
روش پژوهش: تحلیل محتوای کیفی با رویکرد تطبیقی
بازه زمانی مورد بررسی: ۱۳۹۸ (سال صدور بیانیه گام دوم) با ارجاع به اسناد پیشین
۱. مسئله این مقاله چیست؟
در گام نهم، نسبت اقتصاد مقاومتی را با «الگوی اسلامی-ایرانی پیشرفت» سنجیدیم و نشان دادیم که اقتصاد مقاومتی «بعد اقتصادی» آن الگوی کلان است. اکنون در گام یازدهم، به سراغ مهمترین «سند راهبردی» جمهوری اسلامی در سالهای اخیر میرویم: «بیانیه گام دوم انقلاب» که در بهمن ۱۳۹۷ توسط آیتالله خامنهای صادر شد.
این بیانیه، «نقشه راه» چهلمین سالگرد انقلاب اسلامی برای «چهل سال دوم» است و هفت محور اصلی دارد: علم و پژوهش، معنویت و اخلاق، اقتصاد، عدالت و مبارزه با فساد، استقلال و آزادی، عزت ملی و روابط خارجی، و سبک زندگی. پرسش این مقاله آن است که «اقتصاد مقاومتی» چه جایگاهی در این نقشه راه دارد؟ آیا اقتصاد مقاومتی که در دهه ۱۳۹۰ محور گفتمان اقتصادی بود، در بیانیه گام دوم نیز «حضور» دارد، یا «غایب» است؟ و اگر حضور دارد، این حضور «صریح» است یا «ضمنی»؟ «محوری» است یا «حاشیهای»؟
اهمیت این پرسش در آن است که «بیانیه گام دوم» به عنوان «سند چشمانداز چهل ساله دوم انقلاب»، «اولویتهای راهبردی» نظام را مشخص میکند. اگر اقتصاد مقاومتی در این سند «حضور پررنگ» داشته باشد، نشاندهنده «تداوم» و «استمرار» آن در راهبرد کلان نظام است. اما اگر «غایب» یا «کمرنگ» باشد، این پرسش مطرح میشود که آیا اقتصاد مقاومتی یک «راهبرد موقت» برای «دوران تحریم» بوده که با تغییر شرایط، «منسوخ» شده است؟
پاسخ این مقاله به این پرسش، هم برای «تحلیلگران» مهم است (برای فهم «تطور» گفتمان اقتصادی جمهوری اسلامی)، هم برای «سیاستگذاران» (برای «هماهنگسازی» برنامههای اجرایی با اسناد بالادستی).
۲. تحلیل محتوای بیانیه: اقتصاد مقاومتی در کجای بیانیه حضور دارد؟
نخستین یافته مقاله این است که «واژه اقتصاد مقاومتی» به صورت «صریح» و «لفظی» در بیانیه گام دوم «به کار نرفته» است. در سراسر متن بیانیه، حتی یک بار هم عبارت «اقتصاد مقاومتی» ذکر نشده است. این «غیبت لفظی» ممکن است در نگاه اول «شگفتانگیز» و حتی «نگرانکننده» به نظر برسد: آیا بیانیه گام دوم «اقتصاد مقاومتی» را «کنار گذاشته» است؟
اما تحلیل دقیقتر نشان میدهد که اگرچه «لفظ» اقتصاد مقاومتی در بیانیه نیست، اما «روح» و «محتوا»ی آن در سراسر بیانیه «حضور پررنگ» دارد. به عبارت دیگر، اقتصاد مقاومتی «به اسم» در بیانیه نیامده، اما «به رسم» در تار و پود آن تنیده شده است. این «حضور ضمنی» را میتوان در چهار سطح در بیانیه ردیابی کرد:
۲-۱. سطح اول: محور «اقتصاد» در بیانیه
بیانیه گام دوم، یک «محور مستقل» را به «اقتصاد» اختصاص داده است. در این محور، چند مفهوم کلیدی مطرح میشود که همگی «مؤلفههای اقتصاد مقاومتی» هستند:
«تولید ملی»: بیانیه تأکید میکند که «باید تولید ملی را رونق بخشید». این دقیقاً همان «راهبرد اول» اقتصاد مقاومتی است که در گامهای قبل بارها به آن اشاره کردیم.
«اقتصاد درونزا»: بیانیه میگوید: «اقتصاد باید درونزا باشد». این مفهوم، «ترجمه» همان «درونزایی» است که در گام سوم به عنوان یکی از سه محور اصلی سیاستهای کلی اقتصاد مقاومتی شناسایی کردیم.
«کاهش وابستگی به نفت»: بیانیه تصریح میکند که «وابستگی به نفت باید قطع شود». این همان «مفهوم کانونی» اقتصاد مقاومتی («استقلال اقتصادی») است که در گام اول شناسایی کردیم.
«اقتصاد دانشبنیان»: بیانیه «اقتصاد دانشبنیان» را «پیشران اقتصاد» میداند. این همان «تم چهارم» از پنج تم اصلی اقتصاد مقاومتی است که در گام پنجم استخراج کردیم.
