اگر سنگها میتوانستند حرف بزنند
نقدی بر The Man from Earth؛ وقتی چهارده هزار سال تاریخ بشر در یک اتاق مینشیند
«اگر سنگها میتوانستند حرف بزنند، دربارهی ما چه میگفتند؟»
شاید تمام The Man from Earth را بتوان در همین پرسش خلاصه کرد. فیلمی که نه سفینهای دارد، نه سفر در زمان، نه جلوههای ویژهی پرهزینه و نه جهانهای ناشناخته؛ اما یکی از جذابترین فرضهای علمیتخیلی سینمای مستقل را پیش روی ما میگذارد:
اگر انسانی از چهارده هزار سال پیش تا امروز زنده مانده باشد، چه چیزی برای گفتن خواهد داشت؟
فیلم ریچارد شنکمن، بر اساس فیلمنامهی جروم بیکسبی، از همان ابتدا تصمیم میگیرد با کمترین امکانات بصری، بزرگترین مقیاس زمانی ممکن را روایت کند. تقریباً تمام فیلم در یک خانه میگذرد؛ چند استاد دانشگاه دور یکدیگر نشستهاند و مردی به نام جان اولدمن ادعا میکند که بیش از چهارده هزار سال است زندگی میکند.
از نظر فیلمبرداری، نورپردازی و طراحی بصری، The Man from Earth را نمیتوان در زمرهی آثار باشکوه سینمای علمیتخیلی قرار داد. فیلم محصول سال ۲۰۰۷ است، اما حتی برای زمان خودش نیز ظاهر نسبتاً ساده و گاه تلویزیونی دارد. با این حال، این ضعف ظاهری خیلی زود اهمیتش را از دست میدهد؛ زیرا نیروی اصلی فیلم نه در تصویر، بلکه در ایده، گفتوگو و مواجههی انسان با امکان ناممکن قرار دارد.
و درست همینجاست که فیلم جذاب میشود.
جان اولدمن تنها یک «مرد نامیرا» نیست. او میتواند استعارهای از خود انسان باشد؛ انسانی که از غار بیرون آمده، مهاجرت کرده، تمدن ساخته، جنگ دیده، مذهب آفریده، علم را توسعه داده و اکنون در قرن بیستویکم در اتاقی نشسته است تا دربارهی گذشتهی خودش توضیح بدهد.
در برابر او نیز تصادفاً چند انسان معمولی ننشستهاند. جمع دوستان جان تقریباً یک مدل کوچک از نظام شناخت بشر است: انسانشناس، باستانشناس، زیستشناس، روانشناس، مورخ و انسانی عمیقاً مذهبی.
هرکدام نمایندهی روشی هستند که بشر برای فهم خودش ساخته است.
علم میپرسد: آیا چنین موجودی از نظر زیستی ممکن است؟
انسانشناسی میپرسد: انسانی متعلق به چهارده هزار سال پیش چگونه میتوانسته زندگی کند؟
باستانشناسی دنبال اثر و مدرک میگردد.
روانشناسی میپرسد: آیا این مرد دچار توهم است؟
مذهب میپرسد: اگر حرفهای او درست باشد، با ایمان من چه خواهد شد؟
و عشق شاید سادهترین و در عین حال انسانیترین سؤال را مطرح میکند:
اگر واقعاً چنین انسانی وجود داشته باشد، میتوان دوستش داشت؟
در مرکز این حلقه، جان نشسته است؛ نه به عنوان پاسخ نهایی، بلکه به عنوان معمایی که هر دستگاه فکری مجبور است خودش را در برابر آن آزمایش کند.
---
مردی که از عصر سنگ باقی مانده است
یکی از زیباترین جزئیات فیلم همان ابزار سنگی است که در خانهی جان دیده میشود؛ یک ابزار متعلق به دوران پارینهسنگی.
در نگاه اول، شیئی ساده است. اما در ساختار معنایی فیلم میتواند به یکی از مهمترین نمادهای اثر تبدیل شود.
کار باستانشناس همین است: قطعهای سنگ، استخوان یا سفال را پیدا میکند و تلاش میکند از روی آن انسانی را که هزاران سال قبل زیسته بازسازی کند.
سنگ نمیتواند حرف بزند.
بنابراین ما دربارهاش نظریه میسازیم.
میپرسیم صاحبش چگونه زندگی میکرد، چه میخورد، چگونه شکار میکرد، از چه چیزی میترسید و چه تصوری از جهان داشت.
اما The Man from Earth همین وضعیت را وارونه میکند.
