
روش پژوهش: تحلیل تطور تاریخی مفهوم با روش ردیابی فرایند
بازه زمانی مورد بررسی: ۱۳۸۸ تا ۱۳۹۵
۱. مسئله این مقاله چیست؟
گام اول را که به خاطر دارید. در آن مقاله، با روش تحلیل گفتمان نشان داده شد که «اقتصاد مقاومتی» یک گفتمان منسجم با مفهوم کانونی «استقلال اقتصادی» و شش مفهوم پیرامونی است. اما آن مقاله یک پرسش مهم را بیپاسخ گذاشته بود: این گفتمان چگونه از یک «نظریه» به یک «گفتمان مسلط» تبدیل شد؟ مسیر این تحول چه بود؟ چه عواملی باعث شد اقتصاد مقاومتی از یک توصیه ساده در دیدار با کارآفرینان، به یک سند بالادستی نظام تبدیل شود؟
مقالهای که اکنون بررسی میکنیم، دقیقاً به همین پرسش پاسخ میدهد. برخلاف مقاله اول که «ساختار» گفتمان را تحلیل میکرد (مفهوم کانونی، مفاهیم پیرامونی، مرزکشیها)، این مقاله «فرایند» را تحلیل میکند. به عبارت دیگر، مقاله اول یک «عکس» از گفتمان اقتصاد مقاومتی بود؛ مقاله دوم یک «فیلم» از نحوه شکلگیری و تحول آن است.
اهمیت این رویکرد در آن است که نشان میدهد «گفتمانها» یکشبه به وجود نمیآیند. آنها محصول یک فرایند تدریجی هستند که طی آن، یک «ایده» ابتدا به یک «نظریه»، سپس به یک «گفتمان»، و در نهایت به یک «نهاد» تبدیل میشود. درک این فرایند، هم برای تحلیل علمی مفهوم اقتصاد مقاومتی ضروری است، هم برای فهم اینکه چرا این مفهوم با وجود تثبیت گفتمانی، هنوز در عمل محقق نشده است.
۲. چارچوب تحلیلی: از نظریه تا گفتمانسازی چه مسیری طی میشود؟
برای پاسخ به این پرسش، مقاله از یک چارچوب تحلیلی سهمرحلهای استفاده میکند که مسیر تبدیل یک «ایده» به یک «نهاد» را توضیح میدهد. این چارچوب، اگرچه نام «ردیابی فرایند» بر خود دارد، اما در اصل تلفیقی است از نظریههای «گفتمانسازی» در علوم سیاسی و «نهادسازی» در جامعهشناسی سیاسی. سه مرحله این چارچوب عبارتند از:
مرحله اول: تکوین نظریه.
در این مرحله، یک «ایده» خام توسط یک «کارگزار فکری» (رهبر، روشنفکر، نظریهپرداز) مطرح میشود. این ایده هنوز نه منسجم است، نه نهادینه، و نه مقبول. در حد یک «پیشنهاد» یا «توصیه» باقی میماند. ویژگی اصلی این مرحله «سیالیت» است: مفهوم هنوز مرزهای روشنی ندارد و ممکن است در معانی مختلفی به کار رود.
مرحله دوم: گفتمانسازی.
در این مرحله، ایده اولیه از حالت سیال خارج میشود و به یک «گفتمان» تبدیل میگردد. یعنی یک «مفهوم کانونی» پیدا میکند، «مفاهیم پیرامونی» خود را میسازد، «مرز» خود را با گفتمانهای رقیب مشخص میکند، و تلاش میکند به «گفتمان مسلط» تبدیل شود. ویژگی این مرحله «منازعه» است: گفتمان جدید باید با گفتمانهای قدیمی بجنگد، آنها را به حاشیه براند، و خود را «بدیهی» و «طبیعی» جلوه دهد.
مرحله سوم: نهادسازی.
در این مرحله، گفتمان مسلط از سطح «زبان» و «ذهن» فراتر میرود و در قالب «نهادها»، «قوانین»، «ساختارهای اجرایی» و «رویههای اداری» تثبیت میشود. این مرحله، مرحله «انجماد» گفتمان است: گفتمان دیگر فقط در سخنرانیها و بیانیهها نیست، بلکه در بودجهها، آییننامهها، ساختارهای سازمانی و فرایندهای تصمیمگیری هم رسوخ کرده است.
