
روش پژوهش: مطالعه اسنادی و تحلیل تطبیقی با مطالعه موردی ۵۰ شرکت دانشبنیان موفق
بازه زمانی مورد بررسی: ۱۳۸۹ تا ۱۳۹۴
۱. مسئله این مقاله چیست؟
در گامهای پیشین، بارها به «اقتصاد دانشبنیان» اشاره کردهایم: در گام اول آن را یکی از «شش مفهوم پیرامونی» گفتمان اقتصاد مقاومتی شناسایی کردیم، در گام سوم یکی از «مقولههای فرعی» ذیل محور «درونزایی» بود، در گام پنجم یکی از «پنج تم اصلی» بیانات رهبری، و در گام ششم یکی از «شش راهبرد» مدل پارادایمی. اما تاکنون به صورت «مستقل» و «متمرکز» به این مفهوم نپرداختهایم.
این مقاله دقیقاً همین کار را میکند. پرسش اصلی آن این است: «اقتصاد دانشبنیان» چه «نقشی» در «اقتصاد مقاومتی» ایفا میکند؟ آیا «اقتصاد دانشبنیان» صرفاً «یکی از مؤلفههای» اقتصاد مقاومتی است (در کنار سایر مؤلفهها مثل تولید ملی، مدیریت جهادی، فرهنگ مصرف)، یا اینکه «نقشی فراتر» دارد و «هسته سخت» اقتصاد مقاومتی محسوب میشود؟
پاسخ این مقاله به این پرسش، «گزینه دوم» است: «اقتصاد دانشبنیان» نه «یکی از مؤلفهها»، که «هسته سخت» اقتصاد مقاومتی است. به عبارت دیگر، «اقتصاد مقاومتی» بدون «اقتصاد دانشبنیان» یک «پوسته توخالی» است. این «ادعای قوی» را مقاله با بررسی عملکرد ۵۰ شرکت دانشبنیان موفق ایرانی مستند میکند و نشان میدهد که این شرکتها چگونه میتوانند «موتور محرک» اقتصاد مقاومتی باشند.
۲. چرا «اقتصاد دانشبنیان» هسته سخت است، نه یکی از مؤلفهها؟
برای پاسخ به این پرسش، ابتدا باید «اقتصاد دانشبنیان» را دقیقاً تعریف کنیم. «اقتصاد دانشبنیان» (Knowledge-based Economy) اقتصادی است که در آن «دانش»، «فناوری» و «نوآوری» موتورهای اصلی «رشد» و «ثروتآفرینی» هستند، نه «منابع طبیعی» (نفت، گاز، معادن) و نه «نیروی کار ارزان». در چنین اقتصادی، «سرمایه انسانی» (مغزها) مهمتر از «سرمایه فیزیکی» (ماشینآلات) است و «شرکتهای دانشبنیان» (که «ثروت» را از «دانش» خلق میکنند) «پیشران» اقتصاد هستند.
حال چرا «اقتصاد دانشبنیان» «هسته سخت» اقتصاد مقاومتی است، نه صرفاً «یکی از مؤلفههای» آن؟ مقاله چهار دلیل برای این ادعا ارائه میدهد:
دلیل اول: اقتصاد دانشبنیان «ذاتاً» درونزاست.
یکی از سه محور اصلی اقتصاد مقاومتی «درونزایی» است (گام سوم). «درونزایی» یعنی «اتکا به ظرفیتهای داخلی». اقتصاد دانشبنیان «ذاتاً درونزاست»، چون «مواد اولیه» آن «دانش» و «خلاقیت» است که در «داخل کشور» و در «مغزهای ایرانی» وجود دارد، نه در «چاههای نفت» یا «معادن». «نفت» «تمامشدنی» و «تحریمپذیر» است، اما «دانش» «پایانناپذیر» و «تحریمناپذیر». «دانش» را نمیتوان «تحریم» کرد، نمیتوان «مصادره» کرد، و نمیتوان «قطع» کرد.
دلیل دوم: اقتصاد دانشبنیان «ذاتاً» بروننگر است.
محور دوم اقتصاد مقاومتی «بروننگری» است (گام سوم). «بروننگری» یعنی «تعامل هوشمندانه با جهان». اقتصاد دانشبنیان «ذاتاً بروننگر» است، چون «محصولات دانشبنیان» (نرمافزار، داروهای پیشرفته، تجهیزات پزشکی، قطعات هایتک، خدمات مهندسی) «رقابتپذیر» و «صادراتمحور» هستند و میتوانند «ارزآوری» کنند. برخلاف «نفت خام» که یک «کالای تودهای» و «قیمتپذیر» است، «محصولات دانشبنیان» «قیمتگذار» هستند و «ارزش افزوده بالا» دارند.