فرض کنید روزی نه سنگ، بلکه صاحب سنگ مقابل ما بنشیند.
فرض کنید انسانی از آن دوران بتواند خودش حرف بزند.
آیا حرفش را باور خواهیم کرد؟
احتمالاً نه.
و این همان پارادوکس زیبای فیلم است:
ما حاضریم از روی یک قطعه سنگ خاموش، هزاران صفحه دربارهی انسان باستان بنویسیم، اما اگر خود آن انسان روبهروی ما بنشیند، اولین احتمالمان این است که او دیوانه است.
از این منظر، جان اولدمن را میتوان همان سنگی دانست که ناگهان زبان پیدا کرده است.
یک فسیل زنده.
یک سند تاریخی که برخلاف تمام اسناد دیگر، توانایی روایت خودش را دارد.
و با این حال، حتی چنین سندی نیز نمیتواند ما را مجبور به باور کردن کند.
اینجاست که فیلم از مسئلهی جاودانگی عبور میکند و وارد حوزهای بسیار عمیقتر میشود:
ما اساساً چگونه چیزی را حقیقت میدانیم؟
---
چهارده هزار سال، یا داستان خود انسان
جان روایتش را از زندگی انسان بدوی آغاز میکند. انسانی که از گروه خودش جدا شده، دائماً حرکت کرده و به مرور متوجه شده پیر نمیشود.
اما اگر از سطح داستان عبور کنیم، جان را میتوان تجسمی از خود Homo sapiens دید.
او از غار بیرون آمده است.
به تمدنهای مختلف رسیده.
از خاورمیانه عبور کرده.
به شرق رفته.
با اندیشههای بودایی مواجه شده.
بازگشته.
ادیان را دیده.
جنگها را پشت سر گذاشته.
امپراتوریها را دیده که به وجود آمدهاند و نابود شدهاند.
و سرانجام به جهانی رسیده که ماشین، دانشگاه، روانشناسی و علم مدرن دارد.
بدن جان تغییر چندانی نکرده، اما جهان اطرافش بارها و بارها عوض شده است.
این همان داستان بشر است.
ما هنوز از نظر زیستی تقریباً همان انسانی هستیم که هزاران سال پیش در گروههای کوچک زندگی میکرد؛ اما اکنون دور خود تمدنی بسیار پیچیده ساختهایم.
شاید به همین دلیل باشد که داستان جان، در عین غیرممکن بودن، عجیب آشنا به نظر میرسد.
او یک انسان است که چهارده هزار سال عمر کرده؛ اما در سطح استعاری، این خود انسان است که چهارده هزار سال زندگی کرده است.
---
بودا، عیسی و خطرناکترین بخش فیلم
اما فیلم زمانی جسورتر میشود که جان میگوید در دورهای از زندگیاش به شرق رفته، با آموزههای بودایی آشنا شده و بعد تلاش کرده بخشی از آن اندیشهها را در جهان غرب بازگو کند.
و سپس ادعایی را مطرح میکند که فضای اتاق را کاملاً تغییر میدهد:
او همان انسانی بوده که بعدها داستانش به شخصیت عیسی مسیح تبدیل شده است.
از این لحظه دیگر بحث فقط دربارهی زیستشناسی یا تاریخ نیست.
فیلم وارد قلمرو هویت، ایمان و نیاز انسان به معنا میشود.
نکتهی مهم این نیست که فیلم میخواهد ثابت کند عیسی وجود نداشته یا جان واقعاً عیسی بوده است. مسئله بسیار جالبتر است.
فیلم میپرسد:
اگر یک تجربهی انسانی طی چند نسل روایت شود، چقدر میتواند تغییر کند؟
یک انسان چیزی میگوید.
دیگری آن را نقل میکند.
نسل بعد چیزی به آن اضافه میکند.
صد سال بعد روایت به اسطوره تبدیل میشود.
چند قرن بعد اسطوره به نهاد تبدیل میشود.
و در نهایت، چیزی که زمانی شاید تجربهای انسانی بوده، ممکن است به حقیقتی مقدس و تغییرناپذیر تبدیل شود.
به این ترتیب مسیر شکلگیری تاریخ و مسیر شکلگیری مذهب در فیلم شباهت جالبی پیدا میکنند:
تجربه → خاطره → روایت → اسطوره → تاریخ یا ایمان
و همین مسئله واکنش شخصیت مذهبی فیلم را قابل فهم میکند.
تا زمانی که جان دربارهی انسانهای اولیه یا تمدنهای باستانی حرف میزند، او میتواند گوش کند.