بنابراین، محور «اقتصاد» در بیانیه گام دوم، در واقع «خلاصهای از اقتصاد مقاومتی» است، بدون آنکه «نام» آن را ببرد.
۲-۲. سطح دوم: محور «عدالت و مبارزه با فساد»
بیانیه گام دوم، یک «محور مستقل» را به «عدالت و مبارزه با فساد» اختصاص داده است. این دو مفهوم نیز از «ارکان اقتصاد مقاومتی» هستند:
«عدالت»: در گام سوم دیدیم که «عدالت» یکی از «مقولههای فرعی» ذیل محور «تابآوری» در سیاستهای کلی اقتصاد مقاومتی است. در گام ششم نیز «عدالت اجتماعی» به عنوان یکی از «پیامدهای» اقتصاد مقاومتی در مدل پارادایمی شناسایی شد. بیانیه گام دوم، «عدالت» را «هدف اصلی» نظام میداند و آن را «بدون اقتصاد قوی» دستنیافتنی میخواند.
«مبارزه با فساد»: در گام سوم اشاره کردیم که «فسادستیزی» یکی از «خلأهای» سیاستهای کلی اقتصاد مقاومتی بود و در آن سند «کمرنگ» ظاهر شده بود. اما بیانیه گام دوم، «مبارزه با فساد» را به یک «محور مستقل» تبدیل کرده و آن را «جهاد» مینامد. این «پررنگ شدن» فسادستیزی در بیانیه، میتواند «پاسخی» به آن «خلأ» باشد.
۲-۳. سطح سوم: محور «استقلال و آزادی»
بیانیه گام دوم، «استقلال» را یک «ارزش بنیادین» میداند. این «استقلال» فقط «سیاسی» نیست، بلکه «اقتصادی» و «فرهنگی» را نیز در بر میگیرد. بیانیه میگوید: «استقلال به معنای قطع وابستگی به قدرتهای جهانی است.» این «استقلال» دقیقاً همان «مفهوم کانونی» اقتصاد مقاومتی است که در گام اول شناسایی کردیم: «استقلال اقتصادی». در بیانیه، «استقلال» از «بعد اقتصادی» نیز برخوردار است و این یعنی «اقتصاد مقاومتی» در «ارزش بنیادین استقلال» مستتر است.
۲-۴. سطح چهارم: محور «عزت ملی و روابط خارجی»
بیانیه گام دوم، «عزت ملی» را در گرو «استقلال اقتصادی» میداند. «کشوری که اقتصادش وابسته به نفت است، نمیتواند در میز مذاکره عزتمند باشد.» این گزاره، «ترجمه» همان «بُعد دوم استقلال اقتصادی» است که در گام اول شناسایی کردیم: «استقلال در تصمیمگیری». همچنین، بیانیه بر «تعامل با جهان» تأکید میکند، اما «تعامل همراه با عزت» را مد نظر دارد، نه «تعامل همراه با وابستگی». این همان «بروننگری» اقتصاد مقاومتی است که در گام سوم توضیح دادیم.
۳. چرا «لفظ» اقتصاد مقاومتی در بیانیه نیامده است؟
حال که روشن شد «روح» اقتصاد مقاومتی در بیانیه حضور دارد، این پرسش مطرح میشود که چرا «لفظ» آن نیامده است؟ مقاله سه دلیل برای این «غیبت لفظی» مطرح میکند:
دلیل اول: بیانیه یک سند «کلان» است، نه «بخشی».
بیانیه گام دوم، یک «سند فرابخشی» است که «کلیات» راهبرد چهل ساله دوم را ترسیم میکند. در چنین سندی، «طبیعی» است که «واژگان تخصصی بخشی» (مثل «اقتصاد مقاومتی») کمتر به کار روند و «مفاهیم عام» (مثل «پیشرفت»، «عدالت»، «استقلال») بیشتر. «اقتصاد مقاومتی» یک «واژه تخصصی اقتصادی» است و «اقتصاد» یکی از هفت محور بیانیه. بنابراین، «جا» دارد که در متن یک بیانیه «کلان»، «لفظ تخصصی» کمتر بیاید.
دلیل دوم: بیانیه «افق ۱۴۵۰» را میبیند، نه «افق ۱۴۰۰».
اقتصاد مقاومتی «متولد دهه ۱۳۹۰» و «محصول شرایط تحریم و وابستگی به نفت» است. بیانیه گام دوم اما «افق ۱۴۵۰» را هدف گرفته است. در این افق بلندمدت، ممکن است «اقتصاد مقاومتی» به عنوان یک «مرحله» در نظر گرفته شود، نه «غایت». بیانیه «فراتر» از اقتصاد مقاومتی میرود و از «تمدن نوین اسلامی» و «کشور پیشرفته در همه ابعاد» سخن میگوید. اما این «فراتر رفتن» به معنای «نفی» نیست، بلکه به معنای «ارتقا»ست.
دلیل سوم: بیانیه میخواهد «گفتمانی جدید» خلق کند.