مقاله استدلال میکند که «اقتصاد مقاومتی» دو مرحله اول را با موفقیت طی کرده، اما در مرحله سوم (نهادسازی) با موانع جدی روبرو شده است. به عبارت دیگر، اقتصاد مقاومتی یک «پیروزی گفتمانی» است، اما هنوز یک «پیروزی نهادی» نیست. این همان «شکاف میان گفتمان و عمل» است که در گام اول هم به آن اشاره شد، اما این مقاله با جزئیات بیشتری آن را تحلیل میکند.
۳. مرحله اول: تکوین نظریه (۱۳۸۸-۱۳۸۹)
ریشههای اولیه «اقتصاد مقاومتی» را باید در نیمه دوم دهه ۱۳۸۰ جستجو کرد، زمانی که دو رویداد مهم همزمان اتفاق افتاد: نخست، تشدید تحریمهای بینالمللی علیه ایران که از سال ۱۳۸۵ با قطعنامههای شورای امنیت آغاز شد و تا سال ۱۳۸۹ به تحریمهای بانکی و نفتی گسترش یافت. دوم، مطرح شدن ایده «اصلاح الگوی مصرف» توسط رهبری در سال ۱۳۸۸ که زمینههای فکری لازم را برای مفهوم جدید فراهم کرد.
در این فضا، شهریور ۱۳۸۹ را میتوان «لحظه تولد» اقتصاد مقاومتی دانست. در دیدار رهبری با جمعی از کارآفرینان و فعالان اقتصادی، برای نخستین بار این تعبیر به کار میرود: «ما باید اقتصاد مقاومتی داشته باشیم. اقتصادی که در برابر تکانههای جهانی مقاوم باشد.» نکته جالب توجه این است که در همین نخستین کاربرد، هر دو عنصر کلیدی اقتصاد مقاومتی حضور دارد: «مقاومت» (در برابر تکانهها) و «اقتصاد» (نه صرفاً سیاست یا فرهنگ).
اما در این مرحله، هنوز «اقتصاد مقاومتی» یک مفهوم کاملاً سامانیافته نیست. تحلیل بیانات سالهای ۱۳۸۸-۱۳۸۹ نشان میدهد که رهبری این واژه را در کنار مفاهیم دیگری مثل «جهاد اقتصادی»، «همت مضاعف، کار مضاعف» و «اصلاح الگوی مصرف» به کار میبرند. این مفاهیم، اگرچه همخانواده هستند، اما هنوز یک «زنجیره همارزی» منسجم (به زبان تحلیل گفتمان) تشکیل ندادهاند. مفهوم کانونی هنوز «استقلال اقتصادی» نیست، بلکه «مقاومت در برابر تحریم» است. یعنی اقتصاد مقاومتی در این مرحله، بیشتر «واکنشی» است تا «ایجابی»؛ بیشتر «دفاعی» است تا «تهاجمی».
ویژگی مهم دیگر این مرحله، «مخاطبان محدود» است. اقتصاد مقاومتی در این مرحله عمدتاً خطاب به «نخبگان اقتصادی» و «مسئولان» مطرح میشود، نه «عموم مردم». این نشان میدهد که هنوز «اراده گفتمانسازی عمومی» در کار نیست و مفهوم در حد یک «توصیه تخصصی» باقی مانده است.
۴. مرحله دوم: گفتمانسازی (۱۳۹۰-۱۳۹۲)
سال ۱۳۹۰ نقطه عطفی در مسیر اقتصاد مقاومتی است. در این سال، تحریمهای بینالمللی به اوج خود میرسد: تحریم نفت، تحریم بانک مرکزی، و تحریم کشتیرانی. همزمان، قیمت نفت نیز نوسانات شدیدی را تجربه میکند. در چنین فضایی، «اقتصاد مقاومتی» از یک «توصیه» فراتر میرود و به یک «ضرورت ملی» تبدیل میشود.
تحلیل بیانات رهبری در این دوره نشان میدهد که سه تغییر مهم همزمان رخ میدهد:
تغییر اول: بسط مفهومی.
مفهوم اقتصاد مقاومتی از «مقاومت در برابر تحریم» فراتر میرود و ابعاد جدیدی پیدا میکند. «تولید ملی» (که شعار سال ۱۳۹۱ میشود)، «حمایت از کار و سرمایه ایرانی»، «مدیریت جهادی» و «اقتصاد دانشبنیان» یکی پس از دیگری به آن اضافه میشوند. اینجا است که اقتصاد مقاومتی «ساختار» پیدا میکند: یک مفهوم کانونی (که هنوز در حال تبلور است) و چند مفهوم پیرامونی.
