تابه‌حال برایتان پیش آمده که یک اشتراک باشگاه یک‌ساله بخرید ولی بعد از دو هفته دیگر نروید؟
یا لباسی را که اصلا نیاز ندارید، فقط به خاطر برچسب «۵۰٪ تخفیف» خریده باشید؟
اگر علم اقتصاد سنتی درست می‌گفت، هیچ‌کدام از ما نباید این کارها را می‌کردیم!
اقتصاد کلاسیک سال‌ها بر پایه‌ی یک موجود فرضی به نام «انسان اقتصادی» (Homo Economicus) بنا شده بود؛ موجودی فرضی که همیشه سرد، منطقی و محاسبه‌گر است، احساسات ندارد، خطاهای شناختی را تجربه نمی‌کند و همیشه تصمیمی می‌گیرد که بیشترین سود مادی را برایش داشته باشد.اما واقعیت چیست؟ ما انسانیم؛ خسته می‌شویم، هیجان‌زده می‌شویم، از دست دادن را بیشتر از به دست آوردن حس می‌کنیم و تصمیماتمان پر از خطاهای شناختی است.اینجاست که اقتصاد رفتاری (Behavioral Economics) وارد بازی می‌شود.
اقتصاد رفتاری نقطه‌ی پیوند روانشناسی و اقتصاد است. این علم به‌جای اینکه بگوید «مردم چگونه باید رفتار کنند»، بررسی می‌کند که «مردم در دنیای واقعی چگونه رفتار می‌کنند».چهره‌های برجسته‌ای مثل دانیل کانمن (برنده‌ی نوبل اقتصاد و نویسنده‌ی کتاب «تفکر، سریع و کند») و ریچارد تیلر به جهان نشان دادند که خطاهای ما اتفاقی نیستند؛ بلکه رفتارهای غیرمنطقی ما «به‌طور سیستماتیک قابل پیش‌بینی» هستند.
۱. زیان‌گریزی (Loss Aversion):درد از دست دادن ۱۰۰ هزار تومان، تقریبا دو برابر لذت پیدا کردن همان مقدار پول است! به همین دلیل مردم از ریسک‌های منطقی فرار می‌کنند.
۲. اثر لنگراندازی (Anchoring):اولین عددی که می‌شنوید، قضاوت‌های بعدی شما را شکل می‌دهد. اگر یک پیراهن ۳ میلیونی با تخفیف ۱.۵ میلیون فروخته شود، ارزان به نظر می‌رسد؛ حتی اگر ارزش واقعی‌اش ۸۰۰ هزار تومان باشد.
۳. نظریه‌ی تلنگر (Nudge Theory):گاهی یک تغییر کوچک در طراحی محیط، بدون اجبار رفتار انسان را اصلاح می‌کند؛ مثلا قرار دادن میوه‌ها در سطح دید دانش‌آموزان در بوفه، باعث افزایش مصرف غذای سالم می‌شود.
برای زندگی شخصی: وقتی بدانید مغزتان کجا تمایل به خطا دارد، تصمیم‌های مالی بهتری می‌گیرید و کمتر فریب تخفیف‌ها و بازاریابی‌ها را می‌خورید.
برای کسب‌وکارها و طراحی محصول: به جای حدس و گمان، متوجه می‌شوید کاربر واقعا چگونه انتخاب می‌کند و تجربه کاربری (UX) بهتری خلق می‌کنید.
برای سیاست‌گذاری عمومی: دولت‌ها می‌توانند با طراحی درست انتخاب‌ها، بدون وضع قوانین سخت‌گیرانه، مردم را به پس‌انداز بازنشستگی، مراقبت‌های بهداشتی و حفظ محیط‌زیست تشویق کنند.
کلام آخر:
اقتصاد رفتاری به ما یادآوری می‌کند که انسان بودن نقص نیست؛ بلکه واقعیتی است که علم اقتصاد باید آن را به رسمیت بشناسد. دفعه بعد که خریدی غیرمنطقی انجام دادید، خودتان را سرزنش نکنید، فقط بدانید مغزتان طبق الگوهای تکاملی رفتار کرده است!
پیشنهاد برچسب‌ها (تگ‌های ویرگول):
اقتصاد رفتاری | روانشناسی | توسعه فردی | کسب و کار | علوم شناختی
