
روش پژوهش: نظریه داده بنیاد (Grounded Theory) با رویکرد نظاممند استراوس و کوربین
بازه زمانی مورد بررسی: ۱۳۸۸ تا ۱۳۹۶
۱. مسئله این مقاله چیست؟
پنج گامی که تاکنون برداشتهایم، هر یک از زاویهای به اقتصاد مقاومتی نگریستهاند: ساختار گفتمانی آن را شناسایی کردهایم، مسیر تحولش را دنبال کردهایم، محتوای سیاستیاش را استخراج کردهایم، مرزش را با مفاهیم مشابه روشن ساختهایم، و تمهای اصلیاش را از دل یک دهه بیانات بیرون کشیدهایم. اما هنوز یک پرسش بنیادین بیپاسخ مانده است: «الگوی نظری» اقتصاد مقاومتی چیست؟ به عبارت دیگر، اگر بخواهیم اقتصاد مقاومتی را نه به عنوان یک «گفتمان»، نه به عنوان یک «سند سیاستی»، و نه به عنوان یک «مجموعه تم»، بلکه به عنوان یک «نظریه علمی» صورتبندی کنیم که دارای «شرایط علّی»، «راهبردها»، «شرایط زمینهای»، «شرایط مداخلهگر» و «پیامدها» است، این نظریه چه شکلی خواهد داشت؟
این مقاله دقیقاً به همین پرسش پاسخ میدهد. روش پژوهش آن «نظریه داده بنیاد» است؛ روشی که دقیقاً برای «نظریهسازی» از دل دادههای کیفی طراحی شده است. برخلاف روشهای قبلی که یا «توصیف» میکردند (تحلیل تماتیک) یا «تحلیل» (تحلیل گفتمان)، نظریه داده بنیاد به دنبال «تبیین» است: میخواهد یک «مدل پارادایمی» ارائه دهد که روابط علّی و منطقی میان مفاهیم را نشان دهد.
اهمیت این مقاله در آن است که اقتصاد مقاومتی را از سطح «شعار» و «توصیه» به سطح «نظریه» ارتقا میدهد. یک نظریه، برخلاف یک توصیه، «قابل آزمون» است، «قابل نقد» است، و «قابل بسط» است. با داشتن یک مدل نظری، میتوان پرسید: «آیا شرایط علّی به درستی تشخیص داده شده؟»، «آیا راهبردها با شرایط علّی تناسب دارند؟»، «آیا پیامدهای پیشبینیشده محقق شدهاند؟» این پرسشها، اقتصاد مقاومتی را وارد «گفتمان علمی» میکنند، نه صرفاً «گفتمان سیاسی».
۲. روش پژوهش: نظریه داده بنیاد چیست و چرا اینجا به کار رفته؟
نظریه داده بنیاد، روشی است که در دهه ۱۹۶۰ توسط دو جامعهشناس آمریکایی، بارنی گلیزر و آنسلم استراوس، ابداع شد. این روش، برخلاف روشهای «قیاسی» که با «فرضیه» شروع میکنند و سپس به دنبال «آزمون» آن میروند، یک روش «استقرایی» است: پژوهشگر بدون هیچ فرضیه از پیش تعیینشدهای وارد میدان میشود و میگذارد «نظریه از دل دادهها بیرون بیاید».
در این پژوهش، از نسخه «نظاممند» نظریه داده بنیاد (روایت استراوس و کوربین، ۱۹۹۸) استفاده شده است. این نسخه، یک «الگوی پارادایمی» (paradigm model) برای سازماندهی یافتهها ارائه میدهد که شامل شش مؤلفه اصلی است:
۱. شرایط علّی: چه عواملی باعث پیدایش پدیده شدهاند؟ اینها «علتهای اصلی» هستند که پدیده را «ضروری» کردهاند.
۲. پدیده محوری: خودِ پدیده چیست؟ این «هسته مرکزی» نظریه است که همه مفاهیم دیگر حول آن سازمان مییابند.
