
روش پژوهش: تبارشناسی (Genealogy) با رویکرد میشل فوکو
بازه زمانی مورد بررسی: ۱۳۵۷ تا ۱۳۹۵ (از پیروزی انقلاب اسلامی تا پس از ابلاغ سیاستهای کلی)
۱. مسئله این مقاله چیست؟
تا اینجا شش گام برداشتهایم و هر بار از زاویهای به اقتصاد مقاومتی نگریستهایم. گام اول ساختار گفتمانی آن را با روش لاکلا و موف تحلیل کرد. گام دوم مسیر تحول آن را از نظریه تا نهادسازی دنبال کرد. گام سوم محتوای سیاستهای کلی را کالبدشکافی نمود. گام چهارم مرز آن را با اقتصاد ریاضتی روشن ساخت. گام پنجم تمهای اصلی را از دل یک دهه بیانات استخراج کرد. و گام ششم یک مدل پارادایمی با روش نظریه داده بنیاد ارائه داد.
اما یک پرسش بنیادین و تاریخی تاکنون بیپاسخ مانده است: «اقتصاد مقاومتی از کجا آمده؟» این پرسش را به دو شکل میتوان فهمید. شکل سطحی آن این است: «اولین بار چه کسی و در چه سالی این واژه را به کار برد؟» که پاسخ آن را میدانیم: آیتالله خامنهای در شهریور ۱۳۸۹. اما شکل عمیقتر پرسش این است: «ریشههای تاریخی و فکری این مفهوم کجاست؟ چه مفاهیمی در دهههای گذشته در گفتمان انقلاب اسلامی وجود داشتهاند که به تدریج به «اقتصاد مقاومتی» تبدیل شدهاند؟ این مفهوم محصول چه «گسستها» و «پیوستهایی» در تاریخ اندیشه اقتصادی انقلاب اسلامی است؟»
این مقاله دقیقاً به این پرسش عمیق پاسخ میدهد. روش آن «تبارشناسی» فوکویی است. تبارشناسی، برخلاف «تاریخنگاری سنتی» که به دنبال «منشأ واحد» و «سیر خطی» است، به دنبال «گسستها»، «تصادفها» و «پیوندهای غیرمنتظره» میگردد. تبارشناسی نمیپرسد «اقتصاد مقاومتی از کدام اندیشهی ناب و اصیل سرچشمه گرفته؟»، بلکه میپرسد «این مفهوم از چه تلاقیها، تصادفها و درگیریهای گفتمانی در طول تاریخ انقلاب اسلامی بیرون آمده است؟»
اهمیت این رویکرد در آن است که اقتصاد مقاومتی را «طبیعیزدایی» میکند. وقتی ما «تبار» یک مفهوم را میکاویم، دیگر آن را «بدیهی» و «ازلی» نمیبینیم، بلکه آن را «ساختهشده» و «تاریخی» میبینیم؛ محصول شرایط خاص تاریخی، منازعات گفتمانی، و انتخابهای آگاهانه. این «تاریخی دیدن»، ما را از «جزماندیشی» نجات میدهد.
۲. روش پژوهش: تبارشناسی فوکویی یعنی چه؟
تبارشناسی روشی است که میشل فوکو، فیلسوف فرانسوی، در دهه ۱۹۷۰ و در کتابهایی چون «مراقبت و تنبیه» و «تاریخ جنسیت» به کار برد. این روش چند ویژگی دارد:
نخست: تبارشناسی ضدِ «جستجوی منشأ» است. فوکو نشان میدهد که «منشأ» یک مفهوم، معمولاً «ناب» و «شریف» نیست، بلکه «آمیخته»، «تصادفی» و حتی «پست» است. او به جای «منشأ»، از «سربرآوردن» (emergence) مفاهیم از دل «میدان نبرد» گفتمانها حرف میزند. یک مفهوم، «متولد» نمیشود، بلکه از درگیری نیروهای متخاصم «سر برمیآورد».
دوم: تبارشناسی به دنبال «گسستها»ست، نه «تداوم».
تاریخنگاری سنتی میخواهد نشان دهد که «همه چیز به هم مربوط است» و «همه چیز در یک مسیر خطی پیش رفته». تبارشناسی اما «گسستها» را برجسته میکند: جاهایی که یک مفهوم ناگهان «تغییر معنا» داده، جاهایی که یک «واژگونی» رخ داده، جاهایی که «تصادف» مسیر تاریخ را عوض کرده است.
