نزدیک به ۸۰۰ سال پیش، عطار نیشابوری، داستانی را به نام شیخ صنعان روایت کرد. شیخ صنعان مردی بود که ۵۰ سال در مکه زندگی کرده بود. در عبادت شهرت یافته بود و مریدان فراوان داشت. او خواب دید که در روم، بر یک بُت سجده می‌کند. با جمعی از شاگردانش راهی سفر شد و آنجا عاشق یک دختر مسیحی شد. دختر برای او چهار شرط گذاشت: سجده بر بت، سوزاندن قرآن، شرب خمر و ترک ایمان. شیخ ازین هم فراتر رفت و یک‌سال برای دختر به خوکبانی پرداخت. اطرافیانش او را ترک کردند. تا آنکه ورق بر می‌گردد. کسی پیامبر را در خواب می‌بیند که بازگشت شیخ را نوید می‌دهد و این‌بار دختر مسیحی است که آفتاب را به خواب می‌بیند و با شیخ، راهی سرزمین اسلام می‌شود.
شیخ صنعان یک داستان عاشقانه نیست. داستان انسانی است که سه مرحله را طی می‌کند: ۱. یقین ۲. تردید ۳. کمال. شیخ در قامت یک پیشوای دینی داستان را شروع می‌کند تا آنکه دچار شک می‌شود و بعد مجدد راه خود را پیدا می‌کند. عطار لایه‌های متعددی درین داستان تعبیه کرده است: عشق زمینی (انسانی) را در مقابل عشق آسمانی (الهی) قرار داده و شک (رسوایی، شکسته شدن غرور) را پیش‌نیاز کمال می‌خواند. همینطور درین داستان، عشق، نسبت به دختری بیگانه ابراز می‌شود. باز جالب است که درین داستان، شخصیت باید تا منتها الیه هر مرحله پیش‌برود تا به مرحله بعدی وارد گردد. (پیشوای دینی که پنجاه بار حج کرده است و مردی که که به چهار شرط معشوق اکتفا نکرده و برای او خوکبانی هم کرده)
شیخ صنعان، مضمونی آشنا در ادبیات و حتی تاریخ ایران دارد. حافظ گفت: «سال‌ها دل طلب جام جم از ما می‌کرد/ وان چه خود داشت ز بیگانه تمنا می‌کرد - گوهری کز صدف کون و مکان بیرون است/ طلب از گمشدگان لب دریا می‌کرد.» این همان الگوست: جست‌وجوگری که رستگاری را از بیگانگان درخواست می‌کند و دست آخر متوجه می‌شود که اینان خود گمشدگان‌اند و حقیقت را باید در وجود خودش می‌یافته. معشوق در حافظ هم غارتگر دین و آبروست اما این ویرانگریِ عشق، درنهایت موجبِ رستگاریِ حافظ است.
فراتر از شعر، این الگو در زندگی بعضی از مهمترین شخصیت‌های فکری ایران تکرار شده است: مولوی یک پیشوای دینی بود که با شمس (باز شخصیتی بیگانه با الگوهای مرسوم) مواجه شد. شمس عامدانه او را مامور به ترک آبرو و به جان خریدن بدنامی می‌کرد که از غرور قدیمی‌اش آزاد شود و دستِ آخر، از دلِ تردید، مولانایی دیگر زاده شد. باز همین الگو را غزالی طی کرد. استاد نظامیه‌ی بغداد که روزگاری جزم‌اندیشانه حکم به الحاد عالمان می‌داد؛ دست از یقین پیشین شست و کرسی تدریس را رها کرد و در جست‌وجوی حقیقت، به انزوا رفت.
تکرار این الگو اما، وقتی سورئال به نظر می‌رسد که روزگار معاصر ایران و پدیده‌های اجتماعی را نگاه کنید: ایرانیان از روسیه (دختر مسیحی) شکست خوردند. آنجا بود که شکوهِ بیگانه ما را به تردید واداشت. مواجهه ما با تجدد، کم از خوکبانی شیخ صنعان نداشت که به جان لباس، اقوام، زبان، خوراک، شعر، موسیقی و معماریمان افتادیم تا سرحدی که تا چند سال پیشِ فینگیلیش تایپ کردن در نظرمان کلاسِ خاصی داشت و اسامی غیرایرانی، به ذات، نشان دهنده فرهنگِ والاتری بودند و معماری رومی را به جان هر شهرستان دورافتاده ایران انداختیم و … و غریب است که درین میان، افرادی پیدا شدند که از بازگشت به خویشتن یا ناسیونالیسمِ باستانی (هرکدام بسته به ذائقه خودش اما بهرحال، الگویی مشابه) سخن می‌گفتند.
باز در تاکید ادعایم، به تغییرات فکری افراد نگاه کنید. ناگهان ازین سوی طیف عقیدتی به آن سو می‌رویم. انگار مثل شیخ صنعان، تا منتها الیه یک مرحله نرویم؛ امتیاز رفتن به مرحله بعد نصیبمان نمی‌شود.
عطار سعی داشت افراطِ شیخ صنعان را در باورهایشان با تردیدِ عشقِ دختر رومی بشوید اما ناخودآگاه، او را در تردید هم به افراطِ انداخت. این را در باقی نمونه‌های شعر ما هم می‌بینید.
اینکه چه توضیحی برای این تکرارها وجود دارد؛ مربوط به اینست: «عشق» در ادبیات ایران، الزاما به معنای رومانس یا لاو نیست. همان است که در تقابل با عقل از آن سخن گفته شده است و در عرفان ایرانی یک عنصر است که انگیزه سالک را برای طیِ طریق، ایجاد می‌کند. با این تعریف، عشق در فارسی، خودش یک دستگاه فکری است. الگوی به خصوصی از فهم (همراه با تجربه) دارد و کلید رستگاری را نه بیرون که در اصلاح درونی آدم‌ها می‌جوید. و فهمِ من اینست: ما تجدد را دیدیم و عاشقش شدیم. مصادیقش را پرستیدیم. الگوهای فکریمان اما همان ماند که بود. مثل ابراهیم تبر را به جان بت انداختیم اما هرگز از بت‌خانه بیرون نرفتیم که این‌بار تبر را پرستیدیم. مدرنیته برای ما همین بود: تبری که خود، بت شد. شدیم مردمانی معلق میان سنت و مدرنیته.