تغییر دوم: مرزکشی با گفتمانهای رقیب.
در این مرحله، رهبری به طور صریحتری اقتصاد مقاومتی را از مفاهیم مشابه اما متفاوت جدا میکنند. مهمترین این مرزکشیها، جدا کردن «اقتصاد مقاومتی» از «اقتصاد ریاضتی» است. رهبری در سخنرانیهای این دوره بارها تأکید میکنند: «اقتصاد مقاومتی به معنای ریاضت کشیدن مردم نیست.» این مرزکشی، اقتصاد مقاومتی را از یک «برنامه بحران» به یک «الگوی توسعه» ارتقا میدهد.
همچنین در این دوره، مرز میان اقتصاد مقاومتی و «اقتصاد بسته» نیز ترسیم میشود. رهبری تصریح میکنند که اقتصاد مقاومتی به معنای «قطع رابطه با دنیا» یا «خودکفایی مطلق» نیست، بلکه به معنای «تعامل هوشمندانه با جهان» همراه با «اتکا به توان داخلی» است. این تمایزگذاری مهم، اقتصاد مقاومتی را از «خودبسندگی بسته» که برخی منتقدان به آن نسبت میدادند، متمایز میکند.
تغییر سوم: گسترش مخاطبان.
در این مرحله، مخاطبان اقتصاد مقاومتی دیگر فقط «نخبگان» و «مسئولان» نیستند. رهبری در سخنرانیهای عمومی، خطبههای نماز جمعه، و پیامهای نوروزی، عموم مردم را مخاطب قرار میدهند و از آنها میخواهند در «تولید ملی» و «مصرف کالای داخلی» مشارکت کنند. این گسترش مخاطبان، گامی اساسی در مسیر «گفتمانسازی» است: گفتمانی که فقط در میان نخبگان رایج باشد، «گفتمان مسلط» نیست.
۵. مرحله سوم: نهادسازی ناقص (۱۳۹۳-۱۳۹۵)
بهمن ۱۳۹۲ را باید «لحظه نهادی شدن» اقتصاد مقاومتی دانست. در این تاریخ، سیاستهای کلی اقتصاد مقاومتی در ۲۴ بند توسط رهبری ابلاغ میشود. این ابلاغ، اقتصاد مقاومتی را از یک «گفتمان» به یک «سند الزامآور» تبدیل میکند. از این پس، همه قوا و نهادها موظفند برنامهها و بودجههای خود را با این سیاستها هماهنگ کنند.
اما مقاله استدلال میکند که این «نهادسازی»، «ناقص» است. چرا؟
دلیل اول: فقدان ضمانت اجرایی.
سیاستهای کلی نظام در ساختار حقوقی جمهوری اسلامی ایران، اگرچه «الزامآور» هستند، اما «ضمانت اجرایی» مشخصی ندارند. هیچ نهاد مستقلی مسئول نظارت بر اجرای دقیق این سیاستها نیست و هیچ «جریمه» یا «مجازاتی» برای عدم اجرای آنها پیشبینی نشده است. در نتیجه، «نهادسازی» در حد «ابلاغ» متوقف میماند و به «اجرا» نمیرسد.
دلیل دوم: عدم تطابق با ساختارهای موجود.
اقتصاد ایران دهههاست که بر اساس منطق «اقتصاد نفتی» سازمان یافته است. نظام بانکی، نظام بودجهریزی، نظام گمرکی، و نظام یارانهای همگی با «وابستگی به نفت» سازگار شدهاند. تغییر این ساختارها نیازمند «اصلاحات نهادی عمیق» است، نه صرفاً «ابلاغ سیاست». اما چنین اصلاحاتی یا انجام نشده، یا ناقص انجام شده است.
دلیل سوم: عدم اجماع میان قوا.
مقاله اشاره میکند که اگرچه سیاستهای کلی اقتصاد مقاومتی توسط رهبری ابلاغ شده و همه قوا «رسماً» آن را پذیرفتهاند، اما در عمل، هر قوه برداشت خود را از این سیاستها دارد. دولت آن را «برنامه توسعه صادرات» معنا میکند، مجلس آن را «حمایت از تولید داخلی»، و قوه قضاییه آن را «مبارزه با فساد اقتصادی». این تعدد برداشتها، اگرچه میتواند نشانه «انعطاف» باشد، اما در عمل به «ناهماهنگی» و «تداخل وظایف» میانجامد.
