ویرگول
ورودثبت نام
ک. جزایری - مدیریت کسب وکار MBA گرایش استراتژی
ک. جزایری - مدیریت کسب وکار MBA گرایش استراتژیمتخصص کسب و کار MBA- گرایش استراتژیک
ک. جزایری - مدیریت کسب وکار MBA گرایش استراتژی
ک. جزایری - مدیریت کسب وکار MBA گرایش استراتژی
خواندن ۱۷ دقیقه·۱۸ روز پیش

انتقال هزینه در کسب‌وکار تاکسی‌های اینترنتی

انتقال هزینه در کسب‌وکار تاکسی‌های اینترنتی

 از درآمد پلتفرم و راننده تا پیامدهای شهری و زیست‌محیطی

Cost Shifting in Ride-Hailing Business Models

From Platform and Driver Earnings to Urban and Environmental Implications

کوروش جزایری

پژوهنده مدیریت کسب و کار MBA و استراتژیست

مشهد

پاییز 1405


چکیده

    گسترش تاکسی‌های اینترنتی، الگوهای ارائه خدمات حمل‌ونقل شهری و روابط اقتصادی میان پلتفرم، راننده و مسافر را تغییر داده است. بااین‌حال، رشد درآمد پلتفرم و افزایش تعداد سفرها لزوماً به معنای افزایش کارایی اقتصادی یا ارزش اجتماعی کل نظام حمل‌ونقل نیست. این مقاله با رویکردی تحلیلی، مدل کسب‌وکار تاکسی‌های اینترنتی را از منظر انتقال هزینه، هزینه فرصت و پیامدهای شهری بررسی می‌کند و از چارچوب تحلیل فرصت‌های پنهان و انتقال هزینه (HOCTAF) به‌عنوان لنز مفهومی تحلیل بهره می‌گیرد. در این چارچوب، هزینه‌های عملیاتی راننده، تفاوت درآمد ناخالص و بازده واقعی، نابرابری قدرت چانه‌زنی، احتمال جابه‌جایی نیروی انسانی از مشاغل تخصصی و مولد، پیمایش بدون مسافر و آثار احتمالی بر مصرف سوخت، ازدحام و آلودگی بررسی می‌شوند. مقاله همچنین میان کاهش واقعی هزینه، انتقال محل تحمل هزینه و ایجاد هزینه‌های بیرونی تمایز قائل می‌شود. بر این اساس، فرصت‌هایی مانند اصلاح رفتار مسافر، طراحی هدفمندتر تخفیف‌ها، کاهش اتلاف منابع، تقویت صنفی رانندگان و استفاده از شاخص‌های جامع‌تر برای ارزیابی عملکرد مطرح می‌شوند. استدلال اصلی مقاله این است که ارزیابی موفقیت تاکسی‌های اینترنتی نباید صرفاً بر درآمد و تعداد سفرها متکی باشد، بلکه باید توزیع هزینه‌ها و منافع، بازده واقعی فعالیت و ارزش ایجادشده برای ذی‌نفعان و نظام حمل‌ونقل شهری را نیز در بر گیرد.

 

واژگان کلیدی:  تاکسی‌های اینترنتی، انتقال هزینه، هزینه فرصت، پلتفرم دیجیتال، قدرت چانه‌زنی راننده، هزینه‌های بیرونی، HOCTAF.

Abstract

The expansion of ride-hailing platforms has transformed urban mobility services and the economic relationships among platforms, drivers, and passengers. However, growth in platform revenue and trip volume does not necessarily indicate greater economic efficiency or higher social value across the urban transport system. This paper analytically examines ride-hailing business models through the lenses of cost shifting, opportunity cost, and urban externalities, using the Hidden Opportunity and Cost Transfer Analysis Framework (HOCTAF) as a conceptual analytical lens. The analysis addresses drivers’ operating costs, the distinction between gross earnings and net economic returns, bargaining-power asymmetries, the potential reallocation of human capital away from specialized and productive occupations, deadheading, and possible implications for fuel consumption, congestion, and air pollution. It distinguishes genuine cost reduction from the redistribution of cost burdens and the generation of external costs. The paper also identifies potential opportunities to improve system performance, including encouraging passenger readiness, designing more targeted discounts, reducing resource waste, strengthening driver representation, and adopting broader performance indicators. The central argument is that ride-hailing performance should not be assessed solely through platform revenue or trip volume. A more comprehensive assessment should also consider how costs and benefits are distributed, the actual economic returns to drivers, and the value generated for stakeholders and the urban transport system.

