ما سالها یاد گرفته بودیم با داشتههایمان زندگی کنیم. شاید درآمدمان چندان زیاد نبود، اما میدانستیم با همان درآمد چگونه زندگی را اداره کنیم؛ برای خانه برنامهریزی میکردیم، گاهی به سفر میرفتیم، مهمانی میدادیم، برای فرزندانمان چیزی میخریدیم، آخر هفتهها دورهم جمع میشدیم و برای آینده، هرچند محدود، تصویری در ذهن داشتیم. مسئله فقط میزان درآمد نبود؛ قابلیت پیشبینی زندگی بود. انسان میتوانست برای فردا نقشهای داشته باشد.
اما امروز بیثباتی اقتصادی، بهویژه افزایش مداوم قیمتها و رشد افسارگسیخته نرخ ارز، چیزی فراتر از قدرت خرید را تحت تأثیر قرار داده است. وقتی فرد نمیداند پولی که امروز در اختیار دارد چند ماه دیگر چه ارزشی خواهد داشت، «آینده» از یک مفهوم قابل برنامهریزی به یک منبع اضطراب تبدیل میشود. سؤال دیگر این نیست که «سال آینده چه میخواهم؟» بلکه این است که «فردا که از خواب بیدار میشوم، چه چیزی تغییر کرده است؟»
از منظر روانشناختی، انسان برای احساس امنیت به مقدار قابلتوجهی از ثبات و پیشبینیپذیری نیاز دارد. وقتی فرد بتواند تا حدودی آینده را پیشبینی کند، ذهن فرصت پیدا میکند که از بقا فراتر برود و به رشد، یادگیری، ارتباط، خلاقیت و لذت فکر کند. اما وقتی آینده دائماً نامطمئن باشد، ذهن به شکل طبیعی وارد وضعیت مراقبت و آمادهباش میشود.
در چنین شرایطی، بسیاری از افراد به جای اینکه بپرسند «چگونه بهتر زندگی کنم؟»، ناچارند مدام از خود بپرسند «چگونه دوام بیاورم؟» این تغییر، یک جابهجایی مهم روانشناختی است؛ حرکت از زندگی کردن به سمت زنده ماندن.
این وضعیت برای کارمندان و کارگران شاید دشوارتر باشد؛ کسانی که معمولاً درآمدشان در یک بازه مشخص و محدود افزایش پیدا میکند، در حالی که هزینههای زندگی ممکن است بارها در طول همان سال افزایش یابد. در چنین شرایطی، خانواده ناچار میشود بسیاری از نیازهای رشد را به تعویق بیندازد.
تفریح، سفر، آموزش، خرید کتاب، تجربههای مشترک خانوادگی، پسانداز برای آینده و حتی مراقبت از سلامت روان، به تدریج ممکن است در ذهن خانواده به «هزینههای غیرضروری» تبدیل شوند. خانوادهای که زمانی برای رشد فرزندان، کیفیت رابطه زوجی و تجربههای مشترک برنامهریزی میکرد، اکنون ممکن است تمام انرژی خود را صرف پرداخت اجاره، اقساط، هزینههای درمان، آموزش و مخارج روزمره کند.
مشکل اینجاست که انسان فقط با نان و مسکن زنده نمیماند؛ او به تعلق، تفریح، معنا، امید، ارتباط و احساس پیشرفت نیز نیاز دارد. وقتی این بخشها برای مدت طولانی حذف شوند، ممکن است نوعی فرسودگی روانی جمعی شکل بگیرد.
فشار اقتصادی معمولاً در بیرون از خانواده باقی نمیماند؛ وارد روابط زوجی و فرزندپروری میشود. گفتوگوهایی که پیشتر درباره عشق، برنامههای آینده و فرزندان بود، ممکن است جای خود را به بحث درباره اجاره خانه، قسط، هزینه مدرسه، خرید روزانه و مخارج ضروری بدهد.
در چنین شرایطی، زوجها ممکن است به جای اینکه با هم در برابر مسئله اقتصادی قرار بگیرند، در مقابل یکدیگر قرار بگیرند. یکی دیگری را به ولخرجی متهم میکند، دیگری احساس میکند تمام بار زندگی بر دوش اوست. یک نفر بیشتر کار میکند و دیگری احساس میکند دیده نمیشود. در نتیجه، مشکل اقتصادی به تدریج از یک مسئله بیرونی به یک مسئله رابطهای تبدیل میشود.
از این منظر، بسیاری از تعارضهای خانوادگی را نمیتوان صرفاً به ضعف مهارت ارتباطی یا مشکلات شخصیتی زوجین نسبت داد. گاهی لازم است ببینیم چه میزان از این خشم، تحریکپذیری و فاصله عاطفی، محصول فشاری است که خانواده مدتهاست تحمل میکند.
طبقه متوسط همواره یکی از عناصر مهم پویایی اجتماعی بوده است؛ طبقهای که میتواند فراتر از نیازهای فوری بقا فکر کند، برای تحصیل فرزندان سرمایهگذاری کند، تجربههای فرهنگی داشته باشد، سفر کند، پسانداز کند و برای آینده برنامه بریزد.
اما تضعیف طبقه متوسط فقط به معنای کاهش قدرت خرید نیست. وقتی خانوادهای دیگر نتواند افق آینده خود را تصور کند، چیزی فراتر از درآمد از دست میرود: احساس عاملیت و کنترل بر زندگی.
انسان زمانی که احساس کند هرچه تلاش میکند باز هم از نقطهای که ایستاده عقبتر میرود، ممکن است به تدریج دچار درماندگی، ناامیدی و بیانگیزگی شود. در چنین وضعیتی حتی موفقیتهای کوچک نیز ممکن است دیگر احساس رضایت ایجاد نکنند؛ زیرا ذهن دائماً درگیر این سؤال است که «اگر شرایط همینطور ادامه پیدا کند، تلاش من چه فایدهای دارد؟»
شاید یکی از مهمترین پیامدهای بیثباتی اقتصادی همین باشد که خانوادهها بیش از گذشته به دنبال «امنیت» میگردند؛ اما امنیت فقط داشتن پول نیست. امنیت یعنی اینکه فرد بتواند تا حدی آینده را تصور کند، بداند تلاش امروز میتواند فردای بهتری بسازد و احساس کند هنوز بر بخشی از زندگی خود کنترل دارد.
بنابراین، مسئله اقتصاد فقط مسئله پول نیست. اقتصاد بیثبات وارد روان انسان میشود، سپس وارد رابطه زوجی میشود و در نهایت میتواند ساختار خانواده را تحت تأثیر قرار دهد.
اگر خانواده قرار است محل امنیت، دلبستگی و رشد باشد، باید بدانیم که برای حفظ سلامت روان خانوادهها تنها افزایش درآمد کافی نیست. خانواده به ثبات، پیشبینیپذیری، فرصت تجربه لذت و مهمتر از همه، امید نیاز دارد.
شاید امروز یکی از مهمترین نیازهای روانشناختی ما این باشد که دوباره بتوانیم به آینده نگاه کنیم و بگوییم: «فردا هنوز قابل تصور است.»