۳. شرایط زمینهای: پدیده در چه «بستر» و «زمینهای» رخ میدهد؟ اینها عواملی هستند که مستقیماً علت پدیده نیستند، اما «زمینه» را برای وقوع آن فراهم میکنند.
۴. شرایط مداخلهگر: چه عواملی «تسهیلکننده» یا «بازدارنده» پدیده هستند؟ اینها عواملی هستند که بر «اجرا» تأثیر میگذارند، اما مستقیماً «علت» نیستند.
۵. راهبردها: برای مواجهه با پدیده چه «اقدامات» و «کنشهایی» باید انجام داد؟ اینها «بایدها» و «راهحلها» هستند.
۶. پیامدها: اگر راهبردها اجرا شوند، چه «نتایج» و «پیامدهایی» به بار خواهد آمد؟ اینها «خروجیهای مورد انتظار» هستند.
پیکره متنی این پژوهش شامل ۵۶ سخنرانی از آیتالله خامنهای در بازه ۱۳۸۸ تا ۱۳۹۶ است. فرایند کدگذاری در سه مرحله انجام شده: «کدگذاری باز» (شناسایی مفاهیم اولیه از دل متن)، «کدگذاری محوری» (مرتبط ساختن مفاهیم حول مقولههای اصلی) و «کدگذاری گزینشی» (یکپارچهسازی مقولهها در قالب الگوی پارادایمی).
۳. یافتهها: مدل پارادایمی اقتصاد مقاومتی
پس از سه مرحله کدگذاری و تحلیل، مدل پارادایمی اقتصاد مقاومتی به این صورت استخراج شده است. در ادامه، هر یک از شش مؤلفه این مدل را با جزئیات کامل توضیح میدهیم.
۳-۱. شرایط علّی: چرا اقتصاد مقاومتی ضرورت یافت؟
بر اساس تحلیل بیانات رهبری، دو «شرط علّی» اصلی باعث پیدایش اقتصاد مقاومتی شدهاند:
شرط علّی اول: تحریمهای اقتصادی. تحریمهای بینالمللی، بهویژه تحریمهای بانکی و نفتی که از سال ۱۳۸۹ به بعد تشدید شدند، «ضربهای بیرونی» به اقتصاد ایران وارد کردند که «آسیبپذیری» ساختاری آن را آشکار ساخت. تحریمها نشان دادند که اقتصاد ایران «تحریمپذیر» است؛ یعنی با یک تصمیم سیاسی در واشنگتن یا بروکسل، میتوان آن را فلج کرد.
شرط علّی دوم: وابستگی به نفت. اما تحریمها به تنهایی کافی نبودند. «علت اصلی» شکنندگی اقتصاد ایران، «وابستگی بودجه دولت به درآمدهای نفتی» بود. اگر اقتصاد ایران «متکی به نفت» نبود، تحریمها نیز نمیتوانستند آن را فلج کنند. به عبارت دیگر، تحریمها «جرقه» بودند، اما «انبار باروت» وابستگی به نفت بود که اقتصاد ایران را «قابل انفجار» کرده بود.
این دو شرط علّی در بیانات رهبری بارها به صراحت بیان شدهاند: «تحریمها یک ضربه بیرونی بود، اما علت اصلی مشکلات ما وابستگی به نفت است.» در مدل پارادایمی، این دو شرط علّی «پدیده محوری» را ضروری کردهاند.
۳-۲. پدیده محوری: اقتصاد مقاومتی
«پدیده محوری» در این مدل، خودِ «اقتصاد مقاومتی» است. اما این پدیده چیست؟ بر اساس کدگذاری بیانات، «اقتصاد مقاومتی» به عنوان «اقتصادی که در برابر شوکهای بیرونی مقاوم است، به توان داخلی متکی است، و در عین حال با جهان تعامل هوشمندانه دارد» تعریف میشود.
نکته مهم این است که «اقتصاد مقاومتی» در این مدل، نه یک «راهبرد» (که در بخش راهبردها میآید)، نه یک «پیامد» (که در بخش پیامدها میآید)، بلکه «خودِ پدیده» است. پدیدهای که در پاسخ به «شرایط علّی» (تحریم و وابستگی به نفت) ظهور کرده و «راهبردهای» خاص خود را میطلبد.