Keywords:

Ride-hailing platforms; Cost shifting; Opportunity cost; Digital platforms; Driver bargaining power; External costs; HOCTAF.


۱. مقدمه

موفقیت از نگاه چه کسی؟

     تاکسی‌های اینترنتی را می‌توان یکی از تحولات مهم در سازمان‌دهی حمل‌ونقل شهری دانست. این کسب‌وکارها با ایجاد ارتباط مستقیم میان عرضه‌کنندگان و متقاضیان سفر، شیوه دسترسی به خدمات حمل‌ونقل را تغییر داده‌اند. سهولت درخواست خودرو، شفافیت نسبی قیمت پیش از سفر و امکان دسترسی سریع به راننده، از عواملی هستند که به گسترش این خدمات کمک کرده‌اند. از منظر کسب‌وکار نیز توسعه بازار و افزایش تعداد سفرها، نشانه‌هایی از رشد و پذیرش این الگوی خدماتی محسوب می‌شوند.

اما در ارزیابی این تحول، یک نکته کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد:

آنچه برای یک بنگاه اقتصادی موفقیت محسوب می‌شود، الزاماً برای کل نظام حمل‌ونقل شهری نیز به همان معنا موفقیت نیست.

 ممکن است یک پلتفرم با افزایش تعداد سفرها و توسعه بازار عملکرد مالی مطلوبی داشته باشد، درحالی‌که بخشی از منابع موردنیاز برای این رشد، خارج از ساختار هزینه‌ای مستقیم آن تأمین شود یا پیامدهای فعالیت آن در بخش‌های دیگری از اقتصاد و جامعه ظاهر شود.

برای مثال، خودرو و هزینه‌های نگهداری آن، سوخت، زمان فعالیت و بخشی از ریسک نوسان تقاضا بر عهده راننده است. در سوی دیگر، مسافر از دسترسی آسان‌تر به سفر بهره‌مند می‌شود و پلتفرم از توسعه شبکه و افزایش تعاملات اقتصادی سود می‌برد. در نتیجه، بررسی عملکرد این مدل کسب‌وکار مستلزم توجه به رابطه میان سه بازیگر اصلی و نحوه توزیع منافع و مسئولیت‌های اقتصادی میان آن‌هاست.

این مسئله زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که فعالیت تاکسی‌های اینترنتی را در مقیاس شهری بررسی کنیم. هر سفر صرفاً یک مبادله اقتصادی میان راننده و مسافر نیست؛ بلکه با استفاده از خودرو، ظرفیت معابر و منابع انرژی همراه است. بنابراین، ممکن است بخشی از آثار اقتصادی یک سفر در حساب پلتفرم یا هزینه پرداختی مسافر دیده نشود، اما در سطح راننده یا شهر نمود پیدا کند.

از این منظر، مسئله اصلی مقاله نه نفی مزایای تاکسی‌های اینترنتی، بلکه ضرورت بازنگری در معیارهای ارزیابی موفقیت آن‌هاست. پرسش این است که آیا رشد این کسب‌وکارها حاصل کاهش واقعی هزینه و استفاده کارآمدتر از منابع است، یا در کنار خلق ارزش، بخشی از هزینه‌ها و پیامدهای فعالیت به سایر ذی‌نفعان منتقل می‌شود؟ پاسخ به این پرسش می‌تواند زمینه‌ای برای شناسایی فرصت‌های بهبود در مدل کسب‌وکار و عملکرد نظام حمل‌ونقل شهری فراهم کند.


