آگاهی محدود، آن‌چه باید بدانیم!

در یکی از مهمانی های دوستانه ، دوستتان ادعا میکند که میتواند ذهن شما را بخواند. شما تعجب می‌کنید و میدانید که احتمالا کلکی در کار است. از دوستتان میخواهید که شروع کند. او یک دستمال کاغذی و یک ماژیک در اختیار شما قرار می‌دهد و میخواهد که روی دستمال کاغذی هر کلمه ای که دوست دارید بنویسید. دستمال را برعکس میکنید و به او میدهید. او هم می‌گیرد دستمال رو مچاله میکند. پس از چند حدس کوتاه می‌تواند کلمه ای که شما حدس زده بودید را بگوید. اما این کار چطور ممکن است؟ وقتی از او می‌پرسید میگوید وقتی او حواس شما را در بازی هایی که حین گرفتن دستمال کاغذی، متمرکز کرده بود کلمه را روی صفحه براق گوشی موبایلش که روی میز شلوغ زیر دستش بوده است، خوانده است. سپس پس از مقداری طفره رفتن برای جذاب کردن بازی کلمه را به شما گفته است.

اما چطور متوجه نشدید؟ آگاهی محدود جواب ماست. وجود آگاهی محدود در افراد سبب می‌شود تا آنها از توجه و تمرکز بر روی داده های مشهود نداشته باشند و بجای آن تصمیم گیری را با توجه به اطلاعات کم اهمیت تر و گاها غیرمرتبط انجام دهند و تصمیم غیر بهینه گرفته ‌شود. طبق تحقیقات انجام شده افراد معمولا حول مسئله ای که در حال حل آن هستند یک چارچوب می‌کشند و از اطلاعات بیرون آن صرف نظر می‌کنند. توجه به آگاهی محدود در سازمان بسیار مهم است. چون در جهت گیری سازمان و در موفقیت آن دربرابر تغییرات محیطی، بیرونی، سیاسی، بازارو محیط زیستی بسیار تاثیر گذار است. در این نوشتار این پدیده را از دو جنبه فردی و گروهی بررسی می‌کنیم و دلایل بروز آن ها را باهم بررسی می‌کنیم. در نهایت پیشنهاداتی برای جلوگیری از ارتکاب این خطا را ارائه میکنیم.

در بعد فردی بزرگترین علت بروز آگاهی محدود، “تمرکز” است. وقتی روی پدیده‌ای تمرکز می‌کنیم، باعث می‌شود روی اطلاعات مهم پیرامون خود که بی اعتنایی کنیم. یک آزمایش معروف در این زمینه آزمایش زمین بسکتبال است که از افراد خواسته می‌شود تعداد پاس هایی که دو تیم به هم می‌دهند را بشمارند. افراد میخواهند این کار را به اتمام برسانند و به علت این که بازیکنان تیم سریع حرکت می‌کنند نیاز به تمرکز بالایی نیاز خواهند داشت. این باعث می‌شود که افراد مهم ترین اتفاقی که در فیلم می‌افتد را تشخیص ندهند. وقتی ما مشغول شمارش پاس‌ها هستیم، فردی با لباس شیر در بین بازیکنان حرکت می‌کند. اما این اتفاق مهم را نمیبینیم.

از طرف دیگر احساسات نیز در جنبه فردی روی درک افراد از شرایط و بروز آگاهی محدود تاثیر می‌گذارد که میتوان آن را نوعی تمرکز روی احساسات نامید.وقتی حال روحی ما خوب است و خوشحال هستیم بیشتر ممکن است به جنبه های مثبت موضوع فکر کنیم و تصمیم مثبت تری میگیریم و وقتی به تازگی با هنگام رانندگی با فردی جر و بحث داشته ایم، ممکن است منفی تر فکر کنیم و در جنبه های منفی تصمیم بیشتر تمرکز کنیم.

مورد دیگری که ممکن است در بعد فردی سبب بروز خطا شود، عدم توجه به تغییرات است. احتمالا بسیاری از افراد تغییر قیمت پنیر که معمولا به صورت مداوم و در زمان زیاد انجام می‌گیرند را حس نکنند ولی افزایش قیمت بنزین که به صورت یکباره رخ میدهد، آن ها را بسیار عصبانی و ناراحت کند. در این ادبیات به این پدیده سندروم قورباغه پخته نیز گفته می‌شود.

وقتی تنها تمرکز ما بر یک بخش از یک پدیده است، احتمال این که به پدیده های دیگر که همزمان در حال وقوع هستند بی‌توجهی کنیم بالاتر می‌رود. برای مثال وقتی فردای برد تیم ورزشی مورد علاقه‌مان از ما بپرسند که به چه میزان این برد چند درصد بر میزان شادی ما موثر بوده است، ممکن است عدد زیادی بگوییم. اما اگر تنها از ما بپرسند که چرا آن روز خاص خوشحالیم شاید به برد تیم ورزشی اشاره نکنیم.

