
ما انسانهای بزرگسال معاصر ایرانی، از گذشته هولناکی به جا ماندهایم. از روزگار یونیفرمهای یک شکل و همرنگ، از مقررات پیچیدهی سفت و سخت، از چارچوبهایی برای حرف زدن یا نزدن، خواندن یا نخواندن، گوش دادن یا ندادن، حرکت کردن یا نکردن، خوردن یا نخوردن، رفتن یا نرفتن، تظاهر کردن یا نکردن، دروغ گفتن یا نگفتن و هزاران باید و نبایدی که رد عمیقی از خودش روی وجودمان انداخته است. ما به نسلی بدون دستاوردهای درخشان، همیشه متوسط و محافظهکار و تا حد ممکن ناامید و بدبین تبدیل شدهایم. همواره تصور کردهایم اگر کسی خلاقیتی داشته یا تخیل خارج از چارچوبی که میتوانسته آن را از سطح ایده به عمل بدل کند، آن را بیرون از مرزهای کشور پروارانده است. چرا که اینجا در این جغرافیا فضایی برای تخیلات آزاد انسانی ما نیست. ما در شهرهایی با چراغهای 24 ساعته روشن، محصور در برجهای بلند و ساختمانهای تنیده در هم زندگی میکنیم. نه آسمانی برای تماشای ستارهها داریم نه مسیری امن برای قدم زدن و خیالپردازی.
با اینهمه این نسل همیشه یک زندگی سایهوار در تخیلات خود داشته، یعنی در کنار ناامیدی از تحقق هر خیالی، همواره به تخیل پناه برده است. برای همین ذهن نابهکار ما مدام احساس گناه میکند و بعد بدون هیچ دادگاه و هیئت منصفهای، اول از همه تخیلاتش را تیرباران میکند و اجازه ورود هیچ خیالی را به عالم واقعیت نمیدهد. شاید اگر کسی رویاها و خوابهایی که هر شب مردم میبینند را ضبط و نگهداری میکرد با دنیایی اعجابانگیز از تشابه روبرو میشدیم.
تخیل یک امر فرهنگی-اجتماعی است
درست است که تجربه تخیل لزوما فردی است، اما همه تخیلات ما عمیقا فرهنگی و اجتماعی هستند چرا که برای ساخته شدن از منابع فرهنگی و اجتماعی استفاده میکنند. ایدهها، تصاویر داستانها، کتابها، فیلمها، بازیها، شهرها و حتی افکار ما که همگی برساختهای از فرهنگ و جامعه هستند. در اصل افق تخیلات هر فردی کاملا توسط جامعه وسعت میگیرد. اینکه چطور تخیل افراد درکنار هم به ساخت یک جامعه منجر میشود کاملا وابسته به شیوه توزیع تخیل در جامعه وابسته است. میان تخیل افراد و تکرار آن تخیل و در نهایت ظهور آن در جامعه، پیوستگی و ارتباط معناداری وجود دارد. به طور مثال در مطالعه ازدواج مردم چک و اسلواکی در سال 2009 داستان زنای خیالی سارا آستین نویسنده ویکتوریایی روی تصورات مردم درباره زندگی پس از کمونیسم تاثیر گذاشته بود. این تخیلات نه تنها حاصل یک جامعه بلکه عامل محرک برای تغییر جامعه است.
در بخشی از کتاب تخیل در توسعه اجتماعی منتشر شده در 2015 تخیلات بشر را پایه ارتباطات بینالمللی فعلی معرفی میکند. نقشههای اروپایی بهجامانده از قرن دوازدهم یا سیزدهم میلادی تصاویر جالبی از شگفتیها، گنجها و خطرات در اطراف آسیا و آفریقا ترسیم شده است. هرچه از مرکز اروپا به سمت لبههای نقشه برویم تصاویری از شهرهای طلایی و شیاطین و فرشتگان و هیولاهای عجیب و غریب نقش بستهاند. اگرچه این مرزها و حتی تخیلات درباره مردم سرزمینهای مختلف تغییر کرده است اما همین روند در فیلمهای هالیوودی درباره قلمرو فضایی و موجودات مختلف تجلی پیدا کردهاند.
