
دو ماه پیش٬ رسانهی اقتصادنیوز، مناظرهای بین موسی غنینژاد و میلاد دخانچی٬ برگزار کرد. عنوانش «چپ نو؛ پروژه رفع بدنامی از چپها؟» بود. در بخشی از آن برنامه٬ غنینژاد گفت: «علی شریعتی از نظر فکری یک شیاد است...این یک واقعیت است...بهش میگوییم ارعاب روشنفکری. برای اینکه جوانها حرفش را بپذیرند و بگویند این حرف خیلی مهمی است؛ ارجاع میدهد به پروفسوری به اسم شاندل. این پروفسور اصلا وجود ندارد. میدانید چی است؟ خود شریعی است.» ویدئوی اصلی مناظره در کانال اقتصادنیوز بیش از ۱۲۰هزار بازدیدکننده داشت و البته با احتساب بازنشرهای آن در شبکههای تلویزیونی و پلتفرمهای اینترنتی مختلف٬ بسیار بیشتر ازینها بود.
باز ازین دست٬ کانال یوتیوبی است به نام «رسانه پارسی». ۳۴هزار دنبال کننده دارد و تعداد بازدیدهای عمده ویدئوهایش بین ۳۰ تا ۶۰ هزار است. عنوان بعضی از آنها عبارتند از: «شریعتی انگلی برای جامعه ایران»٬ «بیشرف مانند جلال آل احمد»٬ «شریعتی عنگلی برای تمام فصول» و «حرامزادهای به نام شاملو». صفحه این رسانه در توییتر٬ اسکرینشاتی از عنوان این چهار ویدئو گذاشته است و نوشته: «ادامه دارد ...». چند کامنت که بیشترین لایک را گرفته بودند از «آگاهی نسبت به ابتذال و بلاهت» و «صراحت و خشم در کلام» تشکر کردهاند. به عنوان نمونه٬ تقریبا همهی ویدئوی «بیشرف مانند جلال آل احمد»٬ مربوط به نوشتههای او در کتاب «سنگی بر گوری» است که در آن آلاحمد از روابط خارج از ازدواج خود صحبت میکند و استدلال برنامهساز این است که این مصداق ریاکاری است و چنین فردی٬ حق نگارش «غربزدگی» را نداشته است.
البته که این رخدادها٬ به زبان و اینترنت محدود نیست و دست کم دو سال و نیم پیش بود که فیلمی از ادرار کردن مردی بر روی سنگ قبر غلامحسین ساعدی در گورستان پر-لاشز منتشر شد. وقتی یورونیوز خبر آن را در توییتر گذاشت٬ مضمون سه دیدگاه اول این بود: ادرار کافی نبوده است!
چند پرسش مهم ازین مشاهدات برای یک ناظر ایجاد میشود: اول آنکه علاقهمندی مخاطب به چنین محتوایی٬ چقدر نقد روشنفکری نام دارد و چقدر ترور شخصی. دوم آنکه گویندگان و مدافعین این رفتارها٬ چقدر همسو با سلیقه مخاطبین خود هستند و چقدر تسلیم و یا حتی در کمین برای بهره بردن از موج خشم آنها؟ سوم آنکه آیا استقبالی که ازین ویدئوها در شبکههای مجازی دیده ایم؛ قله کوه یخ است یا این صرفا حاصل عملکرد الگوریتمها است که افراد همفکر را کنار هم جمع میکند؟
نقد روشنفکری٬ باید معطوف به شناخت بهتر اثر باشد. حتی شناخت روشنفکر٬ در خدمت فهم بهتر اثر اوست. صورت برعکس این رابطه٬ یعنی شناخت اثر برای پیبردن به شخصیت موثر٬ فایده دارد اما محدود به التیام کنجکاوی یا خشم و یا شیفتگی خواننده است. خطرناکترین شکل این نگاه٬ آنست که خواننده بر اساس یک اثر٬ تصویری از نویسنده در ذهن خود بسازد و بعد با آن تصویر٬ بر اثر دیگر او٬ حکم صادر کند.