سوم: تبارشناسی «قدرت» را در دل «دانش» میبیند.
فوکو نشان میدهد که «دانش» و «قدرت» در هم تنیدهاند. هر «دانشی» (از جمله دانش اقتصادی) محصول «روابط قدرت» است و هر «قدرتی» نیازمند «دانشی» برای توجیه خود. تبارشناسی اقتصاد مقاومتی، صرفاً یک تاریخ فکری نیست، بلکه یک «تحلیل قدرت» نیز هست: این مفهوم چگونه به «حقیقت» تبدیل شد؟ چه نیروهایی از آن حمایت کردند؟ چه نیروهایی در برابر آن مقاومت کردند؟
۳. تبار اول: «اقتصاد اسلامی» در دهه شصت (۱۳۶۸-۱۳۵۷)
تبارشناسی اقتصاد مقاومتی را باید از «اقتصاد اسلامی» در دهه اول انقلاب آغاز کرد. بلافاصله پس از پیروزی انقلاب، یک پرسش مهم مطرح شد: «اقتصاد جمهوری اسلامی چه شکلی باید داشته باشد؟» پاسخ به این پرسش، «اقتصاد اسلامی» بود؛ مفهومی که در برابر «اقتصاد سرمایهداری» و «اقتصاد کمونیستی» تعریف میشد.
ویژگیهای گفتمان اقتصاد اسلامی در دهه شصت:
تأکید بر «عدالت اجتماعی» و «حمایت از مستضعفان»، نفی «سرمایهداری» (به دلیل استثمار) و نفی «کمونیسم» (به دلیل الحاد)، تأکید بر «مالکیت مشروع» (در برابر «مالکیت مطلق» سرمایهداری و «مالکیت دولتی» کمونیسم)، و تأکید بر «خودکفایی» در کالاهای اساسی به دلیل جنگ تحمیلی و تحریمهای اولیه.
نسبت اقتصاد اسلامی با اقتصاد مقاومتی:
«اقتصاد اسلامی» دهه شصت، «بستر» و «زمینه»ای بود که اقتصاد مقاومتی بعدها در آن ریشه دواند. «عدالتخواهی»، «خودکفایی»، «نفی وابستگی به غرب و شرق» و «تأکید بر ارزشهای اسلامی در اقتصاد» از اقتصاد اسلامی به اقتصاد مقاومتی به ارث رسید. با این حال، تفاوتهایی نیز وجود داشت: اقتصاد اسلامی دهه شصت «ایدئولوژیکتر» و «ضدسرمایهداریتر» بود، در حالیکه اقتصاد مقاومتی دهه نود «عملگراتر» و «توسعهمحورتر» است.
۴. تبار دوم: «سازندگی» در دهه هفتاد (۱۳۷۶-۱۳۶۸)
پایان جنگ تحمیلی در سال ۱۳۶۷ و آغاز دوران سازندگی، نقطه «گسست» مهمی در گفتمان اقتصادی ایران بود. «اقتصاد اسلامی» دهه شصت که بر «عدالت» و «خودکفایی» تأکید داشت، به تدریج با «اقتصاد سازندگی» جایگزین شد که بر «رشد اقتصادی»، «بازسازی ویرانههای جنگ» و «توسعه زیرساختها» تمرکز داشت.
ویژگیهای گفتمان سازندگی:
تأکید بر «رشد اقتصادی» (حتی اگر به قیمت افزایش نابرابری تمام شود)، «پذیرش سرمایهگذاری خارجی» (نقطه مقابل اقتصاد بسته دهه شصت)، «تعدیل ساختاری» (کاهش یارانهها، افزایش قیمتها)، و «توسعه صنعتی» و «شهرنشینی».
نسبت سازندگی با اقتصاد مقاومتی:
در ظاهر، «سازندگی» و «اقتصاد مقاومتی» در دو قطب مخالف قرار دارند: سازندگی «برونگرا» و «وابسته به درآمد نفت» بود، اقتصاد مقاومتی «درونگرا» و «ضدوابستگی به نفت» است. اما تبارشناسی دقیق نشان میدهد که اقتصاد مقاومتی «دیالکتیکی» از سازندگی نیز هست: تجربه «آسیبپذیری اقتصاد ایران در برابر نوسانات قیمت نفت» که در دهه هفتاد (بهویژه بحران ۱۳۷۳) آشکار شد، درسهایی به سیاستگذاران داد که بعدها در «اقتصاد مقاومتی» تبلور یافت. به عبارت دیگر، اقتصاد مقاومتی هم «نفی» سازندگی است (نفی وابستگی به نفت)، هم «محصول» سازندگی است (درسآموزی از آسیبپذیریهای آن).