بررسی مدل کسب و کار تاکسی های اینترنتی
بررسی مدل کسب و کار تاکسی های اینترنتی

۲. انتقال هزینه:

کاهش واقعی یا جابه‌جایی محل تحمل آن؟

     در تحلیل اقتصادی تاکسی‌های اینترنتی، باید میان سه مفهوم تفاوت قائل شد: کاهش واقعی هزینه، انتقال هزینه و ایجاد هزینه بیرونی. کاهش واقعی هزینه زمانی اتفاق می‌افتد که فناوری یا بهبود فرایند، برای ارائه سطح مشخصی از خدمت، مصرف منابعی مانند زمان، سوخت و ظرفیت خودرو را کاهش دهد. اما انتقال هزینه زمانی مطرح می‌شود که بخشی از هزینه یا ریسک ارائه خدمت، به‌جای حذف‌شدن، از یک بازیگر به بازیگر دیگری منتقل شود. هزینه بیرونی نیز زمانی شکل می‌گیرد که پیامد اقتصادی یک فعالیت، به‌طور کامل در هزینه و قیمت مبادله منعکس نشود و دیگران یا جامعه آن را تحمل کنند.

در مدل تاکسی‌های اینترنتی، تأمین خودرو، سوخت، تعمیر و نگهداری، استهلاک و زمان فعالیت عمدتاً بر عهده راننده است. این ساختار به‌خودی‌خود به معنای انتقال ناعادلانه هزینه نیست؛ زیرا راننده در برابر پذیرش این مسئولیت‌ها، از امکان فعالیت و کسب درآمد برخوردار می‌شود. مسئله زمانی قابل بررسی است که میزان هزینه‌های واقعی راننده، زمان صرف‌شده و ریسک فعالیت با درآمد حاصل از سفر تناسب نداشته باشد یا این هزینه‌ها در سازوکار قیمت‌گذاری و پرداخت به‌درستی منعکس نشوند.

یکی از نمونه‌های قابل توجه، حرکت راننده به سمت مبدأ سفر و انتظار برای آماده‌شدن مسافر است. در این فاصله، خودرو در حال مصرف سوخت و استهلاک است و زمان راننده نیز صرف می‌شود؛ حتی اگر سفر هنوز آغاز نشده باشد. اگر این زمان و هزینه در دریافتی راننده جبران نشود، بخشی از هزینه دسترسی مسافر به خدمت عملاً بر عهده راننده باقی می‌ماند. این وضعیت در کنار پیمایش‌های بدون مسافر، ضرورت توجه به هزینه‌هایی را نشان می‌دهد که ممکن است در شاخص‌های معمول عملکرد پلتفرم به‌خوبی دیده نشوند.

تخفیف‌های سفر نیز از همین منظر قابل بررسی‌اند. کاهش قیمت پرداختی مسافر ممکن است از محل کاهش حاشیه درآمد پلتفرم یا منابع بازاریابی آن تأمین شود؛ اما هزینه‌های عملیاتی راننده، مانند سوخت و استهلاک، لزوماً به همان نسبت کاهش نمی‌یابد. بنابراین، افزایش تعداد سفرها در نتیجه تخفیف‌ها الزاماً به افزایش متناسب درآمد واقعی راننده منجر نمی‌شود. برای ارزیابی اثر این سیاست‌ها باید تفاوت میان مبلغ دریافتی و بازده باقی‌مانده پس از کسر هزینه‌های فعالیت را در نظر گرفت.

در نتیجه، هر کاهش هزینه‌ای را نباید به‌عنوان افزایش بهره‌وری تلقی کرد. ممکن است هزینه‌ای از حساب یک بازیگر حذف شود، اما همچنان در جای دیگری از زنجیره ارائه خدمت وجود داشته باشد

معیار اصلی، کاهش مصرف واقعی منابع است، نه صرفاً کاهش هزینه ثبت‌شده برای یک طرف کسب‌وکار

این تمایز، مبنای بررسی دقیق‌تر رابطه اقتصادی پلتفرم و راننده و همچنین شناسایی فرصت‌های کاهش اتلاف منابع در بخش‌های بعدی مقاله خواهد بود.


 

3 .اقتصاد راننده :

 درآمد ناخالص با بازده واقعی یکی نیست

     برای ارزیابی اقتصادی فعالیت رانندگان تاکسی‌های اینترنتی، تعداد سفرها و مبلغ دریافتی روزانه به‌تنهایی معیار مناسبی نیست. راننده در این فعالیت، علاوه بر نیروی کار خود، سرمایه‌ای مانند خودرو را نیز به کار می‌گیرد؛ بنابراین، درآمد حاصل باید در ارتباط با هزینه مصرف منابع و ارزش زمانی که صرف این فعالیت می‌شود، ارزیابی شود.

