وقتی صحبت از «قرارداد کار» به میان میآید، اکثر ما یاد قراردادی میافتیم که اول همکاری امضا کردیم و شاید هرگز دوباره به آن نگاه نکردیم. اما در دنیای واقعی، قرارداد کار یک سند زنده است که هر لحظه با اتفاقات جدید دچار تغییر یا حتی «فسخ» میشود. در این مقاله قصد داریم با زبان ساده، فسخ قرارداد کار را توضیح دهیم، انواع آن را بشناسیم و ببینیم در چه شرایطی کارگر یا کارفرما میتواند قرارداد را تمامشده تلقی کند.
«فسخ» به زبان ساده یعنی پایان دادن به قرارداد قبل از موعد مقرر و بدون توافق طرفین. این مفهوم با «انقضای قرارداد» یا «خاتمه با توافق» فرق دارد. وقتی میگوییم «فسخ قرارداد کار»، منظورمان این است که یکی از طرفین (کارگر یا کارفرما) تصمیم میگیرد که یکطرفه قرارداد را پایان دهد.
برای درک بهتر فسخ، اول باید بدانیم با چه نوع قراردادی سروکار داریم. قراردادهای کاری معمولاً به سه دسته تقسیم میشوند:
۱. قرارداد دائمی: تاریخ پایان ندارد و تا زمان استعفا، اخراج یا بازنشستگی ادامه دارد.
۲. قرارداد موقت: تاریخ شروع و پایان مشخصی دارد.
۳. قرارداد برای انجام کار معین: تا زمانی ادامه دارد که پروژه یا کار خاصی به اتمام برسد.
فسخ در قراردادهای موقت و معین به راحتی ممکن نیست. چون مدت یا موضوع قرارداد از ابتدا مشخص شده است. در این موارد، فسخ باید همراه با دلایل موجه باشد (مثل قصور طرف مقابل یا شرایط اضطراری). اما در قراردادهای دائمی، آزادی عمل بیشتری برای فسخ وجود دارد، البته در چارچوب قانون کار.
کارگر میتواند قرارداد خود را در شرایط زیر فسخ کند:
استعفا با اطلاع قبلی: اگر قرارداد دائمی باشد، باید حداقل ۳۰ روز زودتر به کارفرما اطلاع دهد. البته با توافق طرفین میتوان این مدت را کاهش داد.
فسخ فوری در شرایط خاص:
پرداخت نشدن حقوق در چند ماه متوالی،
رفتار غیرانسانی یا تهدیدآمیز کارفرما و
اجبار به انجام کاری خارج از توافق.
در چنین شرایطی کارگر میتواند حتی بدون رعایت مهلت اعلام قبلی، ترک کار کند، البته به شرط اثبات موضوع در مراجع حل اختلاف.
مطابق با ماده ۲۷ قانون کار، فسخ از طرف کارفرما تابع مقررات خاصی است. کارفرما فقط در صورتی میتواند کارگر را اخراج کند که:
۱. کارگر قصور عمدی در انجام وظایف داشته باشد.
۲. آییننامههای انضباطی شرکت را نقض کرده باشد.
در این صورت، کارفرما باید:
ابتدا اخطار کتبی بدهد.
بعد از تکرار تخلف، موضوع را به شورای اسلامی کار یا هیأت تشخیص ارجاع دهد.
در صورت تأیید تخلف، میتواند بدون پرداخت خسارت، قرارداد را فسخ کند.
در غیر این صورت، فسخ قرارداد میتواند منجر به بازگشت به کار یا پرداخت خسارت به کارگر شود.
در قراردادهای آزمایشی (دوره آزمایشی حداکثر ۳ ماه برای کارگران ساده و ۶ ماه برای مشاغل تخصصی)، هر یک از طرفین میتوانند در طول دوره، بدون ضرورت پرداخت خسارت یا حقوق باقیمانده، قرارداد را فسخ کنند.
اما یک نکته مهم: اگر فسخ از سوی کارفرما باشد، باید تمام مزایای مدت کارکرد را پرداخت کند. مثلاً اگر کارگر یک ماه کار کرده، حقوق همان یک ماه، عیدی، بیمه و سنوات آن باید پرداخت شود.
اگر فسخ قرارداد بدون دلیل موجه یا خلاف قانون باشد، طرف متضرر میتواند شکایت کند. در چنین مواردی، مراجع حل اختلاف معمولاً:
حکم به بازگشت به کار کارگر میدهند.
یا کارفرما را به پرداخت خسارت و حقوق معوقه محکوم میکنند.
کارگران باید بدانند اگر بدون دلیل موجه ترک کار کنند، ممکن است مشمول محرومیت از دریافت بیمه بیکاری شوند.
برای این که از اختلاف در فسخ قرارداد جلوگیری کنید، بهتر است که نکات زیر را رعایت کنید:
۱. قرارداد مکتوب داشته باشید: همیشه یک نسخه کتبی از قرارداد را نگه دارید.
۲. آییننامههای انضباطی شرکت را مطالعه کنید: بسیاری از تخلفات در قالب این آییننامهها تعریف میشوند.
۳. در صورت بروز اختلاف، مستندات جمع کنید: پیامها، ایمیلها و فیشهای حقوقی بسیار مهم هستند.
۴. درخواست فسخ را به صورت کتبی ارائه دهید: چه کارگر باشید چه کارفرما، حتماً با نامه رسمی اقدام کنید.
۵. از مشاور حقوقی کمک بگیرید: بهخصوص در موارد فسخ فوری یا اخراج ناگهانی.
فسخ قرارداد کار یکی از حساسترین موضوعات در روابط کاری است که هم کارگر و هم کارفرما باید آن را بهدرستی بشناسند. رعایت قانون، مستندسازی و اطلاع از حقوق و تعهدات، میتواند از بروز بسیاری از اختلافات جلوگیری کند. اگر در شرایط فسخ قرارداد کار قرار گرفتید، بهتر است بدون عجله تصمیم بگیرید و حتماً از مشاور بیمه و کار راهنمایی دریافت کنید.