
فلانی خوب است! فلانی بد است! فلانی قبلاً آدم خوبی بود اما الآن نه !
این جملات را که نشان حاصل ارزیابی ما از دیگران است، بسیار گفته ایم یا شنیده ایم.
اما به راستی چه شیوه ای برای ارزیابی دیگران به کار می بریم؟ از چه راهی پی به چنین ارزیابی هایی می بریم و دیگران را بر اساس آن قضاوت می کنیم؟
اغلب به محض آن که یک یا چند نقطه تاریک یا خاکستری در زندگی کسی پیدا می کنیم از او چهره ای منفی ترسیم می کنیم یا وقتی یک یا چند نقطه روشن پیدا می کنیم حکم می کنیم که فلانی انسان مثبتی است.
تاریخ زندگی و صفحات روشن و تاریک زندگی آدمها اغلب یا از نظر ما پنهان می مانند یا در گذر زمان به فراموشی سپرده می شوند. گویی که زندگی آدمها مجموعه ای از نقاط مستقل و بی ربط به یکدیگر است و چنین است که معمولا بر اساس ظهور ویژگی های آنی افراد آنها را ارزیابی می کنیم. عموماً به همین دلیل است که در ارزیابی هایمان خطا می کنیم و گاهی راحت کلاه سرمان می رود.
این سبک ارزیابی آدمها را - که میان ما رواج دارد - اصلا درست نمی دانم. با این روشی که ما داریم بهترین آدمها با فرض یک یا چند خطا از چشم می افتند و به هزاران حکم نا روا محکوم می شوند و آدمهایی که تا دیروز معلوم نبوده کی هستند و چه هستند به یکباره با درخشش های آنی تبدیل به چشم و چراغهای جامعه می شوند. در چنین جامعه ای است که می توان مَحرَم ها را با سلاح شایعه ها و اتهام ها مُجرِم کرد و مُجرِم ها را با سلام و صلوات و تبلیغ ، مَحرَم نمود .
به این ترتیب است که یک جامعه می تواند بهترین و بزرگترین نیروهای پیشبرنده اش را در یک ارزیابی سطحی و گاه کاملا عوامانه و احساساتی از دست بدهد یا گرفتار عناصری بشود که خیلی زود از اعتماد به آنها پشیمان شود یا نسبت به شخصیتهایی بی اعتماد شود که گذر زمان، زیانهای ناشی از این بی اعتمادی بی جا را نمایان سازد.
از نظر من آدمها مانند جملات جبری هستند. هم عدد منفی دارند و هم عدد مثبت. ارزش این اعداد هم با یکدیگر متفاوت است. نمی توان آدمها را به صرف وجود اعداد منفی دار یا مثبت دار به کلّی خوب یا بد دانست بلکه آنچه در حصول ارزیابی از آنها مهم است برآیند این عناصر و به عبارتی نتیجه جمع جبری آنهاست نه صرف وجود عناصر منفی یا مثبت .
در اندیشه ما شیعیان مفهمومی با عنوان عصمت وجود دارد که گواه یک برآیند یکسره مثبت و بدون عناصر منفی در یک شخص است . چنین مفهومی بر افراد معیّنی صدق می کند و برای توسعه این مفهوم به غیر آن مصادیق هیچ دلیل شرعی نداریم. از عصمت که پائین بیایی آدمها می توانند عناصر منفی دار هم داشته باشند هر چند در مراتبی آنقدر این عناصر کم ارزش هستند که گویی نیستند و در مراتب بعدی می تواند با ارزشهای متفاوت به چشم بخورد اما به هر حال، هست.
این را گفتم تا بدانید عشق من و ما به امام خمینی (قدس سره) به معنای آن نیست که جمله جبری حیات ایشان را تشکیل شده از مجموعه ای عناصر یکسره مثبت بدانیم بلکه قاطعانه حاصل این جمله جبری را عددی مثبت دار با ارزش مثبت بالا و کم نظیر ارزیابی می کنیم. نقد منصفانه - تأکید می کنم نقد منصفانه - ایشان را اهانت به شخصیت او نمی دانیم و خط قرمز بر نمی شماریم اما معتقدیم نادیده گرفتن این برآیند ممتاز به بهانه نقد خطا و اشتباه ها در بهترین حالت - که از سر عداوت و انتقام و کینه نباشد- خود بزرگترین خطا و اشتباه است.