
نمایش «هملتزد» را دیدم؛ اجرایی قابل تأمل با پرفورمنسهایی مناسب و سرشار از نشانهها و لایههای روانشناختی. نمایشنامه اثر هاینر مولر است و با کارگردانی بابک محمودزاده روی صحنه رفته؛ اجرایی که بهزعم من توانسته دغدغهها، سرگشتگیها و ویژگیهای نسلی را به تصویر بکشد که از آن با عنوان «نسل زد» یاد میکنیم.
نسلهای پیشین، برای معنا بخشیدن به زندگی و تنظیم مناسبات انسانی، دستاویزها و چارچوبهایی داشتند؛ گاه مناسب و گاه نامناسب: دین، خانواده، فرهنگ، سنت، عرف، ایدئولوژی و... . این چارچوبها دستکم امکان آن را فراهم میکردند که فرد بتواند جایگاه خود را در جهان تعریف کند. اما نسل زد، بخش قابل توجهی از این ارزشها و چارچوبهای پیشین را به چالش کشیده یا کنار گذاشته است؛ در عین حال، هنوز نتوانسته است بهطور کامل ارزشها و معنای تازهای برای زیستن خلق کند.
از همینجاست که «بیقاعدگی» شاید به قاعدهای برای زیستن تبدیل میشود.
در نمایش، این سرگشتگی را میتوان در پناه بردن به موسیقی، رقص، بدن و حتی دستکاری آن دید؛ گویی فرد در جستوجوی خویشتنِ گمشده، هر بار به شکلی تازه به بدن و تجربه زیسته خود متوسل میشود تا شاید بتواند معنایی برای بودن بیابد.
یکی از تکاندهندهترین لحظات نمایش برای من، جایی است که بازیگر اصلی تصویر نویسنده را پاره میکند، آن را میبلعد و سپس در توالت بالا میآورد. این تصویر را میتوان نمادی از مواجهه نسلی دانست که حتی با ریشههای فکری و تاریخی خود نیز وارد ستیز میشود؛ نسلی که میخواهد همهچیز را از نو بسازد، اما گاه در فرایند نابود کردن آنچه پیش از او بوده، خود نیز گرفتار همان چیزی میشود که با آن مبارزه میکند.
در نمایش، مکتبها، ایدئولوژیها و روایتهای فکری مختلف نیز یکی پس از دیگری به چالش کشیده میشوند؛ اما مسئله اساسی اینجاست: ویران کردن یک معنا، الزاماً به معنای ساختن معنایی تازه نیست.
فرد میتواند همهچیز را نفی کند، اما اگر نتواند جایگزینی برای آنچه نفی کرده بیابد، ممکن است در خلأ معنایی گرفتار شود؛ جایی که نه گذشته پذیرفتنی است و نه آیندهای روشن ساخته شده است. شاید همینجاست که «بیگانگی» یا الیناسیون رخ میدهد؛ انسان از آنچه هست فاصله میگیرد، از خودش نیز بیگانه میشود و در نهایت حتی نسبتش با مفهوم «انسان بودن» را از دست میدهد.
پایان نمایش برای من دقیقاً چنین تصویری داشت: انسانی که دیگر نمیداند باید به کجا نگاه کند؛ مبهوت و خیره به تماشاگرانی که شاید انتظار دارد نجاتش دهند. اما تماشاگر نیز بخشی از همین جهان است؛ جهانی که خودش گرفتار مسائل و دغدغههای خویش است. شاید مسئله این نیست که کسی نمیخواهد او را نجات دهد؛ شاید اساساً زبان مشترکی برای نجات باقی نمانده است.
و اینجاست که پایان نمایش، به مرگ ختم میشود؛ مرگی که میتوان آن را نه صرفاً مرگ یک فرد، بلکه استعارهای از نسلی دانست که با وجود استعداد، انرژی، خلاقیت و ظرفیت فراوان، ممکن است در مسیر جستوجوی معنا، به بیمعنایی برسد.
نسلی با استعداد فراوان؛ اما در معرض مرگی پاک در راهی پوچ.
با این همه، شاید هنوز بتوان امیدوار بود. شاید اگر جامعه، خانوادهها و نهادهای فرهنگی و اجتماعی، این نسل را نه با زبان سرزنش و انکار، بلکه با زبان فهم و گفتوگو ببینند، امکان ساختن معناهای تازه فراهم شود. نسلی که ارزشهای گذشته را نمیپذیرد، لزوماً نسلی بیارزش نیست؛ شاید فقط هنوز زبان ارزشهای تازه خود را پیدا نکرده است.
و شاید به همین دلیل، این بیت مولانا بیش از هر چیز با حالوهوای این نمایش همخوان باشد:
آدمی در عالم خاکی نمیآید به دست
عالمی دیگر بباید ساخت و وز نو آدمی
در پایان، اگر بخواهم نقدی فنیتر به اجرا داشته باشم، با وجود اینکه بازیگر اصلی اکتها و حضور بسیار خوبی داشت و توانست بار قابل توجهی از فضای نمایش را به دوش بکشد، گرفتگی صدا و وضوح نهچندان مناسب ادای برخی کلمات، در بعضی لحظات از ارتباط کامل مخاطب با اجرا میکاست. البته با توجه به اینکه اجرای مورد نظر شب اول نمایش بود، این مسئله میتواند تا حد زیادی ناشی از فشار اجرا و خستگی نیز باشد.
در مجموع، «هملتزد» برای من صرفاً یک اجرای نمایشی نبود؛ فرصتی بود برای مواجهه با پرسشی جدی درباره نسلی که بسیاری از معناهای پیشین را کنار زده، اما هنوز در جستوجوی معنای خویش است.
شاید هملتزد، بیش از آنکه روایت یک هملت باشد، روایت نسلی باشد که هنوز نمیداند با جهانی که به ارث برده و جهانی که میخواهد بسازد، چه کند.