دلیل سوم: اقتصاد دانشبنیان «ذاتاً» تابآور است.
محور سوم اقتصاد مقاومتی «تابآوری» است (گام سوم). «تابآوری» یعنی «مقاومت در برابر شوکهای خارجی». اقتصاد دانشبنیان «ذاتاً تابآور» است، چون «مواد اولیه» آن (دانش) «فراوان»، «ارزان» و «در دسترس» است و «زنجیره تأمین» آن «کوتاه» و «منعطف». یک «شرکت نرمافزاری» برای تولید «محصول» فقط به «چند برنامهنویس» و «چند کامپیوتر» نیاز دارد، نه به «مواد اولیه وارداتی»، «ارز» و «زنجیره تأمین بینالمللی». این «استقلال از زنجیره تأمین خارجی»، شرکتهای دانشبنیان را «بسیار تابآور» میکند.
دلیل چهارم: اقتصاد دانشبنیان «ذاتاً» اشتغالزا و ثروتآفرین است.
اقتصاد مقاومتی به دنبال «رشد» و «عدالت» است. اقتصاد دانشبنیان «اشتغال کیفی» (با دستمزد بالا و بهرهوری بالا) و «ثروت واقعی» (نه «ثروت بادآورده نفتی») ایجاد میکند. یک «شرکت دانشبنیان» متوسط میتواند دهها «نخبه» را «مشغول به کار» کند و «محصولی» تولید کند که «ارزش صادراتی» آن چندین برابر «مواد اولیه» مصرفی آن باشد.
۳. مطالعه موردی: ۵۰ شرکت دانشبنیان موفق ایرانی
برای «مستندسازی» ادعای فوق، مقاله به سراغ ۵۰ شرکت دانشبنیان موفق ایرانی رفته و «عملکرد» آنها را در «شرایط تحریم» (۱۳۸۹-۱۳۹۴) بررسی کرده است. این شرکتها در حوزههای مختلف فعالیت میکردند: «داروهای پیشرفته» (شرکتهای داروسازی)، «تجهیزات پزشکی» (شرکتهای تجهیزات پزشکی)، «نرمافزار و فناوری اطلاعات» (شرکتهای نرمافزاری)، «قطعات پیشرفته صنعتی» (شرکتهای مهندسی)، و «محصولات زیستفناوری» (شرکتهای بیوتکنولوژی).
یافتههای این مطالعه موردی بسیار جالب است:
یافته اول: رشد در شرایط تحریم.
برخلاف «شرکتهای سنتی» (مونتاژکاران، واردکنندگان، خامفروشان) که در «شرایط تحریم» «ورشکست» شدند، «شرکتهای دانشبنیان» در همین شرایط «رشد» کردند. دلیل این «رشد متناقض» ساده بود: «تحریم» «رقیبان خارجی» را از بازار ایران «حذف» کرد و «بازار» را برای «محصولات دانشبنیان داخلی» «خلوت» نمود. به عبارت دیگر، «تحریم» برای «اقتصاد سنتی» «تهدید» بود، اما برای «اقتصاد دانشبنیان» «فرصت».
یافته دوم: ارزآوری از صادرات.
بسیاری از این ۵۰ شرکت، «صادرات» به کشورهای همسایه (عراق، افغانستان، سوریه، ترکیه، کشورهای آسیای میانه) و حتی کشورهای اروپایی (آلمان، ایتالیا) داشتند. «محصولات دانشبنیان ایرانی» به دلیل «کیفیت خوب» و «قیمت رقابتی»، «مشتریان خارجی» پیدا کرده بودند. این «صادرات دانشبنیان»، «ارز» به کشور «بازگرداند» و «وابستگی به نفت» را «کاهش» داد.
یافته سوم: ایجاد اشتغال برای نخبگان.
این ۵۰ شرکت، «هزاران» نفر از «نخبگان ایرانی» (فارغالتحصیلان دانشگاههای برتر) را «مشغول به کار» کرده بودند و از «فرار مغزها» جلوگیری کرده بودند. «نخبه ایرانی» به جای «مهاجرت» به اروپا و آمریکا، در «شرکت دانشبنیان ایرانی» «مشغول» و «مفید» بود.
