
روش پژوهش: تحلیل مفهومی و استدلال منطقی
بازه زمانی مورد بررسی: ۱۳۸۸ تا ۱۳۹۶
۱. مسئله این مقاله چیست؟
در گام سوم، «درونزایی» و «بروننگری» را به عنوان دو محور از سه محور اصلی سیاستهای کلی اقتصاد مقاومتی شناسایی کردیم. اما این دو مفهوم در نگاه اول «متناقض» به نظر میرسند: «درونزایی» یعنی «اتکا به داخل»، «بروننگری» یعنی «تعامل با خارج». چگونه میتوان هم «به داخل متکی بود» و هم «با خارج تعامل کرد»؟ آیا این یک «تناقض منطقی» نیست؟
این «تناقض ظاهری» دستاویزی برای «منتقدان» اقتصاد مقاومتی شده است. برخی میگویند «اقتصاد مقاومتی یعنی اقتصاد بسته و خودکفایی صرف» و «بروننگری» را «ترجمهای ناشیانه» برای «فرار از اتهام اقتصاد بسته» میدانند. برخی دیگر «درونزایی» را «شعار پوپولیستی» میخوانند و «بروننگری» را «تنها راه نجات» معرفی میکنند.
این مقاله دقیقاً به این «تناقض ظاهری» میپردازد و میکوشد نشان دهد که «درونزایی» و «بروننگری» نه «متناقض»، که «مکمل» یکدیگرند. به عبارت دیگر، «درونزایی بدون بروننگری» به «انزوای اقتصادی» میانجامد، و «بروننگری بدون درونزایی» به «وابستگی». «اقتصاد مقاومتی» به دنبال «جمع» این دو است: «اقتصادی که هم درونزاست (روی پای خود میایستد)، هم بروننگر (با جهان تعامل میکند).»
۲. تعریف دقیق «درونزایی» و «بروننگری»
پیش از حل «تناقض ظاهری»، باید این دو مفهوم را «دقیقاً» تعریف کنیم تا «سوءتفاهمها» برطرف شود:
«درونزایی» (Endogeneity):
در اقتصاد مقاومتی، «درونزایی» به معنای «اتکا به ظرفیتهای داخلی» برای «رشد و توسعه» است. این ظرفیتها شامل «منابع طبیعی» (نفت، گاز، معادن)، «سرمایه انسانی» (نیروی کار تحصیلکرده)، «سرمایه فیزیکی» (زیرساختها، کارخانهها)، «فناوری بومی»، و «فرهنگ کار و تولید» میشود.
اما «درونزایی» به معنای «خودبسندگی بسته» (Autarky) نیست. «خودبسندگی» یعنی «قطع کامل رابطه با جهان» و «تولید همه چیز در داخل». این «نه ممکن است، نه مطلوب». «درونزایی» یعنی «اقتصاد به گونهای ساخته شود که موتور رشد آن در داخل باشد»، نه اینکه «چرخهای اقتصاد با واردات مواد اولیه و قطعات از خارج بچرخد و با یک تحریم متوقف شود».
«بروننگری» (Outward-looking):
«بروننگری» به معنای «تعامل هوشمندانه و گزینشی با اقتصاد جهانی» است. این تعامل شامل «صادرات کالا و خدمات»، «واردات مواد اولیه و فناوری»، «جذب سرمایهگذاری خارجی هدفمند»، و «حضور در زنجیره ارزش جهانی» میشود.
اما «بروننگری» به معنای «باز کردن بیقید و شرط اقتصاد به روی جهان» (Neoliberal Openness) نیست. «بروننگری» در اقتصاد مقاومتی «مشروط» به «حفظ استقلال اقتصادی»، «عدم وابستگی به یک کشور خاص»، و «اولویتدهی به تولید داخل» است. «واردات کالاهای مصرفی که مشابه داخلی دارند» با «بروننگری» «سازگار» نیست.
۳. چرا «درونزایی بدون بروننگری» شکست میخورد؟
مقاله چهار دلیل میآورد که چرا «درونزایی صرف» (اقتصاد بسته) «محکوم به شکست» است:
دلیل اول: محدودیت بازار داخلی.
«بازار داخلی ایران» (حدود ۸۵ میلیون نفر) برای «تولید انبوه» و «صرفههای مقیاس» (Economies of Scale) «کوچک» است. بسیاری از «صنایع» برای «سودآور شدن» نیازمند «بازار بزرگتر» هستند. اگر «صادرات» نداشته باشیم، «بسیاری از صنایع» «توجیه اقتصادی» نخواهند داشت و «ورشکست» میشوند. «بروننگری» (صادرات) «بازار» را «بزرگتر» میکند و «تولید داخل» را «مقرونبهصرفه» میسازد.
دلیل دوم: نیاز به فناوری خارجی.
«فناوری» «مرز نمیشناسد». «خودکفایی کامل در فناوری» برای «هیچ کشوری» (حتی آمریکا و چین) «ممکن نیست». «ایران» نیز برای «پیشرفت» نیازمند «واردات فناوری»، «خرید لایسنس»، و «همکاری علمی با جهان» است. «بروننگری» «کانال» دستیابی به «فناوری روز جهان» را «باز» میکند.
دلیل سوم: نیاز به مواد اولیه و کالاهای واسطهای.
«هیچ کشوری» «همه مواد اولیه» را در «داخل» ندارد. ایران نیز در برخی «مواد اولیه صنعتی»، «قطعات یدکی»، و «ماشینآلات» به «واردات» وابسته است. «بروننگری» (واردات هدفمند) «زنجیره تأمین» تولید داخل را «تکمیل» میکند.
