چند وقتی است که در تالار وحدت، نمایشی با نام پسرانِ فریدون به روی صحنه میرود. من بیننده سابقهداری در تئاتر نیستم و بهمین دلیل، نظری هم در موردش نمیدهم. مرورِ چند بارهی این اسطوره اما، چیزی بر من آشکار کرد که به اشتراکش میگذارم.

فریدون سه پسر دارد: ایرج، سلم و تور. او پادشاه زمین است و پیش از مرگ، تصمیم میگیرد که فرمانروایی را میان پسرانش تقسیم کند. ایران به ایرج، پسر آخر میرسد. چین به تور و روم به سلم. دو برادر علیه ایرج اعلان جنگ میکنند و سرش را میبُرند تا آنکه پسری از نسلِ ایرج با نام منوچهر، به انتقام او، سرِ دو برادر نابکار را از تن جدا میکند.
فریدون، منطقی برای انتخابش دارد: ذات پسرانش. ایرج را معتدل میداند و میگوید او شتاب و درنگ را همزمان دارد. پس ایران را به او میدهد. وقتی ایرج تصمیم دارد تا با برادرانش آشتی بکند؛ فریدون به او میگوید که راه مواجهه با بدی، نصیحت نیست که ریشهکن کردنِ آنست. باز قابل تامل است که فریدون دو همسر (خواهران شهرناز و ارنواز) دارد و سه پسر. ایرج، مادری متفاوت با سلم و تور دارد. سرزمینِ سلم و تور، براثر ذاتِ پرطمعِ آن دو، دچار خشکسالی میشود حال آنکه درین خشکسالیِ جهانی، ایرانِ ایرج، به لطفِ ذاتِ خردمند و دادگستر او، آباد و مصون از خرابی است.
در روحِ اسطوره پسرانِ فریدون، این ذات و نیتِ حاکم است که سرنوشتِ کشور را تعیین میکند. پسرانِ فریدون، بیش از آنکه مهارتهای متفاوتی داشته باشند؛ طالعِ ناهمسانی دارند. سلم و تور، به دلیل تصمیمات اشتباه، سرزمینشان به نابودی نمیرود که حسادتشان به برادر، موجب آن میگردد. فریدون کمتر متهم به ایجادِ بسترِ جنگ میشود که ذاتِ پاکِ او برای درستیِ تصمیمش، کافی است. ایرج، به سادهلوحی متهم نمیشود که باز نیتِ راستینِ او، صحتِ انتخابش را گواه میدهد. دقت کنید که این دیگر اختلاف هابیل و قابیل نیست که فریدون، فعالانه منجر به دشمنی میان پسرانش شده است.
مثلا مکبث، خیانتی مرتکب میشود که به موجبِ آن، زمینه ویرانی پادشاهی کشورش را فراهم میکند اما در ماجرای فریدون، سلم و تور، پیش از ارتکاب خیانت، گناهکارند. ویرانی دیگر ثمره عمل نیست که پیامدِ نیتهاست.
جالب است که اگر سلم و تور، سر یک پسر را میبُرند؛ منوچهر سرِ دو پسر را میبرد. دومی اما مقبول است چراکه نیت، تنها ملاکِ نیکی و بدی در ناخودآگاه ماست. داستان حتی میانِ فریدون، ایرج و منوچهر هم ارزشگذاری متفاوتی نمیکند که نسبت دادنِ هر تفاوتی به آن سه، بیشترِ تفسیر ماست تا مقصود داستان. فریدون، ایرج و منوچهر سه سرنوشت دارند نه برای آنکه تصمیماتشان متفاوت است که مسیر داستان، قضاوت اخلاقی را برای خواننده آسان کند: تلاش برای صلح، بیفایده بود.
این بارها در خلال داستانهای ما، بازتولید میشود. گاه حتی یک شخصیت، به دلیل آنکه نیتش به پلیدی میآلاید؛ موجب خرابی میگردد: جمشید به منیت دچار میشود و سقوط میکند.
در ذهنِ ایرانی، این چهارچوبها، روشها، تصمیمات، انتخابات، دانستهها و نادانیها نیستند که وقایع را رقم میزنند؛ نیتِ آدمهاست و عجیب است که برای ما، عملِ اشتباه؛ حتما نیتِ خطایی در پسش داشته و ثمرهی نیک، حتما نتیجهی نیتِ خوبی بوده است.