
اگر در گوگل عبارت "Culture Hack" را سرچ کنید، بیشتر به کاربرد این روش برای توسعه و افزایش کارایی شرکتها و سازمانهای انتفاعی برمیخورید. راستش کسی در این دنیای برساخته سرمایهداری، خیلی حاضر به پرداخت هزینه و انرژی برای بهبود جهان نیست مگر با هدف افزایش پول و بهرهوری. مثلاً این روزها خیلی از متخصصان روابطعمومی مشغول شبیهسازی فرهنگ سازمانی شرکتهای سنتیتر به ستارههای سیلیکون ولی در دنیا هستند؛ (حتما در آینده در نقد این جریان خواهم نوشت) اما مفهوم دیگری که من در این سلسله نوشتار به دنبال آن هستم، ورای این داستان است و متکی به یک دستورالعمل کاملاً عملیاتی و روشمند است.
«هکِ فرهنگ عبارت است از مرور یک روایت جمعی برای آگاهی از سیستمهای فکری که از آن روایت پشتیبانی میکنند و در نهایت مداخله در آن سیستم برای ظهور سیستمهای جدید و ساخت روایتی تازه»
فرآیند هکِ فرهنگ یک پدیده نوظهور نیست و مدام در طول تاریخ در حال جریان بوده و هست.کافیست به زندگیمان نگاه کنیم تا ببنیم چطور هر سال رویکردمان نسبت به موضوعات مختلف تغییر کرده است. قدرتها خیلی راحت از این تکنیک برای وقایع خاص مثل انتخابات، تحرکات اجتماعی و فرهنگی استفاده میکنند. نمونههای ایرانی بسیاری هم وجود دارد که مثلا طی 10سال اخیر شکل گرفتهاند و تا پیش از آن هیچکس درباره آن نه تنها فکر نمیکرد بلکه روایتی هم از آن در ذهنها وجود نداشت. دولتها با استفاده از صنعت سینما، رسانه و شهر کل روایتهای غالب زندگی ما را شکل دادهاند و جنبش تغییر یا همان هکِ فرهنگ بهعنوان یک فعالیت مستقل اجتماعیِ خلافِ جریان سعی دارد خطاهای شناختی انسان معاصر که برساخته نظام نئولیبرال جهانی است را اصلاح کند.
بسیاری از جوامع و فعالان در طول تاریخ، فرهنگ را هک کردهاند و هر گروهی روشی را برای انجام این کار استفاده کرده است.
روشی که من منطبق با دستورالعمل گروه TheRules دنبال میکنم، روشی سیستماتیک و نظاممند با رویکردی جامعه شناختی با توجه به آموزههای روانشناختی یونگ بر پایه اسطورهها، نظریه زبان "ویتگنشتاین" و مفهوم روایت جمعی از "فرانسوا لیوتار" است که همگی برگرفته از ابرروایت دنیای فعلی ما شکل گرفتهاند.
همانطور در بخش اول نیز اشاره شد، قدرت در دنیا به معنای توانایی کنترل زبان است و انسانها از طریق داستانها دنیای خود را درک میکنند؛ داستانهایی که نحوه مشاهده جهان را شکل میدهند و به ما کمک میکنند تا به مسائل مختلف پاسخ بدهیم. برای تغییر روایتهای غالب باید ابرروایتها تغییر کنند. یعنی همان داستانهایی که بیشتر افراد قطعیت و حقیقت آن را پذیرفتهاند، در اصل برای تغییر جهان باید داستانها را بازنویسی کنیم.
در روش TheRules برای هکِ فرهنگ یک فرآیند پنج مرحلهای تدوین شده است که اولین بخش آن پرسش است. این بخش بر اساس دستورالعمل خود گروه نوشته خواهد شد و یک نقشه راه امتحان شده برای هر کسی است که سعی دارد، برای ساخت دنیایی متفاوت از آنچه اکنون داریم، گامی بردارد. هر کسی میتواند این فرآیند را به شیوه ابداعی خودش اجرا کند اما از آنجایی که من به ساختار علاقمندم، این روش را توصیه میکنم. قطعا این متد خطی نیست و میتوان آن را پس و پیش کرد. در هک کردن فرهنگ ما با یک پدیده کیفی سروکار داریم، به ویژه اینکه رویکرد ما در این فرآیند کاملاً جامعهشناختی است. من سعی میکنم تا حدی این دستورالعمل را برای استفاده در جامعه ایران تنظیم کنم.
پنج مرحله برای هکِ فرهنگ پرسش
نقشه
فهمیدن
کدگذاری مجدد
اقدام
لینک دستورالعمل بخش پرسش
چطور بدون حذف تنوع، یک گروه با زمینه مشترک ایجاد کرد؟
برای انجام این کار باید یک گروه با زمینههای متنوع و البته نقشهای مختلف ایجاد کرد. گروههای از قبل تشکیل شده معمولا تا حدی این ویژگی را دارند. شاید NGOها یا کلوبهای مختلف این ویژگی را داشته باشند. تیمهای ورزشی مثل کوهنوردی، کلاسهای گروهی مختلفی که اعضای متنوعی دارند، گروههای مجازی تلگرامی یا واتس اَپی، در ایران معمولا تنوع جالبی دارند و میتوانند گزینههای خوبی باشند. حتی در این روزها بسیاری از صفحات اینستاگرامی افراد خاص به عرصهای برای پرسش و پاسخ و حتی نتیجهگیری بدل شده، حتی بررسی نظرات و کامنتهای صفحات اجتماعی میتوانند تا حدی راهگشا باشند برای ساخت و ایجاد فرضیههای اولیه پروژههای هکِ فرهنگ.