تصمیم گیری گروهی اگر با آگاهی انجام بشود، به علت این که میتواند با اجتماع اطلاعات افراد درباره آن موضوع باشد میتواند به تصمیم گیری همه جانبه موضوع منجر شود. اما اتفاقی که در عمل ممکن است رخ دهد آن است که علاقه افراد به اشتراک اطلاعات مشترک باعث می‌شود که اوضاع بدتر شود. معمولا افراد علاقه دارند درباره اطلاعات مشترک صحبت کنند چون صحبت از این اطلاعات راحت تر است. این اتفاق سبب می‌شود تا بخش زیادی از اطلاعات که افراد مختلف به تنهایی دارند نادیده گرفته شود و تصمیم بر اساس بخش محدودی از اطلاعات مشترک صورت بگیرد که از تصمیم گیری فردی تک تک افراد گروه بدتر باشد.

توجه به این نکته سبب می‌شود تا از این خطا بپرهیزیم و برای مثال با استفاده از فردی به عنوان devil inquisitor که درباره مفروضات ما سوال می‌پرسد از این پدیده جلوگیری کنیم و از ویژگی مهم تصمیم‌گیری گروهی که سبب کاهش آگاهی محدود است، استفاده کنیم. همچنین میتوان از افراد خواست که قبل از جلسه درباره موضوعاتی که میخواهند در جلسه صحبت کنند را به صورت گزارش آماده کنند و فردی مسئول آن باشد که مطمئن باشد همه افراد همه اطلاعات خود را به اشتراک بگذارند.

همچنین در افراد تمایل وجود دارد که به توانایی‌های خود تمرکز کنند و به رقبا بی‌توجهی کنند. برای مثال افراد ترجیح می‌دهند کالای ساده تری را تولید کنند که توانایی بیشتری در تولید آن دارند. اما به آن توجه نمی‌کنند که کالای پیچیده تری که توانایی تولید آن را دارند، به علت پیچیدگی رقبای کمتری نیز دارد. این اتفاق در مذاکرات هم می‌افتد. معمولا افراد تفسیرهایی که به نفع خود هستند را بزرگتر می‌بینند و امتیازات رقیب را کوچکتر ارزیابی می‌کنند.

احساسات همانند بعد فردی در مذاکرات و تصمیم‌گیری های گروهی نیز موثر است. احساسات مثبت احتمال دستیابی به توافق را بالاتر می‌برد و احساسات منفی احتمال ارزیابی درست رقیب و دستیابی به توافق را کاهش می‌دهد.

عامل تمرکز همانگونه که در بعد فردی مطرح شد به صورت تمرکز بر بررسی مذاکره و گفت و گوها به صورت یک بازی ۰/۱ و تاثیرپذیری از لنگرهایی که یکی از طرفین مذاکره ایجاد کرده بروز می‌کند.هم‌چنین تمرکز بر اخلاق، ارزش ها و هنجارهای فردی و بی توجهی به طرف مقابل و تفاوتهای فرهنگی میتواند سبب عدم توافق و تصمیم گیری گروهی بدون توجه به همه اطلاعات شود.

تا کنون درباره راه هایی جلوگیری از بروز آگاهی محدود بحث کردیم اما همیشه جلوگیری از بروز آگاهی کامل مطلوب نیست. استفاده از پدیده آگاهی مطلوب در بسیاری از موارد مفید است و سبب می‌شود که روی بخشی از اطلاعات تمرکز کنیم و از بقیه اطلاعات چشم پوشی کنیم. این کار سبب سرعت بیشتر در تصمیم‌گیری می‌شود و از اتلاف وقت و انرژی جلوگیری می‌کند. اما نکته مهم این است که باید از پدیده آگاهی مطلوب آگاه باشیم و در تصمیمات مهم و تصمیماتی که عواقب زیادی داشته باشند همه اطلاعات را جمع آوری کنیم و بر اساس آن ها عمل کنیم.

همانطور که دیدیم بزرگترین علت بروز پدیده آگاهی محدود،چه در بعد فردی و چه در بعد گروهی، تمرکز روی اطلاعاتی است که براساس چارچوب های ذهنی ناخودآگاه ما برای حل مسئله برگزیده شده اند و ویژگی مهم همه آن ها تکیه بر یک پشتوانه عقلانی است. نکته مهمی که همواره باید به خاطر داشته باشیم آن است که جلوگیری از این خطاها قابل آموزش است و افراد وقتی به این خطاها توجه می‌کنند کم کم یاد می‌گیرند که چگونه از بروز آن ها جلوگیری کنند.

منابع

Bazerman, M.H., Chugh, D. (2005). Bounded awareness: Focusing failures in negotiation. In Thompson, L. (Ed.), Frontiers of social psychology: Negotiation (pp. 7–26). New York: Psychological Press.

Bazerman, M.H. , & Chugh, D. (2005). Decisions without blinders. Harvard Business Review, 83, 88-97.