آشنایی ساده و کوتاه با بودجه کشور

امروز اتفاقی در ادامه خوندن یه پست تلگرامی رسیدم به مراجع اون پست و سایت ایران بودجه که به صورت خیلی تصویری وساده بودجه کشور رو به درقالب نمودار نمایش داده. خیلی ساده میتونید میزان بودجه کل کشور و این که چقدر از اون صرف چه کارها، ارگان ها و دستگاه هایی میشه رو متوجه بشید.

چند دقیقه ای رو توی سایت گشتم و بعد از کلی ابهام و سوال که توی ذهنم شکل گرفت، در نهایت این سوال ذهنم رو مشغول کرد که چطوری میشه بودجه رو خوند و فهمید؟
به قول معروف

«بودجه‌ی کشور خود را به من نشان بدهید تا به شما بگویم چگونه کشور خود را اداره می‌کنید.»

توی نت یه سرچی زدم و رسیدم به این پادکست جذاب و کامل دایجست (Digesttt) باعنوان :

آنچه یک شهروند باید از بودجه کشور بداند، بررسی بودجه 98

ممکنه تا اینجا از خودتون بپرسید که اصلا من چرا باید راجع به بودجه بدونم؟؟ من این قسمت از پاسخ رو از مقاله پادکست دایجست میارم چون به نظرم خیلی جواب خوب و قانع کننده ای داده.

ممکن است بگویید اصلاً من چرا باید راجع به بودجه بدانم؟ جوابش در این جمله‌ی قدیمی‌ست: «بودجه‌ی کشور خود را به من نشان بدهید تا به شما بگویم چگونه کشور خود را اداره می‌کنید.». در حقیقت «بودجه» آینه‌ی مدل حاکمیتی کشور است. شاید شما هم در تاکسی و آرایشگاه و این‌سو و آن‌سو شنیده‌باشید که «حقوق امسال چه‌قدر کمه! تورم فلان درصده، چه‌قدر باید مالیات بدیم؟! پول نفت کجا می‌ره؟ و…» و در بیشتر مواقع هم پاسخ‌های ناآگاهنه‌ای می‌شنویم و هیچ‌وقت به‌طور دقیق برای ما روشن نیست که در سطح کلان چه اتفاقی می‌افتد.

یه دلیل هم من اضافه کنم. برای کسانی که این روزها وارد بازار سرمایه (بورس) شدن و میخوان به صورت اصولی از بازار سود کنند، بهتره که اصول تحلیل های بنیادی ( فاندامنتال) و تکنیکال رو بدونن. به قول آقای سینا رهبر شهلان، برای تحلیل گرها ، مخصوصا بنیادی کارها لازمه که حتما بودجه رو بخونن.

خب، اگه وقت و حوصلش رو دارید، پیشنهاد میکنم که این پادکست 2 ساعته رو بشنوید یا از همین لینکی که دادم میتونید متنش رو کامل بخونید. اگر هم دنبال یه خلاصه جمع و جور از مطلب این پادسکت هستید، ادامه نوشته رو دنبال کنید.

دولت موظفه که هرساله بودجه رو تا قبل از پایان سال آماده کنه و اون رو به مجلس ارائه بده. برای این کار میاد اصول و موارد استراتژیک کلی رو درقالب بخشنامه به بخش های مختلف دولت، وزارت خانه ها و سازمان ها ارسال میکنه تا اونها موارد مربوط به هزینه ها و درآمدهاشون رو نوشته و آماده کنند. درنهایت کل این موارد در سازمان برنامه و بودجه جمع آوری میشه و در قالب لایحه بودجه که شامل 5 تا دفترچه هست به مجلس ارسال میکنه.

لایحه بودجه شامل 5 تادفترچه میشه که به ترتبیب راجع به این موارد توضیح داده.

1- ماده واحده ( کلیات بودجه) و جداول

2- بودجه عمرانی ( میشه بودجه ای که برای توسعه کشور هزینه میشه، این توسعه هرچیزی که سرمایه گذاری و ساخته میشه رو شامل میشه)

3- در آمدهای دولت

4- دخل و خرج شرکت های دولتی*

5- هزینه های جاری و عمرانی دولت

برای این که یکم نسبت به عدد بودجه سال 98 حس بگیرین بگم که این عدد 1703 هزار میلیارد تومان (همت) بوده است. توی شکل زیر عدد رو نوشتم که راحت تر بتونین بخونیدش. همچنین گوینده پادکست میگه که اگر هر یک دلار رو معادل 10,000 تومان درنظر بگیریم، میشه 170 میلیارد دلار.

خب میرسیم به لایحه بودجه که مجلس بررسی میکنه تا تصویب بشه. احتمالا برای شما هم مثل من جالب باشه که بدونید بودجه دو بخش کلی داره. بخش عمومی و بخش خصوصی. بخش خصوصی مربوط به دخل و خرج بانک ها و شرکت های دولتی میشه و بررسی اون متناسب با نوع کار و فعالیت هر شرکت کار جداگانه خودش رو میطلبه. بنابراین در مجلس تا به امروز ( منظورم بودجه سال 98 است) بررسی برای این بخش بزرگ که 70% از بودجه هست،در مجلس انجام نمیشه.

به نظرم من و نویسنده اصلی پادکست، این خودش یکی از بزرگترین اشکالات روال بودجه است.