اما وقتی روایت جان به عیسی میرسد، دیگر مسئله صرفاً یک نظریه نیست.
جان چیزی را لمس کرده که بخشی از هویت اوست.
و اینجا فیلم تفاوت مهمی میان داشتن یک باور و تبدیل شدن باور به بخشی از هویت نشان میدهد.
وقتی عقیده بخشی از «من» شود، نقد آن عقیده دیگر نقد یک ایده به نظر نمیرسد؛ حملهای به خود فرد احساس میشود.
---
علمی که ناگهان شخصی میشود
یکی از هوشمندانهترین شخصیتهای فیلم روانپزشک، ویل گروبر، است.
او در طول فیلم تلاش میکند جان را در یک چارچوب روانشناختی قرار دهد.
اگر این مرد واقعاً چهارده هزار ساله نیست، پس چه مشکلی دارد؟
توهم؟
خودبزرگبینی؟
اختلال روانی؟
جان برای او به یک «مورد» تبدیل میشود؛ چیزی که باید تحلیل و تشخیص داده شود.
اما در پایان فیلم اتفاقی میافتد که تمام این فاصلهی علمی را نابود میکند.
ویل متوجه میشود جان ممکن است همان پدری باشد که سالها پیش خانوادهی او را ترک کرده است.
در چند لحظه، موضوع از یک بحث نظری تبدیل به عمیقترین مسئلهی زندگی شخصی او میشود.
دیگر دانشمند بیرون از آزمایش ایستاده نیست.
خودش وارد آزمایش شده است.
و شاید حملهی قلبی او را بتوان در همین معنا نیز خواند.
ذهن انسان تا زمانی که حقیقت در فاصلهای امن قرار دارد، میتواند آن را تحلیل کند.
اما وقتی همان حقیقت مستقیماً به زخمهای شخصی ما متصل شود، دیگر تحلیل منطقی همیشه کافی نیست.
اینجا فیلم به نکتهی ظریفی میرسد:
دانستن یک حقیقت و تحمل کردن آن حقیقت، دو چیز متفاوتاند.
---
دان؛ ذهنی که نمیترسد ندانَد
در میان شخصیتها، دان ــ انسانشناس سیاهپوست جمع ــ یکی از جذابترین شخصیتهاست.
او نه سادهلوحانه جان را باور میکند و نه با ترس و خشونت او را پس میزند.
او قادر است با یک امکان عجیب کنار بیاید و بگوید:
بیایید گوش کنیم.
بیایید فکر کنیم.
لازم نیست فوراً تصمیم بگیریم.
و شاید همین ویژگی او را از بسیاری دیگر قابل اعتمادتر میکند.
میتوان در انتخاب چنین شخصیتی حتی یک خوانش اجتماعی نیز دید؛ فیلم شخصیتی رنگینپوست را نه در نقش حاشیهای یا کلیشهای، بلکه در جایگاه فردی آرام، علمی و گشوده قرار میدهد.
با این حال، شاید دقیقتر باشد که بگوییم فیلم بیش از آنکه بخواهد گزارهای مستقیم دربارهی نژاد ارائه کند، به دان یکی از بازترین ذهنهای جمع را میبخشد.
و این ویژگی اتفاقی نیست.
دان نمایندهی بهترین شکل تفکر علمی است:
نه باور کردن بدون مدرک،
و نه رد کردن چیزی صرفاً به دلیل عجیب بودنش.
بلکه تحمل کردن وضعیت دشوارِ:
«هنوز نمیدانم.»
و شاید این یکی از شریفترین حالتهای ذهن انسان باشد.
---
علمیتخیلی بدون جلوههای ویژه
The Man from Earth از نظر ژانر موقعیت عجیبی دارد.
میتوان آن را علمیتخیلی نامید، اما تقریباً هیچکدام از نشانههای ظاهری این ژانر را ندارد.
نه آیندهای وجود دارد.
نه تکنولوژی خارقالعادهای.
نه سفر فضایی.
نه موجود بیگانهای.
فقط یک سؤال وجود دارد:
What if?
اگر انسانی چهارده هزار سال زنده مانده باشد چه؟
و همین یک سؤال برای ساخت تمام جهان فیلم کافی است.
به همین دلیل شاید بهترین تعریف برای فیلم چیزی شبیه science-fiction فلسفی یا chamber drama علمیتخیلی باشد؛ نمایشنامهای اتاقی که به جای جلوههای ویژه، ذهن تماشاگر را تبدیل به صحنهی اصلی میکند.