بیانیه گام دوم، یک «سند گفتمانساز» است و میخواهد «واژگان جدید» و «مفاهیم تازه» خلق کند. تکرار «واژگان قدیمی» (حتی اگر «محترم» باشند) با «روح گفتمانسازی» ناسازگار است. بیانیه «اقتصاد مقاومتی» را «حفظ» میکند، اما «تکرار» نمیکند. آن را «مفروض» میگیرد و «عبور» میکند.
۴. اقتصاد مقاومتی به مثابه «پیشنیاز» گام دوم
یکی از یافتههای کلیدی این مقاله آن است که اقتصاد مقاومتی، «پیشنیاز» تحقق بیانیه گام دوم است. به عبارت دیگر، «بدون اقتصاد مقاومتی، گام دوم محقق نمیشود». این رابطه «پیشنیازی» را میتوان در چند محور توضیح داد:
علم و پژوهش:
بیانیه گام دوم، «علم و پژوهش» را «اولین محور» خود قرار داده است. اما «علم» بدون «اقتصاد قوی» نمیتواند به «فناوری» و «ثروت» تبدیل شود. «اقتصاد دانشبنیان» که از ارکان اقتصاد مقاومتی است، «حلقه وصل» میان «علم» و «ثروت» است. بنابراین، اقتصاد مقاومتی «پیشنیاز» تحقق محور «علم و پژوهش» است.
معنویت و اخلاق:
بیانیه گام دوم، «معنویت و اخلاق» را «روح حاکم» بر همه محورها میداند. اما «فقر» و «بیکاری» میتواند «معنویت» را تضعیف کند. «اقتصاد مقاومتی» با تأکید بر «عدالت» و «مردمیسازی»، «زمینه اقتصادی» برای «جامعه اخلاقی» را فراهم میکند.
عدالت و مبارزه با فساد:
«عدالت» بدون «اقتصاد قوی» یک «شعار» بیش نیست. برای «توزیع عادلانه ثروت»، ابتدا باید «ثروت» تولید شود. اقتصاد مقاومتی با «تقویت تولید ملی» و «مردمیسازی اقتصاد»، «پیشنیاز» عدالت را فراهم میکند. همچنین، «مبارزه با فساد» نیز مستلزم «اقتصاد شفاف» و «نظام بانکی سالم» است که هر دو از «اهداف اقتصاد مقاومتی» هستند.
سبک زندگی:
بیانیه گام دوم، «سبک زندگی» را یک «محور مهم» میداند. «فرهنگ مصرف» که یکی از «ارکان اقتصاد مقاومتی» است، در واقع «بعد اقتصادی سبک زندگی» است. «مصرف کالای داخلی»، «پرهیز از اسراف» و «وجدان مصرف» هم «اقتصاد مقاومتی» هستند، هم «سبک زندگی اسلامی».
۵. از «اقتصاد مقاومتی» به «تمدن نوین اسلامی»
مقاله در پایان، یک «زنجیره منطقی» ترسیم میکند که نشان میدهد «اقتصاد مقاومتی» کجای «نقشه راه کلان» جمهوری اسلامی قرار دارد:
گام اول: اقتصاد مقاومتی → استقلال اقتصادی و قطع وابستگی به نفت
گام دوم: الگوی اسلامی-ایرانی پیشرفت → پیشرفت همهجانبه (نه فقط اقتصادی)
گام سوم: بیانیه گام دوم → چهل ساله دوم انقلاب
گام چهارم: تمدن نوین اسلامی → افق نهایی
در این زنجیره، «اقتصاد مقاومتی» «اولین گام» است. تا «اقتصاد» مقاوم نشود، «پیشرفت» محقق نمیشود. تا «پیشرفت» محقق نشود، «گام دوم» برداشته نمیشود. و تا «گام دوم» برداشته نشود، «تمدن نوین اسلامی» ساخته نمیشود. بنابراین، اقتصاد مقاومتی «زیربنای» همه مراحل بعدی است.
۶. جمعبندی
اگرچه «لفظ» اقتصاد مقاومتی در بیانیه گام دوم «ذکر نشده»، اما «روح» و «محتوا»ی آن در سراسر بیانیه «حضور پررنگ» دارد. محورهای «اقتصاد»، «عدالت»، «استقلال» و «عزت ملی» در بیانیه، همگی «مؤلفههای اقتصاد مقاومتی» را در خود دارند. «غیبت لفظی» اقتصاد مقاومتی، نه به معنای «طرد» و «نسخ»، که به معنای «ارتقا» و «ادغام» آن در «گفتمانی جامعتر» است. بیانیه گام دوم، اقتصاد مقاومتی را «مفروض» میگیرد و از آن «عبور» میکند. اقتصاد مقاومتی، «پیشنیاز» تحقق گام دوم و «زیربنای» تمدن نوین اسلامی است. «بیانیه گام دوم» و «اقتصاد مقاومتی» دو «گفتمان رقیب» نیستند، بلکه دو «لایه» از یک «نقشه راه» هستند: یکی «لایه زیرین» و «اقتصادی» (اقتصاد مقاومتی)، دیگری «لایه زبرین» و «تمدنی» (بیانیه گام دوم).