
روش پژوهش: تحلیل تطبیقی و conceptual analysis (تحلیل مفهومی)
بازه زمانی مورد بررسی: ۱۳۸۸ تا ۱۳۹۵
۱. مسئله این مقاله چیست؟
در گامهای پیشین، بارها واژه «تابآوری» (Resilience) را به کار بردهایم: در گام سوم آن را یکی از «سه محور اصلی» سیاستهای کلی اقتصاد مقاومتی دانستیم، در گام نهم یکی از «محورهای همپوشان» اقتصاد مقاومتی و الگوی پیشرفت، و در گام شانزدهم نشان دادیم که اقتصاد دانشبنیان «ذاتاً تابآور» است. اما تاکنون «تابآوری» را به صورت «مستقل» و «مفهومی» بررسی نکردهایم.
«تابآوری اقتصادی» یکی از «مفاهیم کلیدی» در ادبیات اقتصاد بینالملل در دهه اخیر است. این مفهوم پس از بحران مالی ۲۰۰۸ و به ویژه پس از همهگیری کرونا (۲۰۲۰-۲۰۲۱) به شدت «مد» شده و «سیاستگذاران» در سراسر جهان به دنبال «اقتصادهای تابآور» هستند. حال پرسش این است: «تابآوری» در «اقتصاد مقاومتی» چه معنایی دارد؟ آیا «تابآوری» همان «مقاومت» است، یا «مفهومی متفاوت»؟ «اقتصاد مقاومتی» چه «شاخصهایی» برای سنجش «تابآوری» ارائه میدهد؟ و اساساً «اقتصاد ایران» از منظر «تابآوری» چه «وضعیتی» دارد؟
این مقاله دقیقاً به این پرسشها پاسخ میدهد. هدف آن «واکاوی مفهوم تابآوری» در «چارچوب اقتصاد مقاومتی» و «ارائه شاخصهای عملیاتی» برای سنجش آن است.
۲. تابآوری اقتصادی چیست؟
پیش از ورود به بحث «تابآوری در اقتصاد مقاومتی»، باید «تابآوری اقتصادی» را به طور کلی تعریف کنیم. این مفهوم در اصل از «علوم طبیعی» (فیزیک، بومشناسی) وام گرفته شده است. در فیزیک، «تابآوری» (Resilience) به «توانایی یک ماده برای جذب انرژی و بازگشت به شکل اولیه پس از تغییر شکل» گفته میشود. در روانشناسی، «تابآوری» به «توانایی فرد برای مقابله با استرس و بازگشت به حالت عادی پس از تجربههای تلخ» اطلاق میشود.
در «اقتصاد»، «تابآوری» به «توانایی یک سیستم اقتصادی برای جذب شوکهای خارجی (تحریم، بحران مالی، بلایای طبیعی، همهگیری) و بازگشت سریع به مسیر رشد» گفته میشود. یک «اقتصاد تابآور» اقتصادی است که:
· در برابر «شوکها» «فرو نمیپاشد».
· «سریع» خود را «بازیابی» میکند.
· از «شوک» «درس میگیرد» و خود را «مقاومتر» میکند.
· «تنوع» دارد (همه تخممرغها در یک سبد نیست).
· «انعطافپذیر» است (میتواند خود را با شرایط جدید «تطبیق» دهد).
۳. تمایز «تابآوری» از «مقاومت» و «آسیبپذیری»
مقاله تأکید میکند که «تابآوری» با «مقاومت» (Resistance) و «آسیبپذیری» (Vulnerability) تفاوت دارد و نباید با آنها «خلط» شود:
«آسیبپذیری»: وضعیتی است که در آن یک سیستم «به شدت» تحت تأثیر «شوک» قرار میگیرد و «نمیتواند» خود را «بازیابی» کند. «اقتصاد وابسته به نفت» یک «اقتصاد آسیبپذیر» است، چون «شوک قیمت نفت» یا «تحریم نفت» میتواند آن را «فلج» کند.
«مقاومت»: وضعیتی است که در آن یک سیستم «در برابر شوک» «ایستادگی» میکند و «تغییر شکل» نمیدهد. «مقاومت» «ایستا»ست، «تابآوری» «پویا». «مقاومت» یعنی «نشکستن»، «تابآوری» یعنی «شکستن و دوباره برخاستن». «مقاومت» «دفاعی» است، «تابآوری» «تهاجمی».