درآمد واقعی راننده پس از کسر هزینه‌هایی مانند سوخت، تعمیر و نگهداری، قطعات مصرفی، بیمه و استهلاک خودرو معنا پیدا می‌کند. علاوه بر هزینه‌های مستقیم، مدت‌زمان حضور در سامانه، فاصله میان سفرها و زمانی که صرف فعالیت می‌شود نیز در محاسبه بازده اقتصادی اهمیت دارد. ازاین‌رو، ممکن است دو راننده با دریافتی ناخالص مشابه، به دلیل تفاوت در نوع خودرو، میزان پیمایش، ساعات فعالیت و شرایط کاری، بازده اقتصادی کاملاً متفاوتی داشته باشند.

نکته دیگر، تفاوت شرایط اقتصادی و انگیزه رانندگان است. برای فردی که رانندگی اینترنتی تنها منبع درآمد خانوار است، استمرار فعالیت و تأمین هزینه‌های زندگی اهمیت متفاوتی نسبت به فردی دارد که از حقوق بازنشستگی یا منبع درآمد دیگری برخوردار است. بااین‌حال، وجود درآمد جایگزین به‌تنهایی به معنای سودآوربودن فعالیت نیست؛ هزینه خودرو، زمان، شرایط جسمانی و فرصت‌های جایگزین همچنان باید در ارزیابی لحاظ شوند. بنابراین، نمی‌توان همه رانندگان را گروهی همگن با شرایط اقتصادی و انتظارات یکسان در نظر گرفت.

این تفاوت‌ها با موضوع قدرت چانه‌زنی نیز ارتباط دارد. پلتفرم از طریق داده‌ها و ابزارهای مدیریتی خود بر قواعد همکاری، نرخ کمیسیون، قیمت‌گذاری و تخصیص سفر اثر می‌گذارد؛ درحالی‌که راننده به‌صورت فردی ممکن است امکان محدودی برای مذاکره یا تغییر این شرایط داشته باشد. نبود سازوکار مؤثر صنفی و پیگیری جمعی مطالبات نیز می‌تواند قدرت اثرگذاری رانندگان بر تصمیم‌های مرتبط با منافع اقتصادی خود را محدود کند. در چنین شرایطی، شفافیت در محاسبه دریافتی، کمیسیون و اطلاعات عملکرد، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

از منظر مدیریتی، ارزیابی این کسب‌وکار باید از شاخص «تعداد سفر و درآمد ناخالص راننده» فراتر رود و بازده واقعی فعالیت به ازای زمان کار و منابع مصرف‌شده را نیز در نظر بگیرد. چنین معیاری امکان مقایسه دقیق‌تر شرایط رانندگان و بررسی پایداری اقتصادی این فعالیت را فراهم می‌کند.


4 .از خودرو تا شهر

پیمایش خالی و آثار بیرونی

     پیامدهای ترافیکی تاکسی‌های اینترنتی را نمی‌توان صرفاً با شمارش سفرهای انجام‌شده ارزیابی کرد. برای شناخت اثر واقعی این خدمات بر حمل‌ونقل شهری، باید مشخص شود هر سفر جایگزین چه نوع جابه‌جایی شده است: استفاده از خودروی شخصی، حمل‌ونقل عمومی، تاکسی‌های معمولی، پیاده‌روی یا سفری که اساساً در نبود این خدمت انجام نمی‌شد. تفاوت این سناریوها تعیین می‌کند که فعالیت پلتفرم تا چه اندازه به کاهش یا افزایش تردد خودروها منجر شده است.

یکی از عوامل مهم در این ارزیابی، پیمایش بدون مسافر است؛ یعنی مسافتی که خودرو برای رسیدن به مبدأ سفر، جابه‌جایی پس از پایان سفر یا یافتن مسافر بعدی طی می‌کند. این مسافت‌ها می‌توانند بدون جابه‌جایی مستقیم مسافر، به افزایش تردد خودرو و مصرف انرژی منجر شوند. در مقیاس گسترده، میزان این پیمایش‌ها در کنار طول سفرهای اصلی، بر ارزیابی آثار حمل‌ونقلی خدمات تاکسی اینترنتی اثرگذار است.