دلیل چهارم: رقابتپذیری.
«رقابت» «موتور پیشرفت» است. «اقتصاد بسته» و «دور از رقابت جهانی»، «انحصار»، «فساد» و «کمکیفیتی» ایجاد میکند. «بروننگری» (حضور در بازارهای جهانی) «تولیدکننده داخلی» را «مجبور» به «ارتقای کیفیت»، «کاهش قیمت» و «نوآوری» میکند.
۴. چرا «بروننگری بدون درونزایی» شکست میخورد؟
در مقابل، «بروننگری صرف» (باز کردن بیقید و شرط اقتصاد) نیز «محکوم به شکست» است. مقاله چهار دلیل برای این ادعا ارائه میدهد:
دلیل اول: وابستگی و تحریمپذیری.
اگر «اقتصاد» «متکی به داخل» نباشد و «موتور رشد» آن «واردات مواد اولیه، قطعات و فناوری از خارج» باشد، «با یک تحریم» «فلج» میشود. «بروننگری بدون درونزایی» یعنی «اقتصادی که روی پای خود نیست و با یک تلنگر فرو میریزد».
دلیل دوم: نابودی تولید داخل.
اگر «مرزها» «بیقید و شرط» به روی «واردات» باز شود، «کالاهای خارجی ارزانتر و باکیفیتتر» «بازار داخل» را «تسخیر» میکنند و «تولیدکننده داخلی» «ورشکست» میشود. «بروننگری» باید «هوشمندانه» باشد و «از تولید داخل حمایت کند»، نه اینکه «آن را نابود سازد».
دلیل سوم: خروج ارز و تشدید کسری تجاری.
«واردات بیرویه» «ارز» کشور را «میبلعد» و «کسری تجاری» (منفی شدن تراز تجاری) ایجاد میکند. این «کسری» باید با «استقراض خارجی» یا «فروش داراییهای ملی» جبران شود که «امنیت اقتصادی» را به خطر میاندازد.
دلیل چهارم: از دست رفتن استقلال اقتصادی و سیاسی.
«وابستگی اقتصادی» به «وابستگی سیاسی» میانجامد. کشوری که «اقتصادش» به «واردات از یک کشور خاص» وابسته است، «در میز مذاکره» «نمیتواند» «مستقل» تصمیم بگیرد و «اسیر» «دیکتههای سیاسی» میشود.
۵. «جمع» درونزایی و بروننگری: «اقتصاد مقاومتی» چگونه این کار را میکند؟
حال که روشن شد «هر یک از این دو بدون دیگری» «ناقص» و «شکستخورده» است، مقاله نشان میدهد که «اقتصاد مقاومتی» چگونه این دو را «جمع» میکند:
راهکار اول: اولویتدهی به تولید داخل، اما نه به هر قیمت.
اقتصاد مقاومتی «تولید داخل» را «اصل» میداند، اما «تولید رقابتپذیر» را، نه «تولید انحصاری و کمکیفیت». «حمایت از تولید داخل» باید «موقتی»، «هدفمند» و «مشروط به ارتقای کیفیت» باشد.
راهکار دوم: صادرات غیرنفتی، اما با محصولات رقابتپذیر.
اقتصاد مقاومتی «صادرات» را «تشویق» میکند، اما «صادرات محصولات با ارزش افزوده بالا» (محصولات دانشبنیان، پتروشیمی، فولاد، خدمات فنی و مهندسی) را، نه «خامفروشی». «صادرات غیرنفتی» باید «موتور ارزآوری» کشور باشد.
راهکار سوم: واردات هدفمند، نه واردات بیرویه.
اقتصاد مقاومتی «واردات» را «ممنوع» نمیکند، اما «واردات» باید «هدفمند» باشد: «مواد اولیه»، «کالاهای واسطهای»، «ماشینآلات» و «فناوری» برای «تغذیه تولید داخل»، نه «کالاهای مصرفی لوکس» که «مشابه داخلی» دارند.
راهکار چهارم: جذب سرمایهگذاری خارجی، اما با شرایط.
اقتصاد مقاومتی با «سرمایهگذاری خارجی» «مخالف» نیست، اما آن را «مشروط» به «انتقال فناوری»، «توسعه صادرات»، «استفاده از نیروی کار داخلی» و «عدم سلطه بر اقتصاد ملی» میکند.
راهکار پنجم: دیپلماسی اقتصادی فعال، اما عزتمند.
اقتصاد مقاومتی «تعامل با جهان» را «ضروری» میداند، اما «تعامل همراه با عزت» را، نه «تعامل همراه با التماس». «اولویت» با «همسایگان» و «کشورهای اسلامی» و «کشورهای مستقل» است، نه «قدرتهای استعماری».
۶. جمعبندی
«درونزایی» و «بروننگری» نه «متناقض»، که «دو روی یک سکه» هستند. «درونزایی بدون بروننگری» به «انزوای اقتصادی»، «عقبماندگی فناورانه» و «فقدان رقابتپذیری» میانجامد. «بروننگری بدون درونزایی» نیز به «وابستگی»، «تحریمپذیری»، «نابودی تولید داخل» و «از دست رفتن استقلال» منجر میشود. «اقتصاد مقاومتی» با «جمع» این دو، «اقتصادی» را ترسیم میکند که «هم روی پای خود میایستد» (درونزاست)، «هم با جهان تعامل میکند» (بروننگر است). این «جمع» با «اولویتدهی به تولید داخل رقابتپذیر»، «صادرات با ارزش افزوده بالا»، «واردات هدفمند»، «سرمایهگذاری خارجی مشروط» و «دیپلماسی اقتصادی عزتمند» امکانپذیر میشود.