«تابآوری»: وضعیتی است که در آن یک سیستم «شوک» را «جذب» میکند، «موقتاً» تغییر شکل میدهد، اما «سریع» خود را «بازیابی» میکند و حتی «قویتر» از قبل میشود. «اقتصاد مقاومتی» دقیقاً به دنبال «تابآوری» است، نه صرفاً «مقاومت». هدف «اقتصاد مقاومتی» فقط «تحمل تحریم» نیست، بلکه «بهرهگیری از تحریم برای قویتر شدن» است.
۴. ابعاد پنجگانه تابآوری در اقتصاد مقاومتی
مقاله بر اساس تحلیل بیانات رهبری و سیاستهای کلی اقتصاد مقاومتی، «تابآوری» را در «پنج بُعد» تعریف میکند. این پنج بُعد، در واقع «شاخصهای» سنجش «تابآوری اقتصاد ایران» هستند:
۴-۱. بُعد اول: تنوعبخشی به پایههای تولید و صادرات
«اقتصاد تابآور» اقتصادی است که «همه تخممرغهایش را در یک سبد نگذاشته باشد». «وابستگی به یک محصول» (نفت) بزرگترین «ضدتابآوری» است.
این بُعد در سیاستهای کلی اقتصاد مقاومتی در بندهای ۴، ۸ و ۱۶ بازتاب یافته است: «تنوعبخشی به صادرات غیرنفتی»، «توسعه بخشهای پیشرو اقتصادی» (پتروشیمی، فولاد، خودرو، گردشگری، فناوری اطلاعات)، و «افزایش سهم اقتصاد دانشبنیان از تولید ناخالص داخلی».
شاخصهای سنجش: «تعداد اقلام صادراتی غیرنفتی»، «سهم بزرگترین قلم صادراتی از کل صادرات»، «سهم بخشهای مختلف از تولید ناخالص داخلی».
۴-۲. بُعد دوم: کاهش وابستگی بودجه به نفت
«اقتصاد تابآور» اقتصادی است که «بودجه دولتش» به «درآمد بیثبات نفت» وابسته نباشد.
این بُعد در بند ۱۳ سیاستهای کلی تصریح شده است: «قطع وابستگی بودجه به نفت» و «افزایش سهم مالیات در تأمین هزینههای جاری دولت».
شاخصهای سنجش: «سهم نفت از بودجه سالانه»، «نسبت مالیات به تولید ناخالص داخلی»، «کسری بودجه (به درصد از تولید ناخالص داخلی)».
۴-۳. بُعد سوم: افزایش ذخایر راهبردی
«اقتصاد تابآور» اقتصادی است که «کالاهای اساسی» (گندم، دارو، سوخت) را به اندازه «چند ماه» در «انبار» داشته باشد تا در صورت «قطع زنجیره تأمین»، دچار «بحران» نشود.
این بُعد در بند ۶ سیاستهای کلی آمده است: «ایجاد و نگهداری ذخایر راهبردی کالاهای اساسی».
شاخصهای سنجش: «میزان ذخایر گندم (معادل چند ماه مصرف کشور)»، «میزان ذخایر داروهای اساسی»، «میزان ذخایر سوخت».
۴-۴. بُعد چهارم: تقویت تولید ملی و خودکفایی راهبردی
«اقتصاد تابآور» اقتصادی است که «نیازهای اساسی» خود را «در داخل» تولید کند و «وابسته» به «واردات» نباشد.
این بُعد در بندهای ۱، ۵، ۶ و ۷ سیاستهای کلی بازتاب یافته است: «تقویت تولید ملی»، «خودکفایی در کالاهای اساسی» (گندم، برنج، جو، ذرت، دانههای روغنی)، و «خودکفایی در محصولات راهبردی» (انرژی، آب، دارو).
شاخصهای سنجش: «نسبت تولید داخلی به مصرف در کالاهای اساسی»، «نسبت واردات به مصرف در کالاهای راهبردی»، «سهم تولید داخل در تأمین نیازهای صنایع».
۴-۵. بُعد پنجم: گسترش تأمین اجتماعی و کاهش نابرابری
«اقتصاد تابآور» فقط «اقتصاد مقاوم در برابر شوکهای اقتصادی» نیست، بلکه «جامعهای مقاوم در برابر شوکهای اجتماعی» نیز هست. «جامعهای که در آن فقر و نابرابری بیداد کند، در برابر شوکها شکنندهتر است».
این بُعد در بندهای ۱۷ و ۱۸ سیاستهای کلی آمده است: «گسترش پوشش بیمهای»، «حمایت از اقشار آسیبپذیر»، و «کاهش نابرابری».
شاخصهای سنجش: «ضریب جینی» (شاخص نابرابری)، «نرخ فقر»، «نرخ بیکاری»، «درصد جمعیت تحت پوشش بیمه سلامت و تأمین اجتماعی».
۵. اقتصاد ایران از منظر تابآوری: یک ارزیابی سریع
مقاله در ادامه، یک «ارزیابی سریع» از «تابآوری اقتصاد ایران» بر اساس شاخصهای فوق ارائه میدهد. نتایج این ارزیابی «نگرانکننده» است:
بُعد اول (تنوع صادرات): «وضعیت قرمز». هنوز «نفت» بزرگترین قلم صادراتی ایران است. «صادرات غیرنفتی» رشد کرده، اما عمدتاً «مواد خام و نیمهخام» (پتروشیمی، میعانات گازی، فولاد خام) است، نه «محصولات با فناوری بالا».
بُعد دوم (وابستگی بودجه): «وضعیت قرمز». «بودجه» همچنان «معتاد» به نفت است. «سهم نفت» در بودجه در نوسان است (بین ۳۰ تا ۵۰ درصد) و «مالیات» هنوز «جایگزین» نفت نشده است.
بُعد سوم (ذخایر راهبردی): «وضعیت زرد». «ذخایر گندم» در حد «چند ماه» نگهداری میشود، اما «ذخایر دارو» و «کالاهای اساسی» «آسیبپذیر» است و در «اوج تحریم» (۱۳۹۱-۱۳۹۲) «کمبود دارو» بحرانساز شد.
بُعد چهارم (تولید ملی): «وضعیت زرد». ایران در «گندم» تقریباً «خودکفا»ست، اما در «برنج»، «دانههای روغنی»، «ذرت» و «دارو» «وابسته» به واردات است. «تولید ملی» در «صنایع پیشرفته» «ضعیف» است.
بُعد پنجم (تأمین اجتماعی): «وضعیت قرمز». «ضریب جینی» ایران «بالا»ست (حدود ۰.۴۰)، «نرخ فقر» «بالا»ست (حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد جمعیت)، «نرخ بیکاری» «مزمن» است (حدود ۱۰ تا ۱۲ درصد)، و «پوشش بیمه» «ناقص» است.
جمعبندی ارزیابی: «اقتصاد ایران» از منظر «تابآوری» «وضعیت مطلوبی» ندارد. «اقتصاد مقاومتی» «تجویز» شده، اما «اجرا» نشده است. «شکاف میان گفتمان و عمل» (که بارها به آن اشاره کردیم) در «شاخصهای تابآوری» نیز «مشهود» است.
۶. جمعبندی
«تابآوری اقتصادی» به معنای «توانایی جذب شوک و بازگشت سریع به مسیر رشد» است و با «آسیبپذیری» (ناتوانی در بازیابی) و «مقاومت» (ایستادگی صرف) تفاوت دارد. در چارچوب «اقتصاد مقاومتی»، «تابآوری» پنج بُعد دارد: «تنوعبخشی به تولید و صادرات»، «کاهش وابستگی بودجه به نفت»، «افزایش ذخایر راهبردی»، «تقویت تولید ملی و خودکفایی راهبردی»، و «گسترش تأمین اجتماعی و کاهش نابرابری». ارزیابی «اقتصاد ایران» بر اساس این شاخصها نشان میدهد که «تابآوری» هنوز «محقق نشده» و «اقتصاد ایران» همچنان «آسیبپذیر» است. «اقتصاد مقاومتی» «نقشه راه» تابآوری را ترسیم کرده، اما «طی طریق» هنوز باقی است.