از سوی دیگر، رابطه این خدمات با حمل‌ونقل عمومی همواره یکسان نیست. تاکسی اینترنتی می‌تواند با رساندن مسافر به ایستگاه مترو یا اتوبوس، نقش مکمل شبکه حمل‌ونقل عمومی را ایفا کند؛ اما اگر جایگزین سفرهایی شود که پیش‌تر با حمل‌ونقل عمومی ( یا سفر با دوچرخه – پیاده روی ...) انجام می‌شدند، ممکن است استفاده از خودرو و ظرفیت معابر را افزایش دهد. بنابراین، اثر نهایی به الگوی سفر، مسافت، میزان پیمایش خالی و نوع وسیله نقلیه جایگزین بستگی دارد.

افزایش تردد خودروها می‌تواند پیامدهایی مانند مصرف بیشتر سوخت، انتشار آلاینده‌ها، تشدید ازدحام و افزایش فشار بر زیرساخت‌های شهری داشته باشد. بخشی از این پیامدها در قیمت سفر یا هزینه مستقیم پلتفرم منعکس نمی‌شود، اما می‌تواند بر کیفیت زندگی شهروندان و هزینه‌های مدیریت شهری اثر بگذارد. این پیامدها در اقتصاد حمل‌ونقل با مفهوم هزینه‌های بیرونی شناخته می‌شوند. البته نباید نتیجه گرفت که همه سفرهای تاکسی اینترنتی موجب افزایش ترافیک یا آلودگی هستند؛ تشخیص اثر خالص آن‌ها به مقایسه با وضعیت جایگزین و شرایط واقعی شبکه حمل‌ونقل نیاز دارد.

از این منظر، ارزیابی عملکرد تاکسی‌های اینترنتی باید علاوه بر شاخص‌های تجاری، معیارهایی مانند نسبت پیمایش با مسافر به کل پیمایش، میزان سفرهای بدون مسافر، نوع سفر جایگزین‌شده، مصرف انرژی و ارتباط با حمل‌ونقل عمومی را نیز در نظر بگیرد. چنین نگاهی کمک می‌کند میان رشد تعداد سفرها و بهبود واقعی عملکرد حمل‌ونقل شهری تفاوت قائل شویم.


5 .فرصت پنهان و هزینه فرصت

 آنچه در درآمد روزانه دیده نمی‌شود

     در ارزیابی اقتصادی تاکسی‌های اینترنتی، درآمد روزانه راننده تنها بخشی از واقعیت اقتصادی این فعالیت را نشان می‌دهد. برای شناخت ارزش واقعی انتخاب شغلی، باید بررسی کرد فرد با ورود به این فعالیت، چه فرصت‌های اقتصادی دیگری را کنار می‌گذارد. این موضوع در اقتصاد با مفهوم هزینه فرصت شناخته می‌شود؛ یعنی ارزش بهترین گزینه‌ای که فرد به دلیل انتخاب یک فعالیت، از دست می‌دهد.

اهمیت این مسئله در شرایطی بیشتر می‌شود که فعالیت در تاکسی‌های اینترنتی، به دلیل سهولت نسبی ورود و نیاز کمتر به مهارت تخصصی، برای گروه‌های مختلف نیروی کار در دسترس باشد. در اقتصادی که برخی مشاغل تخصصی، تولیدی و خدماتی با کمبود مشتری، ضعف فروش یا بازده نامناسب مواجه‌اند، ممکن است افرادی که دارای مهارت یا تجربه حرفه‌ای هستند، رانندگی اینترنتی را گزینه اقتصادی مناسب‌تری برای کسب درآمد کوتاه‌مدت بدانند.

این انتخاب از منظر فردی می‌تواند کاملاً منطقی باشد؛ اما پیامد آن در سطح جامعه ممکن است متفاوت باشد. اگر بخشی از نیروی انسانی ماهر به دلیل نبود فرصت اقتصادی مناسب از حرفه تخصصی خود فاصله بگیرد، ظرفیت تولید، ارائه خدمات تخصصی، انتقال تجربه و توسعه کسب‌وکارها ممکن است تحت تأثیر قرار گیرد. در چنین وضعیتی، درآمدی که فرد از فعالیت جدید به دست می‌آورد، لزوماً معادل ارزشی نیست که در صورت ادامه فعالیت حرفه‌ای خود می‌توانست برای اقتصاد ایجاد کند.

