در دنیای هنر و ادبیات، همیشه پارادوکس جایگاه ویژهای داشته است. حال تصور کنید یک اثر هنری جنبههایی متناقض و پارادوکسیکال را به یک اندازه به نمایش بگذارد طوری که مخاطب اثر همزمان هم بخندد هم بترسد هم جذب شود و هم بگریزد! این همان چیزی است که مکاریک در دانش نامه نظریههای ادبی معاصر در تعریف سبک گروتسک میگوید:«در آن واحد هم مجذوب میکند هم میرماند هم میخنداند و هم میهراساند!»
سبک گروتسک یکی از سبکهای نوین هنری و ادبی است که از قرن ۱۶ به بعد مورد توجه قرار گرفت. نام این سبک از واژهی لاتین «گرتو» که در اصل به معنای مغاک و گودال است و وجه تسمیهی آن برمیگردد به سردابها و مقبرههای روم باستان که برای اولینبار در آنها نیمتنههایی از موجودات خیالی یافت شد؛
نقاشیهای دیواری که ترکیبی از انسان-حیوان، گیاهان و موجودات افسانهای را به نمایش میگذاشت. امروزه از این واژه برای گروهبندی مجموعه ای از آثار هنری در عرصه های مختلف مجسمه سازی، نقاشی،تئاتر و... همچنین آثار ادبی بزرگی در عرصه داستان و نمایشنامه و شعر و... استفاده میکنند.
فیلیپ تامسون که کتابی به نام گروتسک را تالیف کرده است این سبک را دارای چهار عنصر مهم: ۱. ناهماهنگی۲. خنده آور و خوفناکی۳. افراط و اغراق و ۴.نابهنجاری می داند.
گروتسک در ادبیات
در فرهنگ ادبی آکسفورد، گروتسک را ترسیم و تجسم «کاریکاتورهایی از رفتارها و ظواهر انسان میداند» و همینطور اضافه میکند «اگر شخصیت داستانی ای به طرز نگرانکننده ای عجیب و غریب باشد آن را هم گروتسک مینامیم» و به عنوان نمونه از آثار چارلز دیکنز نام میبرد. برای مثال شخصیت اسکروچ که یکی از معروفترین شخصیتهای ساخته ذهن چارلز دیکنز است به وضوح یک شخصیت گروتسک است. در کنار محتوای اثر وجود برخی عناصر به فضای گروتسکی در داستان دامن میزند برای مثال وجود چنین شخصیتهای دارای تناقضی، حس دوگانگی را در مخاطب تقویت می کنند و همین باعث قرارگرفتن یک اثر در زمره آثار گروتسک میشود. در آثار نویسندگان ایرانی نیز چنین شخصیتهایی – گرچه نه به شهرت اسکروچ- یافت می شود. برای مثال در داستان کوتاه «مهمان» اثر شهریار مندنیپور شخصیت انسیه کاملا جنبه گروتسک دارد. او دختری ۱۴ ساله است با یک بیماری عجیب! انسیه طاقت شنیدن هیچ صدایی را ندارد؛ هرنوع صدایی به ویژه اگر بلند باشد او را عذاب میدهد و هم او برادری عقب مانده و چاق دارد که همه چیزی میخورد طوری که شب ها که همه خوابند باید او را به جایی بست تا بلایی سر کسی نیاورد. یک شخصیت معصوم و بیگناه اما ترسناک! این همان چیزی است که به آن میگوییم گروتسک!
عامل موثر دیگری که نویسنده را در ایجاد یک اثر گروتسک یاری میکند فضاهای خلقشده در داستان است. برای مثال معمولا دخمهها، سردابهها، زیرزمینهای سرد و نمور و تاریک، دژها و مکانهای قدیمی و متروک و گورستانها از جمله فضاهایی هستند که میتوان گفت در تقویت جنبههای دلهرهآور یک اثر گروتسک بسیار تاثیرگذارند.
با بررسی برخی آثار گروتسکی میتوان به این استنباط رسید که حتی وجود بعضی از حیوانات بار گروتسک اثر را افزایش میدهد؛ حیواناتی مانند مار و سگ. موجوداتی که از یک طرف نماد دوستی و وفادارای و زندگی هستند و از طرف دیگر نماد شومی و پلیدی و شر! برای مثال در داستان عزاداران بیل ساعدی، توصیف فضا با صدای سگی آغاز می شود که در شب پارس می کند. همچنین در داستان مومیا و عسل یا شرق بنفشه از مندنی پور نقش مار را در پیشبرد داستان و حاکم کردن فضای حیرت و ابهام بر آن می بینیم.
گاهی ایجاد تناقض میان زبان و محتوای اثر به خودی خود باعث نوعی حس غرابت در مخاطب میشود. مثلا اگر زبان نویسنده زبانی شاعرانه و همراه با لطافت های هنری باشد اما محتوای روایت او ترسناک و دلهرهآور و عجیب و غریب باشد پارادوکسی دوچندان شکل می گیرد. در میان داستاننویسان ایرانی گلشیری و شاگردان او که برای زبان اهمیت ویژهای قائلند در این کار موفقتر ظاهر شدهاند.
نمونهی زیر از داستان ملکوت اثر بهرام صادقی یک نثر کوتاه گروتسکی است که وجودش در این مقاله و خواندنش خالی از لطف نیست:
منشی جوان ظرف لعابی را زیر دهان آقای مودت گرفت. دکتر حاتم با قیافهای که ناگهان سرد و نامفهوم و بیاعتنا شده بود و به آقای مودت خیره شد. آقای مودت به حال سکسکه و تهوع افتاد و فریادهای شدیدی زد. بعد نوار باریک و درخشان و لزجی از دهانش بیرون آمد. دکتر حاتم سر این نوار را گرفته بود و آهسته دور چوب کبریتی میپیچید. منشی جوان با وحشت گفت:
-نکند رودهی نازکش باشد؟... بعد از آن جن بیرون آمد. معلوم شد نواری که قبلا خارج شدهبود دم او بودهاست. جن به اندازه یک کف دست بود. شبکلاه قرمز و درخشان و دراز و منگولهداری به سر داشت. قبا و ردایی زراندود و ملیلهدوزی شده به بر کردهبود و نعلینهایی ظریف و کوچولو پایش را میپوشاند. مثل منشیان قاجار بود، تمیز و باوقار. قلمدان و طومار کوچکی در دست راست گرفتهبود و با دست چپ پسربچه جنی زیبا و سبز خطی را که چشمهایی بادامی داشت تنگ در بغل میفشرد.