مرحله اول- جلب مشارکت
اجرای این مرحله مستلزم این است که کل گروه در یک فضای فیزیکی دورهم جمع شوند. در حال حاضر با توجه به شرایط همهگیری بیماری، میشود از پلتفرمهای آنلاین مثل "زوم" استفاده کرد که قابلیت برگزاری جلسات پرجمعیت را هم دارد. لازم است که دو مجری، این جلسه را مدیریت کنند. یعنی جلسه در یک چارچوب برگزار شود با زمان معین، سوالات مشخص، و کنترل بحث. این جلسه میتواند برای گروههای کم جمعیت یک ساعته و برای پرجمعیتها دوساعته برگزار شود به شرطی که سوالات کاملا مشخص باشند.
مرحله دوم- پرسشها
پرسیدن یک مرحله استراتژیک و سیاسی در این فرآیند است. وقتی سوال میپرسیم موقعیت خود را در روایت مشخص میکنیم. ما چه کسی هستیم؟ چه چیزی ما را دور هم جمع کرده است؟ رویاها و ترسهای ما چیست؟ نتیجه مورد انتظار ما چیست؟ چه آیندهای را تصور میکنیم؟
این پرسشها دارای دو قاعده و پیشفرض هستند: 1- همه افراد در زندگی خود متخصص هستند. 2- همیشه میتوان در یک گروه متنوع یک فرآیند مشترک برای دیدن، درک کردن و سپس تغییر فرم پیدا کرد.
هدف این نیست که در نهایت به یک مانیفست برای مداخله در فرهنگ برسید و گروه را با روایت تازهای همراه کنید. بلکه هدف کمک به کشف نقاط مشترک برای شروع مسیر است. برای این کار داستانها را بررسی میکنیم و از ابزارهایی مثل باز اجرای یک تئاتر بداهه یا روزنامهنگاری ضد روایت بهره میبریم.
*روزنامهنگاری ضد روایت، نوعی گزارش و افشای اطلاعات برخلاف جریان رایج رسانههاست که معمولا بدون پشتوانه مالی دنبال و نوشته میشوند. در بعضی مواقع این ژورنالیستها با سرکوب شدید توسط نهادها روبرو میشوند. این نویسندگان، هنرمندان و عکاسان اغلب بدون حقوق کار میکنند و همیشه در در حاشیه باقی میمانند. معمولاً کسی نوشتههایشان را باور نمیکند و بهعنوان کذب یا توهم معرفی میشود. *تئاترplayback یک شکل تعاملی از تئاتر بداهه است که در آن مخاطبان داستانهایی از زندگی خود تعریف و تماشا میکنند
استفاده از شیوههای روایی، playback تئاتر* و اشاره به گزارشهای ژورنالیستی ضد روایت، معمولا چارچوبی را برای گفتگو باز میکنند. بهتر است روی داستانِ خود افراد یا گروهها تمرکز کرد تا آنها خودشان روایتهای غالب را بیابند و بعد داستانهای شخصیاشان را بازگو کنند. تناقضها همیشه در جریان همین بازگو کردن داستانهاست که پدیدار میشوند.
TR برای این مرحله به چند نکته توجه کرده است، چشمانداز که از تمرکز روی روایتها شکل میگیرد، بازگویی دوباره روایت که بر اساس همدلی انجام میشود. نگریستن به روایت خارج از نظرگاه شخصی و تکیه بر روشهای ژورنالیسم ضدروایت که کمک میکند تا باورهای بنیادین یا پیشفرضهای بدیهی به چالش کشیده شوند. این فرآیند کوتاه کمک میکند تا بفهمیم چه کسی هستیم، کجا هستیم و چرا در این شرایط قرار داریم.
در این بخش TR به برخی نکات کلیدی برای روشنبینی مجریان و هدایتگران گروه اشاره میکنند که کمک میکنند بتوانیم خوب گوش کنیم و سوالات درستی را مطرح کنیم:
اولین قدم شناساندن موقعیت ما در مقابل گروهی است که روایت و داستانشان را قرار است در اختیار ما قرار دهند. این تمرین اساساً در مورد ایجاد فضا برای قصه گویی جمعی است. باید همه چیز به سطح زمین بیاید
اهداف، خواستهها و ترسهای ما.
برای شروع شاید پرسیدن سوالاتی مثل اینکه: چه چیزی واقعا میتواند برای شما مفید باشد؟و چه چیزی ما را کنار هم جمع کرده است؟ مفید باشد.
