
منطقالطیر عطار٬ داستان پرندگانی است که به دنبال پادشاه میگردند. هدهد به آنان میگوید پادشاه ما سیمرغ است و برای یافتنش باید به کوه قاف برویم. در مسیر٬ تعداد زیادی از پرندگان تسلیم میشوند یا از بین میروند و دست آخر٬ سی مرغ باقی میمانند: «چون نگه کردند آن سی مرغ زود٬ بیشک این سی مرغ آن سیمرغ بود ... خویش را دیدند سیمرغ تمام٬ بود خود سیمرغ سی مرغ مدام»
یکی از موضوعاتی که در خلال داستان منطقالطیر٬ از زبان هدهد برای دیگران گفته میشود همین داستان عشق شیخ صنعان است. شیخ صنعان٬ ۵۰ بار حج گزاشته است. ۴۰۰ مرید دارد. «پیر عهد خود» و به عبارتی یک معلم دینیِ مومن است. تا آنکه٬ شبی خواب میبیند که در سرزمین کفار٬ بر بت سجده میکند. او به دلیلی که در داستان به آن پرداخته نمیشود٬ عزم مواجهه با آن کابوس میکند و این خود منجر به تعبیر خواب میگردد. شیخ با مریدانش راهی روم میشود. در آنجا یک دختر ترسا (مسیحی) میبیند. «عشق دختر کرد غارت جان او٬ کُفر ریخت از زلف بر ایمان او».
مریدان شیخ را هشدار میدهند و مکالمهای بین آنها در میگیرد. تضادی که بین مریدان و شیخ هست؛ از آن نظر اهمیت دارد که گویی شیخ امروز٬ با دیروز خودش صحبت میکند: «آن دگر گفتا پشیمانیت نیست٬ یک نفس درد مسلمانیت نیست؟ ... گفت توبه کردم از ناموسوحال٬ تا رهم از شیخی و از قیلوقال ... آن دگر گفتا که تسبیحت کجاست؟ ... گفت تسبیحم بیفکندم ز دست٬ تا توانم بر میان زنار (کمربند مسیحی) بست ... آن دگر گفتش که با یاران بساز٬ تا شویم امشب بسوی کعبه باز ... گفت اگر کعبه نباشد دِیر هست٬ هوشیار کعبهام در دیر مست». دست آخر٬ مریدان او را به یاد بهشت و جهنم میاندازند و شیخ ادعا میکند که دردِ او٬ از جهنم سوزناکتر است و منزل معشوق٬ برایش از بهشت ارزشمندتر است. این میشود که او صبح روز بعد راهی منزل دختر میشود و «با سگان کوی او در کار شد».
بعد از یک ماه بستنشینی٬ دختر با او سخن میگوید؛ از روی تحقیر: «دخترش گفت ای خرف از روزگار٬ ساز کافور و کفن کن شرم دار!» و وقتی شیخ٬ به او میگوید حاضر به هرکاری هست؛ دختر چهار شرط پیش رویش میگذارد: «سجده کن پیش بت و قرآن بسوز٬ خمر نوش و دیده از ایمان بدوز». شیخ فقط نوشیدن شراب را میپذیرد.به «دیر مغان» میرود و از دستِ دختر٬ شراب مینوشد. «خمر هر معنی بودش از نخست٬ پاک از لوح ضمیر او بشست». اینجاست که در مستی٬ سه شرط دیگر را هم انجام میدهد: «کس چو من در عاشقی رسوا نشد٬ از چنان شوخی چنین شیدا نشد ... قرب پنچه سال را هم بود باز٬ موج میزد در دلم دریای راز» اما ناگهان دختر شرط پنجمی پیش میکشد: «گفت کابین را کنون ای ناتمام٬ خوکوانی کن مرا سالی مدام» و این اوج تحقیر شیخ صنعان در داستان و نهایت ظلم دختر به او است.
مریدان شیخ که در کارش به حیرت افتاده بودند؛ او را ترک میکنند و به سمت کعبه باز میگردند. در مکه٬ یکی از مریدان جا مانده از سفر را میبینند و شرح ماجرا را به او میگویند و باز اینجا٬ پاسخ مرید کلیدی است: «شرمتان باد آخر این یاری بود ... چون نهاد آن شیخ بر زنار دست٬ جمله را زنار میبایست بست» مریدان که از کمکاری خود شرمسار بودند؛ چهل روز و شب٬ معتکف میشوند و یکی از آنان٬ در خواب حضرت رسول را میبیند که میگوید: «رو که شیخت را برون کردم ز بند ... در میان شیخ و حق از دیرگاه٬ بود گردی و غباری بس سیاه ... این غبار از راه او برداشتیم٬ در میان ظلمتش نگذاشتیم ...»
مریدان بار دیگر به راه میافتند و «شیخ خوگبان» را میبینند که به خود آمده: «هم فکنده بود ناقوس از دهان٬ هم گسسته بود زنار از میان» شیخ از شرمندگی میگرید. شراب٬ لوح وجود او را شسته بود و حالا عطار میگوید که باز آیههای قرآن و تعلیمات پیشینش را به یاد میآورد. اینگونه میشود که «شیخ غسلی کرد و شد در خرقه باز٬ رفت با اصحاب خود سوی حجاز»
بعد از رفتن شیخ٬ دختر ترسا خواب میبیند که آفتاب با او سخن میگوید: «مذهب او گیر و خاک او بباش٬ ای پلیدش کرده پاک او بباش ...» دختر با شرمندگی٬ اشکریزان به دنبال شیخ میرود. در راه بیمار میشود. پیامی میفرستد: «مرد راهِ چون تویی را ره زدم. تو مزن بر من که بی آگه زدم» شیخ در بیابان٬ باز میگردد. دختر ازو میخواهد تا اسلام را به او عرضه کند. شیخ که تا روز پیش٬ به خوکبانی مشغول بود؛ بار دیگر به قامت یک عالم دینی در میآید. دختر بعد از مسلمان شدن؛ از شیخ طلب عفو میکند و از دنیا میرود.