
مالاتا، ریموند، و آن سردخانهٔ لعنتی | نقدی بر جهان محمد تات و سایهای که مجتبی گودرزی از یک جاسوس ساخت
صدای تق تق کفشهایش روی سنگفرشهای خیس مالاتا میپیچد. باران میزند و او بیچتر، با آن کت بلند مشکی که بوی نم و تاریخ میدهد، از کوچههای پایینشهر میگذرد. بچههای گدا و جیببر با دیدنش راست میایستند. نه از سر ترس، از سر احترامی عجیب به مردی که روزی ناخدا بود، روزی جاسوس، روزی مُرده، و حالا هیچکس نمیداند دقیقاً کیست.
احتمالاً خودش هم نمیداند.
---
یک: نقابِ بازمانده
ریموند به مالاتیا نیامد. ریموند به مالاتا پناه آورد. و این تفاوت بزرگی است.
او بازماندهی جنگی است که در آن، به گفتهی خودش، «هیچکس نبرد جز مرگ». یهودیای آلمانی که برای دو طرف جنگ جاسوسی میکرد، یعنی برای هرکسی که بود، خائن بود. برای نازیها یک یهودی خطرناک، برای متفقین یک آلمانی مشکوک، برای خودش یک معمای حلنشده.
حالا تصور کن چنین مردی در شهری از راه برسد که شعارش این است: «هرجور دلت میخواد زندگی کن.»
این شعار برای ریموند مثل یک زخم کهنه است که یکمرتبه در هوای شرجی باز شود. چون او دقیقاً نمیداند دلش چه میخواهد. او یادش رفته دل داشتن چه حسی داشت. قلبش، به قول خودش، در همان سردخانه یخ زد و دیگر آب نشد.
پس ریموند در شهری که همه به دنبال آزادیاند، آزادترین و در عین حال اسیرترین آدم است: آزاد از هر آرزویی، اسیر بیآرزویی مطلق.
---
دو: شوخطبعیِ مرگزده
نکتهای که ریموند را از یک شخصیت تراژیک صرف نجات میدهد، طنز تلخ و نیشدارش است. طنزی که از دل جنازهای بیرون میآید که زنده شده.
او مرگ خودش را مسخره میکند: یک چاقو نزدیک قلب، خونریزی زیاد، بعد یک لیوان آب و سکته. انگار مرگ هم بلد نبود درست تمامش کند. انگار حتی مرگ هم برایش اشتباه عمل کرد، درست مثل زندگی.
این طنز، نقاب ریموند است. نقابی که با آن از دیگران فاصله میگیرد تا نزدیک نشوند، نپرسند، نفهمند. چون اگر کسی او را واقعاً بشناسد، آن جاسوسِ خائنِ بازندهای را میبیند که در برلینِ ۱۹۴۴ هیچجا پناه نداشت، درست مثل مالاتایِ حالا.
---
سه: کودکیای که خیانت را ساخت
اما روانشناسانه که نگاه کنیم، ریشههای ریموند در برلین نیست. در خانهای اشرافی است، با پدری که هر شب زنی متفاوت را به خانه میآورد و مادری که یک شب برای همیشه رفت.
کودکیای را تصور کن که در آن «عشق» فقط یک کلمهی توخالی بود. «وفاداری» یک شوخی بیمزه. «خانه» جایی که هرکس به فکر خودش بود.
ریموند خائن به دنیا نیامد. او تمرین کرد تا خائن شود. در آن خانه، خیانت تنها شکلِ ممکنِ بقا بود. هرکس هرطور دلش میخواست زندگی میکرد، و نتیجهاش شد پسربچهای که نه مادر داشت، نه پدری که واقعاً پدر باشد، و نه باوری به این که کسی بتواند واقعاً برای کسی بماند.
پس چطور از او انتظار داریم در جنگ به کسی وفادار بماند، وقتی در خانه یاد گرفت که وفاداری یعنی هیچ؟
---
چهار: عشقِ ممنوع، قلبِ یخزده
و حالا ماریکا.
تنها کسی که شاید، شاید، میتوانست یخ قلبش را آب کند. اما ریموند نمیتواند. اوون، آن رئیس مافیایی نادیده و همهجا حاضر، قانون گذاشته: «هیچکس دچار احساسات نشود.»
و ریموند از اوون میترسد. اما عمیقتر که نگاه کنیم، آیا واقعاً اوون است که جلویش را گرفته؟
نه. ریموند از عشق میترسد. چون عشق یعنی وفاداری. وفاداری یعنی آسیبپذیری. و آسیبپذیری یعنی دوباره آن پسربچهای شود که از پنجره نگاه میکرد و مادرش را میدید که برای همیشه میرود.
او ترجیح میدهد رئیس جیببرهای مالاتا باشد تا عاشق یک زن. چون سرباز بودن را بلد است، فرماندهی را بلد است، خیانت را بلد است. اما دوست داشته شدن را نه.
---
پنج: آیینهی من و تو
ریموند ترسناکترین سوال ممکن را از خودش میپرسد: «من کی هستم؟»
و این دقیقاً همان جایی است که مخاطب با او همذاتپنداری میکند. چون کداممان در لحظهای از زندگی، جلوی آینه نایستادهایم و نپرسیدهایم: «این که میبینم، خودِ واقعی من است یا نقابی که سالهاست به صورتم چسبیده؟»
ریموند آدمی است که روزگار قویتر از خواستههایش بوده. او انتخاب نکرد جاسوس شود؛ شرایط، تربیت، زخمهای کودکی، و آن شهری که در آن «هرجور دلت میخواد» به معنای «هرجور بتوانی زنده بمانی» بود، او را ساخت.
او بارها و بارها بین خوب و بد گیر افتاده، و از قضا گاهی بد را انتخاب کرده. نه چون شرور است، چون زنده ماندن را بلدتر از خوب بودن است.
---
شش: زندگی پس از مرگ، در مالاتا
جالبترین نکته دربارهی ریموند این است: تنها جایی که او واقعاً مُرد، در جنگ نبود. در همان سردخانه بود. و تنها جایی که او واقعاً زنده شد، مالاتا بود.
مالاتا، شهری که برای خیلیها زندان است، برای ریموند شاید تولدی دوباره باشد. چون اینجا دیگر خبری از نازیها و متفقین نیست. اینجا کسی کاری به یهودی یا آلمانی بودنش ندارد. اینجا فقط یک چیز مهم است: چقدر میتوانی نقابت را محکم نگه داری، و چقدر میتوانی گذشتهات را دفن کنی.
و ریموند استاد این کار است.
اما هر بار که ماریکا را میبیند، یک ترک کوچک روی یخ قلبش میافتد. هر بار که یکی از بچههای گدا برایش تعریف میکند که امروز چه دزدیده، یاد روزی میافتد که خودش چیزی برای دزدیدن داشت: ایمان، عشق، وطن.
حالا هیچکدام را ندارد. جز طنزی گزنده، و کیف پولی که باید تا غروب به اوون برساند.