البته این تحلیل به معنای کم‌ارزش‌دانستن شغل رانندگی یا فرض خروج گسترده متخصصان از مشاغل مولد نیست. مسئله، ضرورت توجه به تفاوت میان بازده فردی یک انتخاب شغلی و پیامد اقتصادی آن در سطح جامعه است. اثبات میزان این جابه‌جایی نیز به اطلاعاتی درباره سوابق شغلی رانندگان، مهارت‌های آنان و فرصت‌های شغلی جایگزین نیاز دارد.

از سوی دیگر، فرصت‌های پنهان فقط به هزینه فرصت نیروی انسانی محدود نمی‌شوند. در خود مدل کسب‌وکار نیز ممکن است ظرفیت‌هایی برای استفاده بهتر از زمان، خودرو و منابع موجود وجود داشته باشد که در شاخص‌هایی مانند تعداد سفر و درآمد روزانه دیده نمی‌شوند. شناسایی این ظرفیت‌ها می‌تواند به جای تمرکز صرف بر افزایش حجم فعالیت، زمینه بهبود بهره‌وری را فراهم کند.

از منظر HOCTAF، توجه هم‌زمان به هزینه فرصت نیروی انسانی و فرصت‌های استفاده‌نشده در فرایند خدمت، امکان ارزیابی جامع‌تری از ارزش ایجادشده را فراهم می‌کند؛ زیرا آنچه اهمیت دارد فقط درآمد حاصل از فعالیت نیست، بلکه منابع و فرصت‌هایی نیز هست که برای دستیابی به آن درآمد مصرف یا کنار گذاشته می‌شوند.


6 .معیار جامع‌تر برای سنجش موفقیت

    ارزیابی عملکرد تاکسی‌های اینترنتی زمانی تصویر دقیق‌تری از موفقیت این کسب‌وکار ارائه می‌دهد که از شاخص‌های محدود تجاری فراتر رود. افزایش تعداد سفرها، درآمد پلتفرم و سهم بازار، اگرچه برای سنجش رشد بنگاه اهمیت دارند، به‌تنهایی نشان نمی‌دهند که منابع اقتصادی چگونه مصرف شده‌اند، منافع میان ذی‌نفعان چگونه توزیع شده و فعالیت پلتفرم چه ارزشی برای نظام حمل‌ونقل شهری ایجاد کرده است.

بر این اساس، می‌توان مجموعه‌ای از شاخص‌های مکمل را در سه سطح در نظر گرفت:

۱. سطح اقتصادی و عملیاتی: درآمد خالص راننده به ازای هر ساعت فعالیت، نسبت زمان و مسافت سفرهای دارای مسافر به کل فعالیت خودرو، هزینه‌های عملیاتی و میزان شفافیت در محاسبه کمیسیون و دریافتی راننده. این شاخص‌ها مشخص می‌کنند که رشد فعالیت تا چه اندازه با بهبود بازده اقتصادی همراه بوده است.

۲. سطح اجتماعی و نیروی انسانی: میزان رضایت و پایداری همکاری رانندگان، امکان مشارکت مؤثر آنان در تصمیم‌های مرتبط با شرایط همکاری، و تغییرات احتمالی در ترکیب مهارتی نیروی کار. توجه به این شاخص‌ها کمک می‌کند آثار مدل کسب‌وکار بر سرمایه انسانی و کیفیت روابط کاری نیز دیده شود.

۳. سطح شهری و زیست‌محیطی: نسبت پیمایش با مسافر به کل پیمایش، میزان مصرف انرژی، نوع سفر جایگزین‌شده، سهم سفرهای مکمل حمل‌ونقل عمومی و آثار احتمالی بر ترافیک و آلودگی. این شاخص‌ها امکان بررسی سهم واقعی خدمات تاکسی اینترنتی در بهبود عملکرد حمل‌ونقل شهری را فراهم می‌کنند.

البته همه این شاخص‌ها در شرایط کنونی الزاماً به‌سادگی قابل اندازه‌گیری نیستند و برخی از آن‌ها به داده‌های عملیاتی پلتفرم، اطلاعات رانندگان و مطالعات شهری نیاز دارند. بنابراین، پیشنهاد می‌شود ارزیابی عملکرد این کسب‌وکارها به‌تدریج به سمت انتشار داده‌های شفاف‌تر و استفاده از معیارهای قابل مقایسه حرکت کند.