۳-۳. شرایط زمینهای: اقتصاد مقاومتی در چه بستری شکل گرفت؟
چهار «شرط زمینهای» برای شکلگیری اقتصاد مقاومتی شناسایی شده است. این شرایط، مستقیماً «علت» اقتصاد مقاومتی نیستند، اما «زمینه» را برای ظهور آن فراهم کردهاند:
۱. موقعیت ژئوپلیتیک ایران. ایران کشوری با «موقعیت خاص جغرافیایی» است: در چهارراه آسیا و اروپا، با ۱۵ همسایه، و با دسترسی به آبهای آزاد. این موقعیت، هم «تهدید» است (محاصرهپذیری)، هم «فرصت» (بازار ۴۰۰ میلیون نفری همسایگان). اقتصاد مقاومتی در چنین بستری شکل گرفته است.
۲. منابع طبیعی فراوان. ایران دارای «ذخایر عظیم نفت و گاز»، «معادن غنی» و «منابع آب و خاک» است. این «ثروت خدادادی» زمینهساز «خودکفایی» و «درونزایی» است، اما در عین حال «نفرین منابع» نیز هست: وفور نفت، «تنبلی اقتصادی» و «وابستگی» ایجاد کرده است.
۳. نیروی انسانی جوان و تحصیلکرده. ایران دارای «جمعیت جوان»، «نیروی کار تحصیلکرده» و «سرمایه انسانی بالا»ست. این «سرمایه انسانی» زمینهساز «اقتصاد دانشبنیان» و «تولید ملی» است.
۴. فرهنگ و ارزشهای اسلامی-انقلابی. «فرهنگ جهادی»، «روحیه ایثار»، «فرهنگ قناعت» و «ارزشهای انقلابی» زمینه فرهنگی اقتصاد مقاومتی را فراهم کردهاند. بدون این فرهنگ، «مدیریت جهادی» و «فرهنگ مصرف» (دو تم اصلی که در گام پنجم بررسی کردیم) ممکن نبود.
۳-۴. شرایط مداخلهگر: چه عواملی به اقتصاد مقاومتی کمک یا مانع آن میشوند؟
پنج «شرط مداخلهگر» شناسایی شده است؛ عواملی که مستقیماً «علت» یا «زمینه» نیستند، اما بر «اجرا» تأثیر میگذارند:
۱. تحریمها (به عنوان عامل مداخلهگر، نه علت). تحریمها اگرچه «شرط علّی» پیدایش اقتصاد مقاومتی بودند، اما در مرحله «اجرا» نیز نقش «عامل مداخلهگر» را دارند: تشدید تحریمها، «اجرا» را دشوارتر میکند و کاهش تحریمها، «اجرا» را آسانتر. این «دوگانگی نقش» تحریمها (هم علت، هم مداخلهگر) یکی از یافتههای جالب این پژوهش است.
۲. نوسانات قیمت نفت. قیمت نفت نیز یک «عامل مداخلهگر» است: وقتی قیمت نفت بالا میرود، «انگیزه» برای اجرای اقتصاد مقاومتی کاهش مییابد (چون «پول هست»)، و وقتی قیمت نفت سقوط میکند، «اجبار» برای اجرا افزایش مییابد. این «رابطه معکوس» میان قیمت نفت و انگیزه اصلاحات، یکی از «تناقضهای» اقتصاد ایران است.
۳. اراده سیاسی. «اراده سیاسی» قوی، «اجرا» را تسهیل میکند و فقدان آن، «اجرا» را متوقف میکند. رهبری بارها از «فقدان عزم جدی» در برخی مسئولان برای اجرای اقتصاد مقاومتی انتقاد کردهاند.
۴. فساد اقتصادی. «فساد» یک «عامل بازدارنده» قوی است: فساد، «اعتماد عمومی» را از بین میبرد، «منابع» را هدر میدهد، و «انگیزه» را نابود میکند. «اقتصاد مقاومتی» و «فساد» نمیتوانند همزمان وجود داشته باشند.