اگر قصد دارید ازیک تجربه جمعی بحث را آغاز کنید مثلا در گروه که همه از یک کمپین یا یک اتفاق آسیبزا یا حتی مثلا یک سرکوب حکومتی بیرون آمدهاند میتوانید در مورد احساساتشان سوال بپرسید. چه احساساتی دارید؟ عواقب ناشی از این اتفاق و احساس ناشی از آن چیست و حالا باید با این پدیده چطور مقابله کرد؟
اگر گروه برای ادامه بحث خلاقانه با مشکل روبرو شد از این دست سوالات استفاده کنید؟ رویای شما برای رویارویی با این مساله چیست؟
در جریان این تمرین سه نقش اساسی وجود دارد: تسهیل کنندگان که نقش هدایتگر و ویراستار را دارند و بقیه اعضای گروه که در نقش راویتگر هستند.
هدایتگران: رهبر ارکستر یا هدایتگر کسی است که بر طرح سوالات نظارت میکند. او باید نسبت به بدن خود آگاه باشد و کاملا به احساسات خود در حین جلسه کنترل داشته باشد و معنای جلسه برای او مشخص باشد تا واکنشهای عاطفی بروز ندهد.
ویراستاران: ویراستار در ابتدا نقش ناظر یا شاهدی را دارد که اتفاقات را مستند میکند. وظیفه اون فقط نوشتن نیست، بلکه همه فرآیند روایتگری را در ذهن مرور میکند و فعالانه به موضوعات گوش میکند و در نهایت با گوش دادن، متنی از صداهای جمعی میسازد.
برای مستندسازی، قوانینی در این دستورالعمل ذکر شده است:
1. کلمات را در دهان راویان قرار ندهید. غالباً مردم داستانهایشان را خیلی واضح روایت نمیکنند، منسجم و یکپارچه صحبت نمیکنند و کلمات مناسبی را انتخاب نمیکنند. بهعنوان ویراستار و گزارشگربا اضافه کردن کلمات به صحبتهای آنان سمت و سو ندهید. سعی کنید گزارش قابل اعتمادی از صحبت آنان تهیه کنید. این به شما امکان میدهد تا در بررسی مجدد متن بتوانید تفسیر درستی از سیر روایت داشته باشید. مداخله در روند گفتگو میتواند، جهت داستان را تغییر دهد.
2- در یک مصاحبه جمعی معمولا یک هدف خاص دنبال میشود، سعی کنید در بین گفتگوها اتصالات را پیدا کنید. ممکن است راویها از هر سوال برداشت متفاوتی داشته باشند، اما وقتی مضمون چند روایت شبیه باشد باید به آن توجه کرد. ممکن است روایتگران به داستان زندگی خودشان یا خانوادهشان اشاره کنند. ممکن است احساساتی مثل خشم، عشق یا رویا را بروز دهند. مستند کردن همه این جزییات به شما کمک میکند تا صدای آنها را بشنوید و بتوانید حلقههای ارتباطی را بسازید.
3- مراقب باشید تا تروما و آسیبهای گذشته را احیا نکنید. روایتگر ممکن است در حین بازگو کردن داستان خود به تجربههای دردناک یا آسیبزا اشاره کند. هر کدام از این داستانها که میتواند به سوالات شما پاسخ دهد را ذکر کنید ولی واکاوی و اطلاع از جزییات تروما هیچ لزومی ندارد. میتوانید برای تکمیل روایت به احساسات و واکنشها و پیامدهای بعدی تروما تمرکز کنید. وظیفه هدایتگر نیز شکل دادن مکالمه به منظور درمان یا احیای قربانیان نیست.
4- درست است که هدف از این مستندسازی ساخت یه متن ادبی و شاعرانه نیست اما میتوان این حق را برای ویراستار قائل شد تا بتواند در صورت لزوم از شعر، ترانه یا صنایع ادبی برای بهتر منتقل شدن مفهوم روایتها استفاده کند.
اجرای تمرینی:
هدایتگر از گروه روایتگران میخواهد تا روبروی هم بنشینند.(شاید بتوان به صورت مجازی از همه خواست تا دوربینهای گوشی یا لپتاپشان را روشن بگذارند.) هدایتگر گروه توضیح میدهد که قرار است از همه سوالاتی را بپرسند، سوالاتی که کمک میکند تا بفهمیم چرا ما برخی از اعمال (که موضوع اصلی پروژه است) را انجام میدهیم. درباره خود پروژه و اعضای آن توضیحات کافی در اختیار روایتگران قرار دهید. این را توضیح دهید که به دنبال ایجاد یک حافظه جمعی هستیم و نتجه این پروژه، مداخلههای معنی داری برای بهبود وضعیت زندگی بشر در آینده خواهد بود. قرار نیست همه گفتگو توسط هدایتگر رهبری شود. در اصل همه اعضای گروه باید بتوانند به گفتگوها هدف بدهند. هیچ قانون مطلقی برای اینکه سوالاتی که مطرح کردهایم از ابتدا درست بودهاند، وجود ندارد. شاید باید در همین مرحله سوالات بازبینی شوند شاید حتی در همین گفتگو شما موضوع اصلی پروژه هکِ فرهنگ را پیدا کنید.
همچنان ادامه دارد...