در چارچوب HOCTAF، معیار جامع موفقیت باید سه موضوع را هم‌زمان بسنجد: ارزش اقتصادی ایجادشده، نحوه توزیع هزینه‌ها و منافع، و فرصت‌های ازدست‌رفته یا استفاده‌نشده. بر این مبنا، افزایش درآمد و تعداد سفرها زمانی نشانه موفقیت پایدار خواهد بود که با بهبود بهره‌وری منابع، بازده اقتصادی قابل قبول برای راننده و ارزش‌آفرینی برای شهروندان و نظام حمل‌ونقل همراه باشد.


7 .نتیجه‌گیری

     تحلیل مدل کسب‌وکار تاکسی‌های اینترنتی نشان می‌دهد که ارزیابی موفقیت این پدیده، صرفاً با مشاهده رشد درآمد پلتفرم، افزایش تعداد سفرها یا توسعه بازار کامل نمی‌شود. این شاخص‌ها عملکرد تجاری بنگاه را نشان می‌دهند، اما برای قضاوت درباره کارایی اقتصادی و ارزش اجتماعی کل نظام حمل‌ونقل کافی نیستند.

نکته محوری این مقاله، ضرورت تمایز میان کاهش واقعی هزینه و انتقال محل تحمل هزینه است. بخشی از مسئولیت تأمین منابع و ریسک فعالیت، از جمله استفاده از خودرو، زمان و هزینه‌های عملیاتی، بر عهده راننده قرار دارد. در کنار آن، هزینه فرصت نیروی انسانی و پیامدهای احتمالی فعالیت

این پلتفرم‌ها برای شبکه حمل‌ونقل شهری نیز باید در ارزیابی کلی مورد توجه قرار گیرد. البته این پیامدها به شرایط بازار، الگوی سفر و نوع تعامل پلتفرم با راننده و شهر وابسته‌اند و نمی‌توان درباره همه پلتفرم‌ها یا تمام سفرها حکمی یکسان صادر کرده حتی در شهرهای مختلف متفاوت است.

از منظر مدیریتی، این تحلیل به معنای نفی نقش مثبت تاکسی‌های اینترنتی در تسهیل جابه‌جایی یا مخالفت با توسعه آن‌ها نیست؛ بلکه بر ضرورت اصلاح معیارهای ارزیابی و شناسایی ظرفیت‌های بهبود تأکید دارد. کاهش زمان انتظار، مدیریت بهتر پیمایش خودروها، طراحی هدفمند تخفیف‌ها، افزایش شفافیت روابط اقتصادی و تقویت مشارکت رانندگان می‌تواند زمینه استفاده کارآمدتر از منابع و توزیع متوازن‌تر منافع را فراهم کند.

در نهایت، چارچوب پیشنهادی HOCTAF با تمرکز بر فرصت‌های پنهان، هزینه‌های انتقال‌یافته و هزینه فرصت، می‌تواند به‌عنوان ابزاری مفهومی برای بررسی ابعاد کمتر دیده‌شده مدل‌های کسب‌وکار پلتفرمی به کار گرفته شود. ارزش این رویکرد در آن است که ارزیابی عملکرد را از سطح موفقیت یک بنگاه به سطح آثار اقتصادی و اجتماعی آن در کل زنجیره ارائه خدمت گسترش می‌دهد.

بنابراین، موفقیت پایدار تاکسی‌های اینترنتی زمانی قابل دفاع است که رشد اقتصادی پلتفرم، بازده قابل قبول فعالیت رانندگان و بهبود عملکرد نظام حمل‌ونقل شهری در کنار یکدیگر تحقق یابند؛ نه آنکه بهبود یک شاخص، صرفاً از طریق انتقال هزینه و ریسک به سایر بخش‌های این نظام حاصل شود.

در انتها متذکر می شود مهمترین عاملی که می تواند شاخص های فوق را بهبود ببخشد ایجاد یک تشکل صنفی جامع در این حرفه می باشد.