۶. مقایسه با تجربههای مشابه در سایر کشورها
یکی از بخشهای جالب این مقاله، مقایسه اقتصاد مقاومتی با تجربههای مشابه در سایر کشورهاست. این مقایسه به فهم بهتر «چرایی» موفقیت یا شکست گفتمانهای اقتصادی کمک میکند.
مقایسه اول: «اقتصاد جنگی» در بریتانیا (۱۹۴۵-۱۹۳۹).
در جریان جنگ جهانی دوم، بریتانیا اقتصادی را تجربه کرد که شباهتهایی با اقتصاد مقاومتی داشت: کاهش وابستگی به واردات، افزایش تولید داخلی، مدیریت مصرف، و بسیج عمومی. اما تفاوت اصلی در این بود که اقتصاد جنگی بریتانیا «موقت» بود و پس از جنگ، به سرعت با «اقتصاد بازار» جایگزین شد. در حالیکه اقتصاد مقاومتی یک «الگوی بلندمدت» است، نه یک «تاکتیک موقت».
مقایسه دوم: «خودکفایی» در هند (دهه ۱۹۵۰ تا ۱۹۸۰).
هند پس از استقلال، سیاست «خودکفایی» (Swadeshi) را در پیش گرفت که بر «تولید داخلی»، «حمایت از صنایع نوپا» و «کاهش وابستگی به واردات» تأکید داشت. اما این سیاست به تدریج به «اقتصاد بسته» و «انحصار دولتی» انجامید و در دهه ۱۹۹۰ با بحران مواجه شد. مقاله نتیجه میگیرد که اقتصاد مقاومتی باید از این تجربه درس بگیرد: «خودکفایی» نباید به «خودبسندگی بسته» تبدیل شود و «حمایت از تولید داخل» نباید به «انحصار و فساد» بینجامد.
مقایسه سوم: «اقتصاد چرخشی» در چین (از ۲۰۰۵).
چین از سال ۲۰۰۵ به بعد، مفهوم «اقتصاد چرخشی» (Circular Economy) را به عنوان راهکاری برای کاهش وابستگی به منابع طبیعی و افزایش بهرهوری مطرح کرد. شباهت این مفهوم با اقتصاد مقاومتی در تأکید بر «درونزایی»، «کاهش اتکا به منابع خام» و «تولید دانشبنیان» است. اما تفاوت اصلی در این است که اقتصاد چرخشی چین «محصول اجماع نخبگان» بود، در حالیکه اقتصاد مقاومتی ایران «محصول گفتمان رهبری» است و هنوز به «اجماع نخبگان» تبدیل نشده است.
۷. جمعبندی: سه گام طی شده، یک گام باقی مانده
مقاله در پایان نتیجه میگیرد که اقتصاد مقاومتی سه گام را با موفقیت طی کرده است:
گام اول: تکوین نظریه (۱۳۸۸-۱۳۸۹). در این گام، ایده «اقتصاد مقاومتی» برای نخستین بار مطرح شد و به تدریج از یک «واژه» به یک «مفهوم» تبدیل گردید.
گام دوم: گفتمانسازی (۱۳۹۰-۱۳۹۲). در این گام، اقتصاد مقاومتی از یک «مفهوم» به یک «گفتمان» تبدیل شد: مفهوم کانونی پیدا کرد، مفاهیم پیرامونی خود را ساخت، مرز خود را با گفتمانهای رقیب ترسیم کرد، و در سطح نخبگان و عموم مردم گسترش یافت.
گام سوم: نهادسازی (۱۳۹۳-۱۳۹۵). در این گام، اقتصاد مقاومتی در قالب «سیاستهای کلی نظام» نهادینه شد و به یک «سند الزامآور» تبدیل گردید.
اما یک گام باقی مانده که هنوز برداشته نشده است: «اجرای کامل و مؤثر». شکاف میان «گفتمان» و «عمل» همچنان عمیق است و این شکاف، نه ناشی از ضعف گفتمان، که ناشی از فقدان ضمانت اجرایی، عدم تطابق با ساختارهای موجود، و عدم اجماع میان نخبگان است.
مقاله با این جمله به پایان میرسد: «اقتصاد مقاومتی، گفتمانی است که پیروز شده، اما هنوز محقق نشده است.»