آنچه در دست ماست٬ اثر است و خالق آن٬ دستنیافتنی است. این بر شناخت ما هم صادق است. مثلا ما میتوانیم با ملاحظاتی مانند دقت در تصحیح٬ مدام به درجات جدیدی از درک نسبت به گلستان سعدی نزدیک شویم؛ اما شناخت ما از شخصیت خود سعدی٬ مستقل از گلستان دارای محدودهای بسیار جدی است. به عبارتی به دلیل ماهیت متفاوت اثر و موثر٬ گلستان هر ماده خامی را که لازم است برای شناخت خود به ما میدهد اما زندگینامهنویس ازین امر در مورد خود سعدی دریغ کرده است.
منتقد باید با ذهنیت تاریخی خود به سراغ گذشتگان برود. متوجه این امر بدیهی باشد که فردی که ازو صحبت میکند٬ مرده است. زنده تصور کردن گذشتگان در پیشگاه تاریخ و بعد کشاندن آنها به دادگاهی خیالی٬ خود ذهنیتی غیرتاریخی است. منتقد باید متوجه باشد که تجربهی امروز او٬ در اختیار متفکر گذشته نبوده است. این تاریخ هم بر روشنفکر حاکم است و هم بر خود منتقد. منتقد نباید خودش را بیرون از تاریخ فرض کند. با درک از تجربیات انباشته یک جامعه٬ در امنیت٬ به گذشتگان بتازد و بیم آن را نداشته باشد که فهم امروز ما هم توسط آیندگان نقد خواهد شد. بهمین دلیل٬ این کلیدی است که ما خودمان را دارای یک حقیقت مطلق فرض نکنیم. شناخت ما در آزمون زمان٬ اگر اشتباه نشود که عمدتا هم میشود؛ حتما ناقض خواهد بود. درین بستر٬ والاترین هنر متفکرین نه تکاپو برای یافتن حقیقت مطلق که وفادار بودن به شیوهای علمی است. به عبارتی٬ منتقد نباید با گمان آنکه در پیشگاه حقیقت مطلقی که تنها در اختیار اوست؛ فُرم استدلال را بیاهمیت فرض کند و درست با همان قطعیت٬ ارزشگذاری و سادهانگاری٬ به چارچوب فکری که منتقدش است لباسی نو بپوشاند و نامش را آگاهی بگذارد.
این شیوه نقد٬ سادهانگارانه هم هست. منتقد زمانهای را آرزو میکند که در آن٬ فلان روشنفکرِ به زعم خود مخرب٬ وجود نمیداشت. او هرگز نمیپرسد که آیا روشنفکران٬ خداوندگار زمانه خود هستند یا فرزندان آن؟ آیا جامعهای که ناگهان به یک اثر استقبال نشان میدهد؛ تحت تاثیر استعداد بازاریابی نویسنده قرار گرفته است یا خود بازیگردان و پرورشدهنده روشنفکری مورد پسندش است؟ آیا اصلا تفکیک اینها و سادهسازی موضوع به نقش مخرب یا سازنده چند نویسنده در یک جامعه٬ ممکن است؟
منتقد همچنین٬ باید نیت خود را هم روشن کند و این صداقتی اخلاقی ازو میطلبد. او باید بگوید که از نقد روشنفکرانی که اندیشهشان از رونق افتادهاست؛ چه منظوری دارد؟ آیا او به دنبال درکی تاریخی از روشنفکری ایرانی است یا این موضوعات٬ با توجه به بستر اینترنتی عرضه شدنشان٬ با آگاهی از سلیقه مخاطب امروز و برای برانداختن شوری در او انتخاب میشوند؟ درینجا٬ سوال مهم این است: وظیفه روشنفکر٬ بدل شدن به صدای مردم است یا اندیشیدن به جای خود؟ سرمایه اجتماعی که ازین اظهارنظرها٬ حاصل میشود چقدر عمر خواهد کرد؟
دست آخر٬ اندیشیدن به این سوال هم حیاتی است. مطرح شدن این شیوههای نقد٬ چقدر منجر به توهم نقد و یا آگاهی منجر میشود؟ چقدر در ابتذال سلیقه مخاطب موثر میشود؟ شاید نقطه شروع٬ مطالعات تطبیقی میان بازخورد این صحبتها در اینترنت با افکار واقعی افراد در دنیای روزمره باشد.
Telegram: @wndcatcher