آن یک گفتمان خاص، گفتمانهای رقیب را کنار زده و به «تنها گفتمان معقول» تبدیل شده است. در وضعیت هژمونیک، مفاهیم گفتمان مسلط چنان «طبیعی» و «بدیهی» به نظر میرسند که گزینههای دیگر «غیرعقلی» و «ناممکن» جلوه میکنند. برای مثال، در یک جامعه نئولیبرال، «بازار آزاد» یک «اصل بدیهی» است و هرکس از «دخالت دولت» دفاع کند، «ضدتوسعه» تلقی میشود. پرسش مقاله این است: اقتصاد مقاومتی چگونه به چنین جایگاهی رسید؟
غیریتسازی: هر گفتمانی برای هژمونیک شدن نیازمند یک «غیر» یا «دشمن گفتمانی» است. «غیر» کسی است که گفتمان، خود را در برابر او تعریف میکند. بدون «غیر»، «خود» معنا ندارد. غیریتسازی فقط «دشمنسازی» نیست، یک «ضرورت گفتمانی» است: تا «بیرون» نباشد، «درون» شکل نمیگیرد.
منطق همارزی و منطق تفاوت: لاکلا و موف دو منطق را برای تثبیت گفتمان معرفی میکنند. «منطق همارزی» با بزرگنمایی «دشمن مشترک»، «زنجیره همارزی» میان «مطالبات مختلف» ایجاد میکند (مثلاً «همه در برابر تحریم متحد شویم»). «منطق تفاوت» اما با «خرد کردن» و «جزئی کردن» مطالبات، آنها را «قابل مدیریت» میکند. یک گفتمان موفق، هر دو منطق را در جاهای مناسب به کار میگیرد.
۳. مکانیسم اول: غیریتسازی با «اقتصاد وابسته به نفت»
اولین و مهمترین مکانیسم تثبیت گفتمان اقتصاد مقاومتی، «غیریتسازی» با «اقتصاد وابسته به نفت» است. تحلیل بیانات رهبری در فاصله ۱۳۸۸ تا ۱۳۹۴ نشان میدهد که «اقتصاد وابسته به نفت» به تدریج به «دشمن گفتمانی» اقتصاد مقاومتی تبدیل شده است.
این غیریتسازی چند ویژگی دارد:
نخست: «نفت» از نعمت به نقمت تبدیل میشود. در گفتمان اقتصاد مقاومتی، نفت دیگر «ثروت خدادادی» نیست، بلکه «نفرین» است. رهبری بارها نفت را «بیماری مزمن اقتصاد ایران» خواندهاند و کشورهای فاقد نفت (مثل ژاپن، کره جنوبی، ترکیه) را به عنوان «الگو» معرفی کردهاند که «چون نفت نداشتند، مجبور شدند روی پای خود بایستند و موفق شدند». این «واژگونی معنایی» (نفت از نعمت به نقمت) یکی از مهمترین دستاوردهای گفتمانی اقتصاد مقاومتی است.
دوم: «اقتصاد وابسته به نفت» به عنوان «دشمن درونی» تصویر میشود. برخلاف «تحریم» که «دشمن بیرونی» است، «وابستگی به نفت» یک «دشمن درونی» است: «خودمان با دست خودمان اقتصادمان را به نفت وابسته کردیم». این «درونیسازی دشمن» بسیار هوشمندانه است، چون «دشمن بیرونی» (تحریمکنندگان) قابل حذف نیستند، اما «دشمن درونی» (وابستگی به نفت) قابل حذف است.
سوم: «اقتصاد وابسته به نفت» با «تحریمپذیری» پیوند میخورد. در گفتمان اقتصاد مقاومتی، «اقتصاد وابسته به نفت» یعنی «اقتصادی که دشمن میتواند آن را تحریم کند». بنابراین، «وابستگی به نفت» نه فقط یک «مشکل اقتصادی»، که یک «آسیبپذیری امنیتی» است.
۴. مکانیسم دوم: غیریتسازی با «اقتصاد ریاضتی غربی»
دومین «غیر» گفتمان اقتصاد مقاومتی، «اقتصاد ریاضتی غربی» است. این غیریتسازی (که در گام چهارم نیز به تفصیل بررسی کردیم) در اینجا از منظر «مکانیسم تثبیت گفتمان» بازخوانی میشود.