۵. فرهنگ عمومی. «فرهنگ مصرف» (که در گام پنجم بررسی کردیم) و «فرهنگ کار» نیز «عوامل مداخلهگر» هستند: اگر مردم «کالای ایرانی» نخرند، «تولید ملی» فلج میشود. اگر «فرهنگ کار» ضعیف باشد، «بهرهوری» پایین میماند.
۳-۵. راهبردها: برای تحقق اقتصاد مقاومتی چه باید کرد؟
شش «راهبرد» اصلی برای تحقق اقتصاد مقاومتی از دل بیانات استخراج شده است. این شش راهبرد، شباهت زیادی با «شش مفهوم پیرامونی» که در گام اول شناسایی کردیم و «پنج تم» که در گام پنجم یافتیم دارند، اما اینجا در قالب «راهبردهای اجرایی» صورتبندی شدهاند:
راهبرد اول: تقویت تولید ملی. «تولید ملی» باید «رکن اصلی» اقتصاد شود. این راهبرد شامل: «افزایش کیفیت تولیدات داخلی»، «رقابتپذیر کردن کالاهای ایرانی»، و «جایگزینی واردات با تولید داخل» است.
راهبرد دوم: حمایت از کار و سرمایه ایرانی. این حمایت باید «هوشمند» و «هدفمند» باشد، نه «بیقید و شرط». راهبرد شامل: «تسهیل فضای کسبوکار»، «کاهش بروکراسی»، «ارائه مشوقهای مالیاتی»، و «حمایت از صنایع نوپا»ست.
راهبرد سوم: مدیریت جهادی. «مدیریت جهادی» (ترکیب تخصص، ایمان و خستگیناپذیری) باید «سبک غالب مدیریت» در کشور شود. راهبرد شامل: «تربیت مدیران جهادی»، «مبارزه با مدیریت بوروکراتیک»، و «ترویج فرهنگ کار جهادی» است.
راهبرد چهارم: اقتصاد دانشبنیان. «شرکتهای دانشبنیان» باید «پیشران اقتصاد» شوند. راهبرد شامل: «حمایت از پارکهای علم و فناوری»، «تجاریسازی نوآوریها»، و «پیوند صنعت و دانشگاه» است.
راهبرد پنجم: اصلاح فرهنگ مصرف. «مردم» باید «شریک» اقتصاد مقاومتی شوند. راهبرد شامل: «ترویج مصرف کالای داخلی»، «پرهیز از اسراف و تجمل»، و «نهادینهسازی وجدان مصرف» است.
راهبرد ششم: دیپلماسی اقتصادی. «سیاست خارجی» باید در خدمت «اقتصاد» باشد. راهبرد شامل: «اولویتدهی به همسایگان در تجارت خارجی»، «توسعه صادرات غیرنفتی»، و «جذب سرمایهگذاری خارجی هدفمند» است.
۳-۶. پیامدها: اگر اقتصاد مقاومتی اجرا شود، چه نتایجی به بار میآید؟
چهار «پیامد» اصلی برای اجرای موفق اقتصاد مقاومتی پیشبینی شده است:
پیامد اول: استقلال اقتصادی. «وابستگی بودجه به نفت» قطع میشود، «تحریمپذیری» از بین میرود، و اقتصاد ایران «روی پای خود میایستد». این «مهمترین» و «غاییترین» پیامد اقتصاد مقاومتی است.
پیامد دوم: رشد و رونق اقتصادی. «تولید ملی» رونق میگیرد، «بهرهوری» افزایش مییابد، «صادرات غیرنفتی» رشد میکند، و «اقتصاد ایران» از «رکود» خارج میشود.
پیامد سوم: عدالت اجتماعی. «مردمیسازی اقتصاد»، «کاهش نابرابری»، «توسعه مناطق محروم» و «گسترش رفاه عمومی» محقق میشود.