شاید کشف آمریکا از جنس همین تخیل بوده، جامعه قرن 18 اروپا به شدت کاوش و سفر به سوی امکان را تشویق میکرد. سفر انسان ، و به ویژه اکتشاف ، با تخیل آینده ایجاد می شود.
فراتر از افق زمان حال قرار گرفتن و تخیل درباره چیزی که هنوز واقعی نشده است. تخیل انسان زمان حال را به آینده بدل میکند. با نقشه برداری دقیق از کره زمین بود که انسان قرن 21 شروع به تخیل و تصرف فضا کرده است. همه چیز به محض واقعی شدن، ارزش خیالپردازی را برای بشر از دست میدهد. در حال حاضر آرمانشهر مریخ تبدیل به تخیل تازه بشر معاصر تبدیل شده است و تا زمانیکه این خیال به واقعیت بدل شود. همه مردم دنیا زندگی در مریخ را تخیل میکنند و ایدهپردازها، دانشمندان و فضانوردان خوراک این خیالپردازی را فراهم میکنند.
چرا ما تخیلاتمان را جدی نمیگیریم؟
برای جدی گرفتن تخیلات به چیزهای مختلفی نیاز داریم. یکی از آنها فراغت است. چیزی که در ایران به معنی تعطیلات آخر هفته، وقتگذارنی پای رسانهها، معاشرت با خانواده و دوستان و شکمچرانی معنی پیدا میکند. ولی فراغت این نیست. فراغت یعنی داشتن زمان خالی! یعنی زمانی حاضر در لحظه که هیچ کاری برای انجام دادن وجود نداشته باشد. چه در زمان تحصیل، چه در ایام اشتغال، ما ایرانیها با پدیدهای به اسم بی وقتی مواجهیم. سیاستهای کلانی که برای حفظ وضع موجود، برای لحظه به لحظه زندگی شهروندان برنامهریزی میکند. حتی اگر لازم باشد ترافیک میسازد تا مردم وقتشان را در ترددهای روزانه هدر دهند. ستیز با فراغت، نوعی ایمنی برای وضعیت عمومی جامعه و حتی زندگی افراد در عرصه خصوصیشان ایجاد میکند. خیلی از مردم حاضر به رویارویی با تخیلات خود نیستند چرا که این تخیلات برایشان تبعاتی به همراه دارد. اما این فرار از فراغت و مجال برای تفکر و تخیل همیشه به قربانی شدن زایش و آفرینش منجر شده است.
یکی دیگر از دلایلی که ما ایرانیها نمیتوانیم تخیلاتمان را جدی بگیریم. ذهن نتیجهگرای ماست. تخیل کنیم که چه بشود؟ یک ضرب المثل فارسی هم داریم که میگوید: با حلوا حلوا گفتن دهان شیرین نمیشود. البته که در دیگر نقاط دنیا این اتفاق افتاده است اما در این جغرافیایی که ما ساکن هستیم، باوری به این شیرینی وجود ندارد. ما انتظار داریم، تخیلاتمان بدون برملا شدن، محقق شوند. این یک خطای شناختی است، مثلاً اگر تضمینی برای تحقق تخیلاتمان نبینیم، ترجیح میدهیم از خیر آن بگذریم. وقتی درباره تغییر در وضعیت کلیمان صحبت میکنیم، هیچکدام از ما ایدهای برای شرایط ایدهآل در ذهن نداریم. این را به دفعات از آدمهای مختلف پرسیدهام. فکر کنید هیچ محدودیتی وجود ندارد، دوست دارید چه جامعهای داشته باشید؟ اگر قرار باشد به کلمات کلی مثل، عدالت، برابری یا دموکراسی و ... بسنده نکنیم و به مصداقهای عینی و واقعی فکر کنیم؛ بیشتر مردم ایده روشنی ندارند. لازمه تخیل مسئولیتپذیری است. شاید برای همین است که میترسیم تخیل کنیم. تخیلات بر عکس آنچه ما تصور میکنیم به محض برملا شدن امکان تحقق پیدا میکنند و این ترسناک است. ما در جامعهای هستیم که بسیاری از اوقات تحقق خیالاتمان ، هزینههای گزافی برایمان داشته است. چه در مدرسه و دانشگاه یا حتی به هنگام خلق اثر هنری یا حتی راهاندازی یک کسبوکار. گاهی این ترس چنان به مغزاستخوانمان رخنه کرده است که حتی همان آزادیهای اندک را هم نمیبینیم. در جریان راهاندازی یکی از تاکسیهای اینترنتی یادم هست که برخلاف افراد خارجی گروه، همه ایرانیها متفقالقول بودند که ریسک این سرمایهگذاری بالای 90درصد است. همه تصور میکردند، سیستمهای امنیتی ایران اجازه راهاندازی تاکسی اینترنتی را نخواهند داد. اما الان همه ما از همین سیستم برای تردد استفاده میکنیم !