نخست: «اقتصاد ریاضتی» به عنوان «نسخه غربی بحران» تصویر میشود. رهبری بارها گفتهاند: «آنها [غربیها] در بحران اقتصادی، مردم را وادار به ریاضت میکنند، اما ما میگوییم اقتصاد را مقاوم کنید.» این جمله، اقتصاد مقاومتی را «نسخه بومی و انسانی» و اقتصاد ریاضتی را «نسخه غربی و ضدانسانی» نشان میدهد.
دوم: «مردم» در اقتصاد مقاومتی «قهرمان» و در اقتصاد ریاضتی «قربانی» هستند. این «تقابل قهرمان-قربانی» یک «منطق همارزی» قوی ایجاد میکند: مردم ایران میتوانند با مشارکت در اقتصاد مقاومتی «قهرمان» شوند، در حالیکه مردم اروپا در اقتصاد ریاضتی «قربانی» هستند.
سوم: غیریتسازی با اقتصاد ریاضتی، اقتصاد مقاومتی را از «برچسب ریاضت» مبرا میکند. این «مرزکشی» به اقتصاد مقاومتی کمک کرد از اتهام «اقتصاد ریاضتی در لفافه اسلامی» خلاص شود و هویت مستقل خود را تثبیت کند.
۵. مکانیسم سوم: مفصلبندی مفاهیم پراکنده حول «استقلال اقتصادی»
سومین مکانیسم تثبیت، «مفصلبندی» مفاهیم پراکنده حول یک «مفهوم کانونی» است. پیش از پیدایش اقتصاد مقاومتی، مفاهیمی چون «تولید ملی»، «مدیریت جهادی»، «اقتصاد دانشبنیان» و «فرهنگ مصرف» به صورت «پراکنده» و «نامنسجم» در گفتمانهای مختلف وجود داشتند. اقتصاد مقاومتی این مفاهیم را «جمعآوری» کرد و حول «استقلال اقتصادی» «مفصلبندی» نمود.
این مفصلبندی سه کارکرد داشت:
نخست: به مفاهیم پراکنده «انسجام» بخشید. «تولید ملی» و «اقتصاد دانشبنیان» دیگر دو مفهوم جداگانه نبودند، بلکه هر دو ذیل «اقتصاد مقاومتی» و در خدمت «استقلال اقتصادی» قرار گرفتند.
دوم: به مفاهیم «معنای جدید» داد. «مدیریت جهادی» که پیش از این یک مفهوم «فرهنگی-نظامی» بود، در گفتمان اقتصاد مقاومتی به یک مفهوم «اقتصادی-مدیریتی» تبدیل شد.
سوم: یک «زنجیره همارزی» قوی ساخت. همه این مفاهیم اکنون «همارز» شدهاند: «حمایت از تولید ملی» = «مدیریت جهادی» = «اقتصاد دانشبنیان» = «اقتصاد مقاومتی». این زنجیره همارزی، گفتمان را در برابر «نفوذ» گفتمانهای رقیب «ایمن» میکند.
۶. مکانیسم چهارم: نامگذاری و شعارسازی
چهارمین مکانیسم تثبیت، «نامگذاری» و «شعارسازی» است. اقتصاد مقاومتی از «قدرت نامگذاری» به خوبی استفاده کرده است.
نخست: نامگذاری سالها. نامگذاری سالها با مفاهیم مرتبط با اقتصاد مقاومتی («جهاد اقتصادی» ۱۳۸۹، «تولید ملی» ۱۳۹۰، «حمایت از کار و سرمایه ایرانی» ۱۳۹۱، «اقتصاد و فرهنگ با عزم ملی و مدیریت جهادی» ۱۳۹۳، «اقتصاد مقاومتی؛ اقدام و عمل» ۱۳۹۵) یک «تکرار سالانه» ایجاد کرده که گفتمان را «زنده» و «حاضر» نگه میدارد.
دوم: شعارهای کوتاه و ماندگار. «اقتصاد مقاومتی تنها راه نجات کشور است»، «باید به جایی برسیم که تحریمناپذیر شویم»، «نفت باید از بودجه کشور حذف شود»؛ این شعارها «چکیده» گفتمان اقتصاد مقاومتی هستند و به راحتی «به خاطر سپرده میشوند» و «منتشر میشوند».
سوم: واژهسازی. خودِ «اقتصاد مقاومتی» یک «ابداع واژگانی» است که در هیچ مکتب اقتصادی سابقه نداشته. این «تازگی واژگانی» به گفتمان «هویت مستقل» میبخشد و آن را از «ترجمه» یا «کپی» بودن مبرا میکند.