محدودیت تولید فیلم در بعضی لحظات کاملاً محسوس است. قاببندیها معمولاً سادهاند، نورپردازی جاهطلبانه نیست و گاهی حتی جنس تصویر از ظرفیت فلسفی متن عقبتر میماند.
اما شاید همین سادگی به شکل عجیبی با جهان فیلم هماهنگ شده باشد.
اگر داستان با بازسازیهای تاریخی عظیم، صحنههای جنگ، بودا، اورشلیم و انسانهای غارنشین همراه میشد، احتمالاً بخشی از نیروی اصلی آن از بین میرفت.
زیرا فیلم از ما میخواهد تمام این تصاویر را خودمان بسازیم.
جان فقط حرف میزند.
و ما چهارده هزار سال تاریخ را در ذهنمان میبینیم.
---
مسئلهی اصلی فیلم جاودانگی نیست
در ظاهر، The Man from Earth دربارهی انسانی نامیراست.
اما هرچه فیلم جلوتر میرود، مشخص میشود جاودانگی فقط وسیلهای برای مطرح کردن مجموعهای از پرسشهای بزرگتر است:
حقیقت چیست؟
تاریخ تا چه اندازه قابل اعتماد است؟
حافظه چقدر دوام میآورد؟
مذهب چگونه شکل میگیرد؟
علم با چیزی که قادر به آزمایش آن نیست چه میکند؟
آیا انسان میتواند حقیقتی را که با هویتش تضاد دارد بپذیرد؟
و شاید مهمتر از همه:
اگر تمام پاسخهایی که برای معنا دادن به زندگی ساختهایم فرو بریزند، چه چیزی از ما باقی میماند؟
جان در طول چهارده هزار سال بارها نامش را عوض کرده است.
دوستانش مردهاند.
همسرانش مردهاند.
فرزندانش پیر شدهاند.
تمدنها نابود شدهاند.
مذهبها آمدهاند.
امپراتوریها سقوط کردهاند.
اما او همچنان مجبور است حرکت کند.
در این معنا، جاودانگی دیگر آرزو نیست.
نوعی تنهایی است.
جان نمیتواند برای همیشه جایی بماند؛ چون اطرافیان متوجه میشوند او پیر نمیشود.
بنابراین هر چند سال باید دوباره ناپدید شود.
دوباره نامی تازه.
شهری تازه.
زندگیای تازه.
و شاید تراژدی واقعی جان همین باشد:
او میتواند برای همیشه زندگی کند، اما نمیتواند برای همیشه متعلق به جایی باشد.
---
و در پایان، دوباره همان سنگ
شاید زیباترین راه برای فهم The Man from Earth این باشد که دوباره به همان ابزار سنگی بازگردیم.
در یک سوی اتاق، تکهای سنگ قرار دارد که از انسان دوران پارینهسنگی باقی مانده است.
ما آن را نگاه میکنیم و میگوییم:
اگر این سنگ میتوانست حرف بزند، چه چیزهایی برای گفتن داشت؟
و چند متر آنطرفتر مردی نشسته که ادعا میکند همان دوران را دیده است.
یک طرف، سنگی است که از انسان باقی مانده؛
طرف دیگر، انسانی است که از عصر سنگ باقی مانده است.
و شاید همین تصویر تمام فیلم را توضیح دهد.
The Man from Earth فیلمی نیست که بتوان ارزش آن را صرفاً با فیلمبرداری، نورپردازی یا بودجهاش سنجید. قدرت واقعی آن در ایدهای است که پس از پایان فیلم نیز رهایمان نمیکند.
ممکن است جان اولدمن را باور نکنیم.
ممکن است تمام داستان او دروغ باشد.
اما این حتی مهمترین مسئله نیست.
مهم این است که برای حدود یک ساعت و نیم، فیلم ما را مجبور میکند چیزی را تصور کنیم که معمولاً توان تصورش را نداریم:
نه چهارده هزار سال تاریخ،
بلکه چهارده هزار سال انسان بودن.
از غار تا دانشگاه.
از سنگ تا ماشین.
از اسطوره تا علم.
از بودا تا مسیح.
از آتش تا تکنولوژی.
و در تمام این مسیر، موجودی که همچنان میترسد، عاشق میشود، باور میکند، شک میکند و desperately میخواهد جهان را بفهمد.
شاید جان اولدمن واقعاً نماد همین باشد:
انسانی که هزاران سال جهان را تغییر داده، اما هنوز در پایان شب در اتاقی مینشیند و همان سؤال قدیمی را میپرسد: حقیقت چیست؟