ترس ما همیشه از تخیلاتمان بزرگتر بوده است. این واقعه ریشههای بیولوژیکی، تاریخی و جامعهشناختی دارد اما چرا نسل بزرگسال معاصر ما اینهمه از تخیل کردن واهمه دارد. دوستی تعریف میکرد که هروقت به ایده درخشانی در ذهنش رسیده و تخیل کردن دربارهاش را ادامه داده است، نهایتا خودش را پشت میلههای زندان دیده است. برای همین الان در 45 سالگی، کارمندی در انتظار بازنشستگی است و ناراضی از زندگی که خودش آن را تخیل کرده است. شاید خط قرمزهای نامشخص هم یکی دیگر از دلایل این ترس از تخیل باشد. ما هیچدام دقیقا نمیدانیم کدامیک از تخیلاتمان برایمان دردسرساز است و کدام نیست. وقایع پیرامون به ما اجازه ساخت محدوده امن را نداده است. همیشه یک مثال نقض برای مجازات در ازای هر فعالیتی وجود دارد .این ابهام در بایدها و نبایدها با ما کاری کرده است که قید تخیلاتمان را به کل بزنیم. در وجود همه ما یک ممیز سختگیر با متروخطکشهای کوتاه و بلند وجود دارد که مدام ما را از هر حرکتی میترساند و درنهایت ما فرصت تکان خوردن نداریم.
تخیل میتواند دنیای ما را بازآفرینی کند
سال 2018 مقالهای در مجله نورون منتشر شد که خلاصه آن را Science Daily پیدا کردم. این پژوهش به رابطه میان تخیل و دنیای واقعی پرداخته است. این مقاله بر اساس یک پژوهش در دانشگاه کلرادو و دانشکده پزشکی Icahn انجام شده است. نتیجه این مطالعات نشانمیدهد تخیل ابزار قدرتمندی برای رویارویی با ترس و اختلالاتی مثل اضطراب است. در اصل تخیل یک امر ذهنی نیست بلکه یک واقعیت عصبی است و میتواند کاملا بر بدن و مغز ما موثر باشد.
در این مقاله از تخیل بهعنوان ابزاری برای درمان اختلالات خلقی نام برده شده است. اما آزمایشها کاملا معطوف به رابطه میان ترس و تخیل هستند. اینکه چطور تخیل میتواند واکنش انسان را به ترسهایی که ناشی از خطرات محیطی هستند کاهش دهد. این تغییر واکنش به معنی تغییر منشا ترس نیست، بلکه تخیل درباره عواقب ناشی از واقعه ترسناک است. به محض این تغییر حاصل از تخیل، واکنش مغز و بدن نسبت به عامل استرسزا تغییر میکند. کسانیکه در این آزمایش عواقب ناشی از عنصر ترسناک را با قوه خیال تغییر دادهاند به راحتی از عواقب عصبی و بدنی آن در امان ماندهاند. جالب اینجاست که محققان این پژوهش معتقدند: اگر حافظهای دارید که دیگر برای شما مفید نیست یا شما را فلج کرده، میتوانید با استفاده از تخیل ، آن را تغییر داده و مجدداً آن را بازسازی کنید با این روش میتوانید، طرز فکر و تجربه خود را به روز کنید. چیزی ساده مانند یک دستکاری کوچک در شبکه پیچیده مدارهای مغزی که میتواند همه طول موج را تحت تاثیر قرار دهد. این پژوهشگران توصیه میکنند: تخیل و آنچه را که به خود اجازه میدهید تصور کنید، قابل مدیریت است. می توانید از تخیل به طور سازنده استفاده کنید تا به مغز خود بیاموزید چطور کار کند. در اصل اختیار بخشی از مغز شما در دستان تخیلات است.
