یکی از جمله‌هایی که بسیاری از والدین در دوران نوجوانی فرزندشان می‌گویند این است:
«قبلاً همه چیز را برای من تعریف می‌کرد، اما حالا دیگر با من حرف نمی‌زند.»
تغییر شیوه ارتباط نوجوان با والدین، به‌خصوص در سال‌های آغاز نوجوانی، می‌تواند والدین را نگران، ناراحت یا حتی عصبانی کند. اما کم‌حرف شدن نوجوان همیشه به معنی بی‌احترامی، بی‌علاقگی به خانواده یا وجود یک مشکل جدی نیست.
نوجوانی دوره‌ای است که فرد هم‌زمان با تغییرات جسمی، هیجانی و اجتماعی، به دنبال استقلال و هویت شخصی خود نیز می‌گردد. بنابراین طبیعی است که شکل رابطه او با والدین تغییر کند.
اما سؤال مهم این است:
چه زمانی فاصله گرفتن نوجوان طبیعی است و چه زمانی باید آن را جدی‌تر بررسی کرد؟
۱. نیاز نوجوان به استقلال
یکی از ویژگی‌های مهم نوجوانی، افزایش نیاز به استقلال است.
نوجوان ممکن است دوست داشته باشد بعضی موضوعات را خودش تجربه و درباره آنها تصمیم‌گیری کند. بنابراین ممکن است دیگر مانند دوران کودکی، تمام جزئیات روزش را برای والدین تعریف نکند.
این رفتار به‌تنهایی نشانه مشکل نیست.
والدین می‌توانند به جای پرسش‌های پشت سر هم، فضایی ایجاد کنند که نوجوان بداند در صورت نیاز می‌تواند بدون ترس از قضاوت یا سرزنش به آنها مراجعه کند.
۲. ترس از قضاوت شدن
گاهی نوجوان حرف می‌زند، اما واکنش والدین باعث می‌شود دفعه بعد سکوت کند.
جملاتی مانند:
«من که بهت گفته بودم!»
«دیدی آخرش همین شد؟»
«تو هنوز بچه‌ای و چیزی نمی‌فهمی.»
ممکن است باعث شوند نوجوان احساس کند صحبت کردن فایده‌ای ندارد.
گاهی نوجوان بیش از آنکه به راه‌حل فوری نیاز داشته باشد، به این نیاز دارد که ابتدا شنیده و فهمیده شود.
۳. نگرانی از تنبیه یا محدودیت
برخی نوجوانان از این می‌ترسند که اگر درباره یک اتفاق، دوست، اشتباه یا تصمیم خود صحبت کنند، با محدودیت، دعوا یا محرومیت مواجه شوند.
در چنین شرایطی ممکن است پنهان‌کاری بیشتر شود.
این موضوع به معنی درست بودن رفتار نوجوان نیست؛ بلکه نشان می‌دهد شیوه ارتباط والد و نوجوان نیاز به بازنگری دارد.
۴. تغییرات هیجانی دوران نوجوانی
نوجوان ممکن است در یک روز بسیار صمیمی باشد و روز دیگر ترجیح دهد تنها بماند.
تغییرات خلقی خفیف در این دوره می‌تواند رخ دهد، اما اگر تغییرات شدید، طولانی یا همراه با اختلال قابل‌توجه در عملکرد روزمره باشند، بهتر است موضوع دقیق‌تر بررسی شود.
۵. مشکلاتی که نوجوان نمی‌داند چگونه درباره آنها صحبت کند
گاهی پشت سکوت نوجوان مسئله‌ای وجود دارد که خودش هم نمی‌داند چگونه آن را بیان کند.
برای مثال:
مشکل با دوستان
احساس طرد شدن
فشار تحصیلی
نگرانی درباره ظاهر و بدن
اضطراب
مشکلات خانوادگی
تجربه‌های ناخوشایند در فضای مجازی یا مدرسه
به همین دلیل، سکوت نوجوان همیشه به معنی «چیزی برای گفتن ندارد» نیست.
۶. احساس اینکه والدین فقط به درس و عملکرد او اهمیت می‌دهند
گاهی نوجوان احساس می‌کند ارزش او در خانواده با نمره، موفقیت تحصیلی یا رفتار خوب سنجیده می‌شود.
اگر بیشتر گفت‌وگوهای والدین با نوجوان حول محور:
«درس خواندی؟»
«نمرت چند شد؟»
«چرا مثل فلانی نیستی؟»
باشد، ممکن است نوجوان به تدریج ارتباط عاطفی خود را محدود کند.
نوجوان نیاز دارد احساس کند به خاطر خودش دوست‌داشتنی و ارزشمند است، نه فقط به خاطر عملکردش.
۷. گاهی سکوت نوجوان نشانه‌ای است که باید جدی گرفته شود
همه فاصله گرفتن‌ها طبیعی نیستند.
اگر کم‌حرف شدن نوجوان همراه با نشانه‌هایی مانند موارد زیر باشد، بهتر است والدین موضوع را جدی‌تر بررسی کنند:
کناره‌گیری شدید از خانواده و دوستان
افت محسوس و ناگهانی عملکرد تحصیلی
تغییر قابل توجه در خواب یا اشتها
بی‌علاقگی مداوم به فعالیت‌هایی که قبلاً دوست داشته
تحریک‌پذیری یا غمگینی شدید و مداوم
اضطراب قابل توجه
تغییرات ناگهانی و غیرمعمول در رفتار
وجود یک علامت به‌تنهایی الزاماً به معنی وجود یک اختلال روان‌شناختی نیست؛ اما ترکیب، شدت و تداوم علائم اهمیت دارد.
والدین چه کار کنند؟
اگر احساس می‌کنید نوجوانتان دیگر با شما صحبت نمی‌کند، اولین قدم لزوماً پرسیدن سؤال‌های بیشتر نیست.
گاهی بهتر است کمی فشار ارتباطی را کم کنیم.
به جای:
«چرا با من حرف نمی‌زنی؟»
می‌توان گفت:
«می‌دونم شاید الان دوست نداشته باشی صحبت کنی. فقط می‌خوام بدونی هر وقت خواستی، من هستم و گوش می‌دم.»
به نوجوان فرصت بدهید.
حریم خصوصی او را تا حد متناسب با سن و شرایطش محترم بشمارید و در عین حال، ارتباط و نظارت والدین را به طور کامل کنار نگذارید.
هدف این نیست که نوجوان همه چیز را به والدین گزارش دهد.
هدف این است که وقتی با یک مشکل جدی مواجه شد، والدین را یکی از امن‌ترین آدم‌هایی بداند که می‌تواند به آنها مراجعه کند.
سخن پایانی
نوجوانی دوره‌ای از تغییر است؛ هم برای نوجوان و هم برای والدین.
اگر فرزندتان کمتر از گذشته صحبت می‌کند، قبل از اینکه آن را صرفاً بی‌احترامی یا فاصله گرفتن از خانواده بدانید، تلاش کنید بفهمید پشت این تغییر چه اتفاقی افتاده است.
گاهی نوجوان فقط به کمی استقلال نیاز دارد.
گاهی به شنیده شدن.
و گاهی نیز تغییر رفتار او می‌تواند نشانه‌ای باشد که نیاز به بررسی تخصصی دارد.
دکتر مونا معاشر، روانشناس سلامت
این مطلب با هدف افزایش آگاهی والدین تهیه شده است. در صورت وجود نگرانی درباره تغییرات رفتاری یا هیجانی نوجوان، ارزیابی تخصصی می‌تواند به روشن‌تر شدن شرایط و انتخاب مسیر مناسب کمک کند.