۷. مکانیسم پنجم: تکرار و تعمیق تدریجی
پنجمین و آخرین مکانیسم تثبیت، «تکرار» و «تعمیق تدریجی» است. تحلیل بسامد واژگان مرتبط با اقتصاد مقاومتی در بیانات رهبری نشان میدهد که این مفهوم یکشبه «هژمونیک» نشده، بلکه به تدریج و با «تکرار مستمر» جا افتاده است.
مرحله اول (۱۳۸۸-۱۳۸۹): معرفی اولیه. «اقتصاد مقاومتی» به عنوان یک «ایده» و «پیشنهاد» مطرح میشود، نه یک «الزام». تکرار کم است، مخاطبان محدودند.
مرحله دوم (۱۳۹۰-۱۳۹۱): تثبیت مفهومی. «اقتصاد مقاومتی» از «ایده» به «گفتمان» تبدیل میشود. تکرار افزایش مییابد، مخاطبان گسترده میشوند.
مرحله سوم (۱۳۹۲-۱۳۹۴): نهادینهسازی. سیاستهای کلی ابلاغ میشود. «اقتصاد مقاومتی» از «گفتمان رهبری» به «گفتمان نظام» تبدیل میشود. تکرار به اوج میرسد.
این «تکرار تدریجی» به گفتمان اجازه میدهد که «کمکم» و «بدون مقاومت شدید» در «ذهن نخبگان و مردم» جا بیفتد. یک «شوک گفتمانی» (ارائه ناگهانی یک مفهوم کاملاً جدید) معمولاً با «مقاومت» روبرو میشود، اما «تکرار تدریجی» «مقاومت» را کاهش میدهد.
۸. چرا اقتصاد مقاومتی در هژمونیک شدن موفق بود؟
در پایان، مقاله به این پرسش پاسخ میدهد: چرا اقتصاد مقاومتی در هژمونیک شدن موفق بود، در حالی که بسیاری از مفاهیم دیگر (مثل «اقتصاد اسلامی» دهه شصت) در حد یک «شعار» باقی ماندند؟ پاسخ در پنج عامل خلاصه میشود:
عامل اول: وجود «شرایط بحرانی». تحریمها و نوسانات نفت یک «فضای بحرانی» ایجاد کردند که «آماده پذیرش» یک «گفتمان نجاتبخش» بود. گفتمانهای جدید در «شرایط عادی» به سختی جا میافتند، اما در «شرایط بحرانی» به سرعت پذیرفته میشوند.
عامل دوم: «غیریتسازی» قدرتمند. اقتصاد مقاومتی «دشمنان گفتمانی» روشنی داشت: «اقتصاد وابسته به نفت» (دشمن درونی) و «اقتصاد ریاضتی غربی» (دشمن بیرونی). این غیریتسازی، «هویت» گفتمان را «شفاف» و «قابل درک» کرد.
عامل سوم: «مفصلبندی» فراگیر. اقتصاد مقاومتی مفاهیم پراکنده (تولید ملی، مدیریت جهادی، اقتصاد دانشبنیان، فرهنگ مصرف) را ذیل خود جمع کرد و به آنها «معنا» و «انسجام» بخشید.
عامل چهارم: «تکرار» و «نهادینهسازی». نامگذاری سالها، ابلاغ سیاستهای کلی، و تکرار مستمر در سخنرانیها، گفتمان را «تثبیت» کرد.
عامل پنجم: «انعطافپذیری» در عین «ثبات». اقتصاد مقاومتی در «مفهوم کانونی» (استقلال اقتصادی) ثابت ماند، اما در «راهبردها» (مفاهیم پیرامونی) منعطف بود و با شرایط جدید (تحریم، برجام، خروج از برجام) تطبیق یافت.
۹. جمعبندی
اقتصاد مقاومتی با بهکارگیری پنج مکانیسم گفتمانی توانست خود را از یک «واژه جدید» به یک «گفتمان هژمونیک» تبدیل کند: غیریتسازی با «اقتصاد وابسته به نفت» (دشمن درونی) و «اقتصاد ریاضتی غربی» (دشمن بیرونی)، مفصلبندی مفاهیم پراکنده حول «استقلال اقتصادی»، نامگذاری و شعارسازی، تکرار و تعمیق تدریجی، و انعطافپذیری در عین ثبات.
این تحلیل نشان میدهد که «هژمونی» یک «تصادف» نیست، بلکه محصول «مهندسی گفتمانی» دقیق و آگاهانه است.