اگر نتایج این پژوهش و صدها مطالعه دیگر را درباره تخیل جدی بگیریم، میفهمیم که مردم از چه قدرتی محروم شدهاند. تخیل تنها راهکار بشر برای قدم گذاشتن رو به آینده بوده است. آیا برای کنار گذاشتن ترس، جداماندگی، عقبماندگی، عدم عزتنفس و آزادانه تخیل کردن، لازم است ساختاری تغییر کند؟ البته که باید تغییر کند این تغییرات هم در عرصه فردی است و هم اجتماعی. محققان روشهایی را برای تقویت تخیل افراد توصیه میکنند: مثلا مطالعه کردن. خواندن یکی از روشهای قدیمی و کاربردی برای استفاده از تخیلات است. ماجراجویی یکی دیگر از این ابزارهاست. به چالش کشیدن بینش و جهانبینی و ایجاد فراغت و زیستن در لحظه هم یک روش کارآمد برای خیالپردازی است. تخیل رابطه نزدیکی با بیان و صدا دارد. بلند صحبت کردن، تمرینهای بیان یا حتی آواز خواندن میتواند تخیل را احیا کند.
راستش انتظار به عمل درآمدن همه تخیلات کمی بعید و دور از واقعیت است، چرا که تخیل کاربردهای روانی بسیاری دارد از نوشخوار اتفاقات گذشته تا تعدیل شرایط بحرانی حال و رویاپردازی درباره آینده. در بخشی از کتاب نقش تخیل در توسعه اجتماعی، به روند تکاملی جامعه و نزدیک شدن گام به گام آن به آرمانشهرها در گذر تاریخ اشاره میکند. هرچند که اوتوپیایی در طول تاریخ ساخته نشده است اما چشماندازهای اتوپیایی رد پای واضحی در تاریخ بشر دارند. درست است که خیال نقطه مقابل واقعیت است اما تنها به این دلیل که تنها ابزار تحت اختیار انسان به نظر میرسد؛ میتواند اتفاقات تازهای در جهان رقم بزند. تخیل فضای بین آنچه هست و آنچه باید باشد را پر میکند. همه جنگها، انقلابها، اصلاحات، پیشرفتها و تغییرها در تخیل انسان ریشه دارند.
ذهن همه ما مخزن اسراری است که به دلایل بسیاری که به برخی از آنها اشاره کردم؛ مهر و موم شده است. این به معنی بی تخیلی نیست. تخیلات ما تحت تاثیر حافظه ژنتیکی است که طی قرنها به ما ارث رسیده است و آنچه ما تخیل کنیم نیز در حافظه ژنهای آینده باقی میماند. شاید برای همین انیشتین معتقد است که تخیل بسیار مهمتر از دانش است.
جامعهای که در آن زندگی میکنیم زاده تخیل گذشتگان بوده و آنچه در آینده در انتظار مان است، حاصل تخیلات امروز ماست. حالا فقط کافیست تخیل کنیم اگر تخیلات ما قدرت بگیرند و بتوانند جامعهای نو بسازند، چه خواهند ساخت.
این مقاله را در سال 1399 نوشته ام و در شماره نوزدهم مجله مروارید درهمان سال به چاپ رسیده است.
منابع این مقاله نزد نویسنده محفوظ است.