مطالعه بیشتر:

1. عبدالله‌زاده، س.، پناهی، ح.، و نوبهار، ا. (۱۴۰۴). برآورد تابع عرضه در بازار تاکسی اینترنتی: مطالعه موردی شهر تبریز. پژوهش‌های اقتصاد صنعتی، ۹(

2. باباشاهی، ج.، گل‌وردی، م.، و عابدینی، ا. (۱۴۰۳). تحلیل پیامدهای رفتاری کاربست مدیریت الگوریتمی در کسب‌وکارهای پلتفرمی (مورد مطالعه: تاکسی‌های اینترنتی). پژوهش‌های مدیریت منابع سازمانی، ۱۴(

3. استا، م.ح.، و شهبازی‌نیا، م. (۱۴۰۴). نظریه «قرارداد خدمات پلتفرمی»: قرارداد اسنپ و رانندگان در پرتو رویه قضایی. پژوهش حقوق خصوصی، ۱۳(

4. عادلی، م. (سرپرست پژوهش)، بیگیان، س.، پرهیزگاری، ی.، فهیمی، ع.، فیض‌آبادی، س.، لطفی، ط.، ملکی، م.، و معبودی، ا. (۱۴۰۲). چالش‌ها و راهکارهای بیمه اجتماعی نیروی کار پلتفرمی؛ با تأکید بر رانندگان تاکسی‌های اینترنتی [گزارش پژوهشی]. مرکز توانمندسازی حاکمیت و جامعه جهاد دانشگاهی، خانه اندیشه‌ورزان و بنیاد ملی نخبگان.

5. استادی‌جعفری، م.، و حبیبیان، م. (۱۳۹۳). ارزیابی بلندمدت اثر ترکیبی سیاست‌های مدیریت تقاضای حمل‌ونقل با استفاده از مدل پویایی سیستم (مطالعه موردی: کلان‌شهر مشهد). مهندسی حمل‌ونقل، ۶(

6. هادی‌زنوز، ب.، زراءنژاد، م.، طایی، ح.، و خداپناه، م. (۱۳۹۰). پیامدهای بیرونی حمل‌ونقل با خودروی شخصی در شهر تهران. اقتصاد مقداری

7. کی‌منش، م.ر.، نصرالله‌تبار آهنگر، ع.، و ارقند، ا. (۱۴۰۲). اولویت‌بندی شاخص‌های مؤثر بر استفاده از تاکسی‌های اینترنتی در حمل‌ونقل شهری از نگاه مسافران. مهندسی حمل‌ونقل، ۱۵(

 

1. اقتصاد واقعی رانندگان و تفاوت درآمد ناخالص و خالص

Goh, H. L. (2020). Evaluation of e-hailing driver’s welfare: An analysis on driver’s revenue and expenses. Asia Proceedings of Social Sciences, 6(2).

2. هزینه‌های بیرونی، پیمایش خالی، آلودگی و ازدحام

Ward, J. W., Michalek, J. J., & Samaras, C. (2021). Air pollution, greenhouse gas, and traffic externality benefits and costs of shifting private vehicle travel to ridesourcing services. Environmental Science & Technology, 55(19), 13174–13185.

3. رابطه تاکسی اینترنتی با حمل‌ونقل عمومی

Cats, O., Kucharski, R., Danda, S. R., & Yap, M. (2022). Beyond the dichotomy: How ride-hailing competes with and complements public transport. PLOS ONE, 17(1), Article e0262496.

4. مدیریت الگوریتمی و کنترل رانندگان توسط پلتفرم

McDaid, E., Andon, P., & Free, C. (2023). Algorithmic management and the politics of demand: Control and resistance at Uber. Accounting, Organizations and Society, 109, Article 101465.

5. عدم تقارن اطلاعاتی و رابطه قدرت پلتفرم و راننده

Rosenblat, A., & Stark, L. (2016). Algorithmic labor and information asymmetries: A case study of Uber’s drivers. International Journal of Communication, 10, 3758–3784.

6. تأثیر تاکسی اینترنتی بر استفاده از حمل‌ونقل عمومی

Babar, Y., & Burtch, G. (2020). Examining the heterogeneous impact of ride-hailing services on public transit use. Information Systems Research, 31(3), 820–834.

هزینه فرصت
۰
۰
ک. جزایری - مدیریت کسب وکار MBA گرایش استراتژی
ک. جزایری - مدیریت کسب وکار MBA گرایش استراتژی
متخصص کسب و کار MBA- گرایش استراتژیک
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید