چه زمانی تکرار به اعتیاد تبدیل میشود؟
تأملی هستیشناختی درباره تکرار، اراده و ازدسترفتن امکان تفاوت
تکرار بهخودیخود نشانه اعتیاد نیست. انسان برای استمرار زندگی ناگزیر از تکرار است. بسیاری از کنشها، عادتها، روابط و انتخابهای او از طریق بازگشت به الگوهایی امکانپذیر میشوند که پیشتر تجربه کرده است. تکرار به زندگی نظم میدهد، امکان استمرار را فراهم میکند و به کنشهای انسانی نوعی قابلیت پیشبینی میبخشد. بااینحال، میان تکراری که به استمرار وجود کمک میکند و تکراری که بهتدریج امکان تغییر را از میان میبرد، تفاوتی بنیادین وجود دارد.
پرسش اصلی این نیست که چرا انسان یک عمل را چندین بار انجام میدهد؛ بلکه این است که در چه نقطهای تکرار، ظرفیت انسان برای انتخاب نکردن آن عمل را از بین میبرد؟
در تکرار عادی، بازگشت به یک کنش همچنان یکی از امکانهای موجود است. فرد میتواند آن را ادامه دهد، متوقف کند یا با شیوهای متفاوت جایگزین سازد. در این وضعیت، تکرار در قلمرو امکانهای انسانی قرار دارد. کنش تکرارشده همچنان تابع نسبی اراده و بازنگری است.
اما در اعتیاد، رابطه میان فرد و کنش دستخوش دگرگونی میشود. کنش دیگر صرفاً یکی از امکانهای موجود نیست؛ بهتدریج به مسیری تبدیل میشود که سایر امکانها را تحت سلطه خود قرار میدهد. فرد همچنان ممکن است از نظر ذهنی بداند که میتواند رفتار خود را متوقف کند، اما فاصله میان دانستن و توانستن افزایش مییابد.
در این نقطه، مسئله صرفاً تکرار یک رفتار نیست؛ مسئله تغییر جایگاه آن رفتار در ساختار وجودی فرد است.
اعتیاد را میتوان وضعیتی دانست که در آن تکرار، بهجای آنکه یکی از صورتهای استمرار باشد، به شرط مسلط استمرار تبدیل میشود. فرد برای بازگشت به وضعیتی که خود تکرار ایجاد کرده است، ناگزیر به تکرار مجدد همان کنش میشود. به این ترتیب، تکرار به ساختاری خودتقویتکننده تبدیل میشود: کنش تکرار میشود تا وضعیت ناشی از تکرار قبلی را تنظیم کند.
در اینجا تناقضی وجودی شکل میگیرد. فرد برای رهایی از وضعیتی که تجربه میکند، به همان عملی بازمیگردد که در شکلگیری و استمرار آن وضعیت نقش داشته است. بنابراین، آنچه در ابتدا ممکن بود وسیلهای برای دستیابی به لذت، آرامش یا تسکین باشد، بهتدریج به ضرورتی تبدیل میشود که خود را بازتولید میکند.
از منظر هستیشناختی، یکی از مهمترین ویژگیهای این وضعیت، محدودشدن آینده است. آینده زمانی واجد معنای وجودی است که بیش از یک مسیر در آن امکان تحقق داشته باشد. هنگامی که تکرار اعتیادی بخش عمدهای از ظرفیت تصمیمگیری را اشغال میکند، آینده بهتدریج به امتداد همان گذشته تبدیل میشود. فرد ممکن است روزهای متفاوتی را تجربه کند، اما ساختار انتخابهایش همچنان در مدار واحدی باقی بماند.
در چنین شرایطی، تفاوت میان لحظات زمانی الزاماً به تفاوت در امکانهای وجودی منجر نمیشود. روز جدید فرا میرسد، اما امکان تازهای گشوده نمیشود.
بااینحال، اعتیاد را نباید صرفاً فقدان اراده یا ضعف اخلاقی تلقی کرد. چنین تفسیری پیچیدگی رابطه میان فرد، بدن، زمان، محیط و ساختارهای تکرارشونده را نادیده میگیرد. مسئله مهمتر این است که چگونه یک الگوی رفتاری میتواند بهتدریج شرایطی ایجاد کند که خروج از آن برای فرد دشوارتر شود.
بنابراین، میتوان یک معیار فلسفی برای تمایز تکرار از اعتیاد پیشنهاد کرد:
تکرار زمانی به اعتیاد نزدیک میشود که ظرفیت بازنگری، توقف و انتخاب مسیرهای دیگر بهطور فزایندهای تضعیف شود و استمرار یک کنش، امکان استمرار سایر ابعاد زندگی را محدود کند.
این معیار، مسئله را از تعداد دفعات تکرار به ساختار رابطه فرد با امکانهای خودش منتقل میکند.
در نهایت، اعتیاد را میتوان نوعی اختلال در رابطه میان استمرار و امکان دانست. انسان همچنان ادامه میدهد، اما ادامهدادن او لزوماً به معنای حفظ آزادی تغییر نیست. او در تکرار باقی میماند، درحالیکه ظرفیت خروج از آن بهتدریج فرسوده میشود.
شاید عمیقترین مسئله اعتیاد همین باشد: انسان ممکن است توانایی انجام مکرر یک عمل را حفظ کند، اما توانایی انتخاب نکردن آن را از دست بدهد.
از این منظر، مرز میان تکرار و اعتیاد را نه در بازگشت یک رفتار، بلکه در فرسایش ظرفیت گسستن از آن باید جستوجو کرد.