یافته چهارم: بینیازی به مواد اولیه وارداتی.
بسیاری از این شرکتها، «مواد اولیه» خود را از «داخل» تأمین میکردند و «وابستگی» به «واردات» نداشتند. «مواد اولیه» آنها «دانش» بود، نه «مواد خام کمیاب». این «استقلال از واردات»، آنها را در «اوج تحریمها» نیز «سرپا» نگه داشته بود.
۴. الزامات توسعه اقتصاد دانشبنیان در چارچوب اقتصاد مقاومتی
مقاله در ادامه، به «الزامات» توسعه «اقتصاد دانشبنیان» میپردازد و آنها را در پنج محور دستهبندی میکند:
الزام اول: اصلاح نظام آموزش عالی.
«دانشگاهها» باید از «مقالهمحوری» به «ثروتمحوری» تغییر جهت دهند. «پایاننامههای دانشجویی» باید «مسئلهمحور» (معطوف به حل مسائل واقعی صنعت و جامعه) باشند، نه «کاغذمحور» (معطوف به تولید مقاله برای رزومه). «ارتباط صنعت و دانشگاه» باید از «شعار» به «قرارداد» تبدیل شود.
الزام دوم: تأمین مالی نوآورانه.
«شرکتهای دانشبنیان» به «سرمایه خطرپذیر» (Venture Capital) نیاز دارند، نه «تسهیلات بانکی با وثیقه». «نظام بانکی سنتی» که «وثیقه ملکی» میخواهد، برای «شرکت دانشبنیان» که «دارایی اصلی» آن «دانش» و «ایده» است، «ناکارآمد» است. باید «صندوقهای سرمایهگذاری خطرپذیر» و «بازار سرمایه» برای «تأمین مالی» این شرکتها «فعال» شوند.
الزام سوم: اصلاح قوانین مالکیت فکری.
«ثروت» در اقتصاد دانشبنیان از «مالکیت فکری» (پتنت، حق اختراع، برند) خلق میشود. «قوانین مالکیت فکری» در ایران باید «تقویت» شوند تا «مخترعان» و «نوآوران» «احساس امنیت» کنند و «ایدههای» خود را «تجاریسازی» نمایند.
الزام چهارم: توسعه بازارهای صادراتی.
«محصولات دانشبنیان ایرانی» برای «رشد» نیازمند «بازار» هستند. «بازار داخلی» (۸۵ میلیون نفر) برای «تولید انبوه» کافی نیست و باید «بازارهای خارجی» (بهویژه «کشورهای همسایه» و «کشورهای اسلامی») هدفگیری شوند. «دیپلماسی اقتصادی» (تم پنجم اقتصاد مقاومتی) باید در خدمت «صادرات دانشبنیان» باشد.
الزام پنجم: فرهنگسازی برای کارآفرینی دانشبنیان.
«فرهنگ کارآفرینی» در ایران «ضعیف» است. «جوانان» به «استخدام دولتی» «تمایل» دارند، نه «تأسیس شرکت دانشبنیان». «رسانه»، «آموزش و پرورش» و «خانواده» باید «فرهنگ کارآفرینی» را ترویج کنند و «ریسکپذیری» را «ارزش» بشمارند.
۵. جمعبندی
«اقتصاد دانشبنیان» «هسته سخت» اقتصاد مقاومتی است، نه صرفاً «یکی از مؤلفههای» آن. دلیل این «مرکزیت» آن است که اقتصاد دانشبنیان «ذاتاً درونزا» (متکی به دانش داخلی)، «ذاتاً بروننگر» (صادراتمحور)، «ذاتاً تابآور» (مقاوم در برابر شوکهای خارجی)، و «ذاتاً اشتغالزا و ثروتآفرین» است. مطالعه ۵۰ شرکت دانشبنیان موفق ایرانی نشان میدهد که این شرکتها در «شرایط تحریم» «رشد» کردهاند، «ارزآوری» داشتهاند، «نخبگان» را «مشغول به کار» کردهاند، و «نیازی» به «واردات» نداشتهاند. برای توسعه «اقتصاد دانشبنیان» در چارچوب «اقتصاد مقاومتی»، «اصلاح نظام آموزش عالی»، «تأمین مالی نوآورانه»، «تقویت قوانین مالکیت فکری»، «توسعه بازارهای صادراتی» و «فرهنگسازی کارآفرینی» ضروری است.