پیامد چهارم: عزت و اقتدار ملی. «استقلال اقتصادی» به «عزت سیاسی» میانجامد. ایران «در میز مذاکره» قویتر ظاهر میشود و «در معادلات بینالمللی» وزن بیشتری پیدا میکند.
۴. نوآوری این مدل نسبت به پژوهشهای قبلی
مدل پارادایمی اقتصاد مقاومتی چند نوآوری مهم نسبت به پژوهشهای قبلی دارد:
نخست: این مدل «رابطه علّی» میان مفاهیم را نشان میدهد. برخلاف تحلیل گفتمان که مفاهیم را «در کنار هم» میچیند (بدون روابط علّی)، یا تحلیل تماتیک که تمها را «فهرست» میکند، نظریه داده بنیاد «روابط منطقی» میان شرایط علّی، راهبردها و پیامدها را روشن میکند.
دوم: این مدل «شرایط زمینهای» و «شرایط مداخلهگر» را از «علتها» جدا میکند. این تفکیک از آن جهت مهم است که در بسیاری از تحلیلها، «تحریم» به عنوان «علت اصلی» معرفی میشود، در حالی که در این مدل، «وابستگی به نفت» علت اصلی است و «تحریم» یک «شرط علّی» (و بعداً «مداخلهگر») است.
سوم: این مدل «قابل آزمون» است. میتوان پرسید: «آیا راهبردها با شرایط علّی تناسب دارند؟»، «آیا شرایط مداخلهگر به درستی شناسایی شدهاند؟»، «آیا پیامدها محقق شدهاند؟» این «آزمونپذیری» مدل، آن را وارد «گفتمان علمی» میکند.
۵. محدودیتهای این مدل
اما این مدل چند محدودیت نیز دارد:
محدودیت اول: این مدل صرفاً از «بیانات رهبری» استخراج شده، نه از «واقعیت میدانی». به عبارت دیگر، این «اقتصاد مقاومتی در بیان» است، نه «اقتصاد مقاومتی در عمل». شکاف میان این دو (که در گامهای قبلی به آن اشاره کردیم) اینجا نیز وجود دارد.
محدودیت دوم: این مدل «ایستا»ست. شرایط علّی، راهبردها و پیامدها را در یک «لحظه» ترسیم میکند، اما «تحول» آنها در طول زمان را نشان نمیدهد.
محدودیت سوم: این مدل «عام» است و «جزئیات اجرایی» ندارد. مثلاً «تقویت تولید ملی» یک راهبرد کلی است، اما «چگونه» تقویت شود، «چه کسی» تقویت کند، و «با چه منابعی» تقویت کند، در مدل نیامده است.
۶. جمعبندی
این مقاله با استفاده از روش نظریه داده بنیاد، یک «مدل پارادایمی» از اقتصاد مقاومتی ارائه میدهد. در این مدل، «تحریمها» و «وابستگی به نفت» شرایط علّی هستند که «اقتصاد مقاومتی» را به عنوان پدیده محوری ضروری کردهاند. «موقعیت ژئوپلیتیک»، «منابع طبیعی»، «نیروی انسانی» و «فرهنگ اسلامی-انقلابی» شرایط زمینهای هستند. «تحریمها» (در نقش دوم خود)، «نوسانات قیمت نفت»، «اراده سیاسی»، «فساد» و «فرهنگ عمومی» شرایط مداخلهگرند. «تقویت تولید ملی»، «حمایت از کار و سرمایه ایرانی»، «مدیریت جهادی»، «اقتصاد دانشبنیان»، «اصلاح فرهنگ مصرف» و «دیپلماسی اقتصادی» راهبردها هستند. و «استقلال اقتصادی»، «رشد و رونق»، «عدالت اجتماعی» و «عزت ملی» پیامدهای مورد انتظار.
این مدل، اقتصاد مقاومتی را از «شعار» به «نظریه» ارتقا میدهد و آن را «قابل آزمون» و «قابل نقد» میکند. اما محدودیتهای آن (منبع محدود به بیانات، ایستایی، و کلیگویی) را نیز نباید از نظر دور داشت.