۵. تبار سوم: «اصلاحات» در دهه هشتاد (۱۳۸۴-۱۳۷۶)
دوره اصلاحات (دولتهای هفتم و هشتم) نیز گسست دیگری در گفتمان اقتصادی ایران ایجاد کرد. «اقتصاد اصلاحات» بر «توسعه سیاسی» در کنار «توسعه اقتصادی»، «جامعه مدنی»، «آزادیهای مدنی»، «تعامل با جهان» و «جذب سرمایهگذاری خارجی گسترده» تأکید داشت.
نسبت اصلاحات با اقتصاد مقاومتی:
رابطه «اصلاحات» و «اقتصاد مقاومتی» پیچیدهتر از رابطه «سازندگی» با آن است. از یک سو، «تعامل با جهان» که در دوره اصلاحات دنبال میشد، با «بروننگری» اقتصاد مقاومتی همخوانی دارد. از سوی دیگر، «خوشبینی به غرب» و «اعتماد به نهادهای بینالمللی» که در گفتمان اصلاحات وجود داشت، دقیقاً نقطه مقابل «بدبینی راهبردی» و «اتکا به داخل» در اقتصاد مقاومتی است. اقتصاد مقاومتی از دل «ناامیدی از تعامل با غرب» (پس از شکست مذاکرات ۱۳۸۲-۱۳۸۴ و تشدید تحریمها در ۱۳۸۵-۱۳۸۸) زاده شد. به این معنا، اقتصاد مقاومتی «محصول شکست» گفتمان تعاملگرای اصلاحات نیز هست.
۶. تبار چهارم: «عدالت» در دهه هشتاد (۱۳۸۸-۱۳۸۴)
دوره دولتهای نهم و دهم (۱۳۸۴-۱۳۸۸ و ۱۳۸۸-۱۳۹۲) با شعار «عدالت» و «بازگشت به ارزشهای انقلاب» آغاز شد. در این دوره، «عدالت» جایگزین «رشد» (شعار دوره سازندگی) و «آزادی» (شعار دوره اصلاحات) شد.
ویژگیهای گفتمان عدالت در دهه هشتاد:
تأکید بر «توزیع عادلانه ثروت»، «هدفمندی یارانهها» (پرداخت نقدی به مردم به جای یارانه حاملهای انرژی)، «مسکن مهر» (تأمین مسکن ارزان برای اقشار کمدرآمد)، و «کاهش نرخ سود بانکی».
نسبت گفتمان عدالت با اقتصاد مقاومتی:
گفتمان «عدالت» و «اقتصاد مقاومتی» در چند نقطه به هم میرسند: هر دو بر «مردمیسازی اقتصاد» تأکید دارند، هر دو «عدالت» را یک هدف اصلی میدانند، و هر دو «حمایت از اقشار ضعیف» را یک وظیفه دولت میشمارند. اما تفاوت مهمی نیز وجود دارد: گفتمان عدالت دهه هشتاد، «توزیع» درآمد نفت را هدف گرفته بود (پرداخت یارانه نقدی از محل درآمد نفت)، در حالی که اقتصاد مقاومتی میخواهد «تولید» را جایگزین «نفت» کند. به عبارت دیگر، گفتمان عدالت «نفت را عادلانه توزیع کن» میگفت، اقتصاد مقاومتی «نفت را حذف کن و تولید را جایگزینش کن» میگوید.
۷. تبار پنجم: «جهاد اقتصادی» و «تولید ملی» (۱۳۸۸-۱۳۹۱)
این دوره، «دوره گذار» از مفاهیم پیشین به «اقتصاد مقاومتی» است. نامگذاری سالها در این دوره بسیار معنادار است:
· ۱۳۸۸: «همت مضاعف، کار مضاعف»
· ۱۳۸۹: «جهاد اقتصادی»
· ۱۳۹۰: «تولید ملی، حمایت از کار و سرمایه ایرانی»
این نامگذاریها نشان میدهد که یک «تغییر جهت» تدریجی در گفتمان اقتصادی رهبری در حال وقوع است: از «توزیع» (که در گفتمان عدالت پررنگ بود) به «تولید»، از «مصرف» به «کار»، و از «دولتمحوری» به «مردممحوری».