اما همون بخش عمومی که بررسی میشه شامل دو بخش است. بخش منابع و مصارف عمومی همون بخشی است که معمولا درباره بودجه میشنویم که چگونه تقسیم میشود و قسمت منابع اختصاصی مروبط به بخشی از بودجه نهادها و سازمانهاست که از درآمد خودشان تامین می‌شه.

دریافت ها

دریافت ها یا منابع دولت از 3 بخش حاصل میشه .علت این که بهش میگه دریافتی ونه درآمد اینه که فقط بخشی از دریافتی ها واقعا درآمد هستند. این بخش که بهش میگن درآمد، میشه شامل مالیات ها و درآمدهای غیرمالیاتی مثل جرایم رانندگی، هزینه خدمات اداری مثل خدمات سربازی و گذرنامه و...

بخش دریافتی نفتی رو نویسنده جزء درآمدها درنظر نمیگیره با این استدلال که اگر مثلا شما فرش زیر پاتون رو بفروش برسونین و تبدیل به پول کنین، اون جزء درآمدهاتون نبوده چون سرمایه تون رو فروختین . در قسمت استقراض هم به دلیل قرض گرفتن عملا درآمدی صورت نگرفته چرا که این قرض ها باید به وقت آن بازپس داده شود.

البته ذکر این نکته هم لازمه که تقریبا برای اولین باره که این مقدار از درآمد دولت در بودجه به درآمدهای مالیاتی تخصیص داده شده است.

مصارف ( هزینه ها)

بخش مصارف مشخص میکنه که بودجه ها چطور و در چه بخش هایی مصرف می‌شوند. دو نکته مهم در این بخش وجود دارد.

اول:هرچقدر سهم بخش های توسعه و عمران بیشتر باشد، کشور در وضعیت بهتری از نگاه امید به آینده قرار دارد و چشم انداز ها در عمل احتمال تحقق بیشتری رو خواهند داشت.

دوم: بودجه صرفا پیش بینی است و همیشه محقق نمی‌شود. درکنار توجه به سهم های هرکدام از بخش های مربوط به مصارف در بودجه، این نکته را هم درنظر بگیرید که میانگین تحقق بودجه در 20 سال گذشته، در بخش هزینه های جاری 97% بوده و این درحالی است که میانگین تحقق بودجه در بخش های عمرانی، در 20 سال گذشته حدودا 67% بوده است.

توجه داشته باشین که سهمی از تحقق نیافتن ها نیز در قسمت درآمدهاست. مثلا امروز ( در تابستان 99) میبینیم که تحقق درآمد نفتی مطابق بودجه نبوده و این عدم تحقق ها، شرکت ها، سازمان ها و دولت را با مشکل مواجه می‌کنه.

پول نفت کجا میره؟

این سوال رو خیلی هامون شنیدیم و جواب های مخلتفی هم احتمالا به صورت درست یا غلط دربارش خونده و شنیده ایم. سهم توزیع درآمد نفت رو در ادامه مطابق بودجه 98 میتونید ببینید.

فلسفه صندوق توسعه ملی اینه که درآمد نفت تماما برای نسل امروز نیست و آیندگان نیز در اون سهم دارند. بنابراین هرسالی به طور متوسط حدودا 20% از درآمد نفتی کشور در این صندوق ذخیره میشه. تا جایی که مطالعه کردم، برداشت از این صندوق برای کسری بودجه ممنوع است و برداشت از آن فقط با اجازه رهبری امکان پذیر است.

نویسنده پادکست میگه که پیشبینی درآمد نفتی ایران در 98، معادل درآمد ترکیه از توریسم در سال 2014 است. البته این رو خودم هم یه سرچی زدم ولی آمار دقیق رو نتونستم پیدا و مقایسه کنم ولی آمار ها تقریبا همین حوالی رو نشان میداند. مثلا درآمد توریست ترکیه درسال 2018 ،حدودا 29.5 میلیارد دلار بوده است.

سرانه هر ایرانی در سال 98

طبق آمار پادکست، سرانه هر نفر در سال 98 به طور متوسط ماهانه 455 هزار تومان بوده است. این معادل پولی است که هرماه دولت برای هر ایرانی هزینه می‌کند. این هزینه شامل موارد زیر می‌شود.

نکته آخر که از این گزارش متوجه شدم تقسیم بودجه استانی هست که سرانه بودجه استان های کشور با یکدیگر برابر نیست. مبنای اصلی در بودجه استان ها میزان محرومیت استان ها هست که این ذاتا امری درست و منطقی است چرا که کمک می‌کند به توسعه زیرساخت ها و امکانات توسعه ای در استان های کمتر برخوردار و منجر به بهبود اوضاع عمومی کشور و افزایش سطح رفاه افراد جامعه میشه.

من از این پادکست خیلی چیزها یاد گرفتم و سعی کردم خلاصه یادگیری های خودم رو با شما به اشتراک بذارم. اگر تمایل دارید که در این باره بیشتر اطلاعات به دست بیارین پیشنهاد میکنم که حتما این پادکست رو یکبار خودتون گوش کنید.

ازتون ممنونم که تا این لحظه و این خط با من همراه بودین و خوشحال میشم اگه نکته ای رو اشتباها درج کردم بهم یادآوری کنید تا اصلاح کنم. همچنین اگر لینک یا مطلب مفیدی میشناسین که کمک میکنه تا دانشم دراین باره بیشتر بشه ممنون میشم که همینجا برام کامنت بذارید.