مفهوم «جهاد اقتصادی»:
«جهاد اقتصادی» (۱۳۸۹) یک «پل مفهومی» میان «اقتصاد اسلامی» دهه شصت و «اقتصاد مقاومتی» دهه نود است. «جهاد» به معنای «تلاش مضاعف و همهجانبه» است و «اقتصاد» نشان میدهد که میدان اصلی این جهاد، اقتصاد است، نه نظامی. «جهاد اقتصادی» در واقع «اقتصاد مقاومتیِ هنوز نامگذارینشده» است.
مفهوم «تولید ملی»:
«تولید ملی» (۱۳۹۰) نیز یک «حلقه واسط» دیگر است. این مفهوم، «تولید» را در مرکز گفتمان اقتصادی قرار میدهد و «حمایت از کار و سرمایه ایرانی» را به عنوان «راهبرد» معرفی میکند. «تولید ملی» در واقع «قلب» اقتصاد مقاومتی است که یک سال قبل از نامگذاری رسمی آن، به عنوان شعار سال اعلام میشود.
۸. «سربرآوردن» اقتصاد مقاومتی (۱۳۸۹-۱۳۹۲)
اقتصاد مقاومتی در یک «لحظه» متولد نشد، بلکه به تدریج از دل مفاهیم پیشین «سر برآورد». این «سربرآوردن» محصول «تلاقی» چند عامل بود:
عامل اول: تشدید تحریمها. تحریمهای شورای امنیت (از ۱۳۸۵) و سپس تحریمهای یکجانبه آمریکا و اروپا (از ۱۳۸۹) یک «شوک بیرونی» ایجاد کردند که «ضرورت» یک «اقتصاد مقاوم» را آشکار ساخت.
عامل دوم: نوسانات قیمت نفت. سقوط قیمت نفت در ۱۳۸۷-۱۳۸۸ و سپس نوسانات شدید آن، «آسیبپذیری» اقتصاد نفتی را نشان داد.
عامل سوم: ناکامی در مذاکرات. شکست مذاکرات هستهای در ۱۳۸۲-۱۳۸۴ و سپس ۱۳۸۸-۱۳۹۰، «ناامیدی از گشایش خارجی» را ایجاد کرد و «اتکا به داخل» را به یک «ضرورت» تبدیل نمود.
عامل چهارم: بلوغ گفتمانی مفاهیم پیشین. «اقتصاد اسلامی» (دهه شصت)، «سازندگی» (دهه هفتاد)، «اصلاحات» و «عدالت» (دهه هشتاد)، و «جهاد اقتصادی» و «تولید ملی» (۱۳۸۸-۱۳۹۱) هر یک بخشی از «مصالح مفهومی» لازم برای ساختن «اقتصاد مقاومتی» را فراهم کردند. اقتصاد مقاومتی، «ترکیب» این مفاهیم بود، اما نه یک «ترکیب ساده»، بلکه یک «ترکیب دیالکتیکی» که از «نفی»، «حفظ» و «ارتقای» مفاهیم پیشین به وجود آمد.
۹. جمعبندی: اقتصاد مقاومتی به مثابه «محصول تاریخ»
تبارشناسی اقتصاد مقاومتی نشان میدهد که این مفهوم نه یک «ابداع ناگهانی» و نه یک «نظریه ازلی»، که یک «محصول تاریخی» است. ریشههای آن را میتوان در «اقتصاد اسلامی» دهه شصت (عدالتخواهی، خودکفایی)، «سازندگی» دهه هفتاد (درسآموزی از آسیبپذیری نفتی)، «اصلاحات» دهه هشتاد (ناامیدی از تعامل با غرب)، «عدالت» دهه هشتاد (مردمیسازی)، و «جهاد اقتصادی» و «تولید ملی» (گذار مفهومی) جستجو کرد.
اقتصاد مقاومتی «عصاره» چهار دهه تجربه اقتصادی جمهوری اسلامی است: هم «وارث» مفاهیم پیشین است، هم «نافی» بسیاری از آنها. این «هم میراثداری و هم گسست»، اقتصاد مقاومتی را به یک مفهوم «غنی»، «پیچیده» و «تاریخی» تبدیل میکند.