مادر آمد! سرم را از توی وان بیرون آوردم. صندلی را چرخاند و رو به من نشست...
فکرکردن و یا تفکّر فرایندی‌ست هدفمند که ما بر اساس تصمیم خویش آغاز به آن می‌کنیم. یعنی آگاهانه و از روی اراده تصمیم می‌گیریم راجع به موضوعی خاص وقت گذاشته و تجزیه و ترکیب و تحلیلی با استفاده از مغز انجام دهیم. موضوع را وسط گذاشته و تلاش می‌کنیم هرچه به آن مربوط می‌شود را طوری به آن ربط دهیم که فرایند در حال انجام از محدوده‌ی آن موضوع خارج نشود. هر نتیجه‌ای هم پیش بیاید اعم از منطقی یا احساسی، شیرین یا تلخ و مفید یا بی‌فایده، همگی در حول محور همان موضوع خواهد بود. به عبارت دیگر تصمیم می‌گیریم که حتی احساسات ناشی از فعل و انفعالات این فرایند را نیز نتیجه‌ی تحلیل موضوع بدانیم. این، یک فعالیت منسجم و قدرتمند و بدون توجه به نتیجه‌ی آن، مفید، خواهد بود. نام این فرایند را که توصیف و توضیح آن در بالا نوشته شد می‌توان «فکرکردن» نهاد.
مغز محل جمع‌آوری داده‌های حسی بدن ماست. فعالیت و زندگی مغز تحت اراده‌ی ما نیست. همچون شُش‌ها و قلب که اکسیژن هوا را از طریق دم و بازدم، که این هم تحت اراده‌ی ما نیست، جذب و جابه‌جا می‌کنند تا سلول‌های تشکیل‌دهنده‌ی جسم ما کمی بیش‌تر به حیات خود ادامه دهند! این قسمت مهم از بدن ما که در واقع بالاترین مرتبه‌ی این سلسله‌مراتب است، فعالیت‌هایی برنامه‌ریزی‌شده انجام می‌دهد که ژن به ژن به ما رسیده! در این نوشته، از تعالیمی که از محیط و مغزهای دیگر دریافت می‌کنیم صرف‌نظر کرده و از دایره‌ی وسیع‌تری که تعالیم هم جزئی از آن است حرف می‌زنم.
حال با این زاویه‌ی دید خواهیم دانست این «مغز» که از آن حرف می‌زنیم مدام درحال پردازش است و کارکردی دارد به نام «حافظه‌ی کوتاه‌مدت». بسیاری از مواقع هنگامی که مغزمان در حال دریافت داده‌های تازه‌‌ی شبیه به داده‌های قدیمی یا پردازش و جابه‌جاکردن داده‌های قدیمی‌تر است، مقداری از داده‌های قدیمی را روی میز حافظه‌ی کوتاه‌مدت ما می‌اندازد! داده‌هایی که شامل انواع موضوعات با ماهیت‌های مختلف منطقی و احساسی‌ست و اغلب اوقات پراکنده و آزارنده و تکراری هستند و چون ما مفهومی به نام «آگاهی» در وجودمان داریم که ما را از دیگر حیوانات کمی متمایز می‌کند به‌ناگاه متوجه می‌شویم که داریم با موضوع یا موضوعاتی کلنجار می‌رویم! بسیاری از دلگیری‌ها و حتی سرخوشی‌های ناگهانی‌مان از همین «پرتاب داده‌ها»ست؛ لحظاتی که به عنوان مثال با جمله‌‌ای شبیه به «نمی‌دونم چرا دلم گرفته» توصیفشان می‌کنیم. حتی تکرار زیاد این حالت باعث نمی‌شود که نام فکرکردن و تفکر روی آن بنشیند چرا که تفکر امری فاعلی و ارادی است. کسی با حمل کتاب باسواد نمی‌شود! اما در عین حال نیز نمی‌شود از نقص زبان غافل بود و ادبیات رایج جامعه را به راحتی تغییر داد چنان که خود من هم این حالت را به‌جای «کلنجاررفتن»، «فکرکردن» صدا می‌کنم.
من این دو حالت را به دو صحنه تشبیه کرده‌ام. نخست شخصی را تصور کرده‌ام که یک سوسک را زیر میکروسکوپ قرار داده است و در حالی که منابع مختلف را درباره‌ی سوسک‌ها مطالعه می‌کند خود نیز به کشف موارد تازه می‌پردازد. این شخص از پیش فرضیه‌هایی درباره‌ی سوسک‌ها در ذهنش داشته است و با برنامه‌ریزی و هدف‌گذاری آغاز به فعالیت‌هایی کرده است که منتج به نتایج خاصی درباره‌ی چگونگی زیست این نوع از حشرات و تایید یا تکذیب آن فرضیه‌ها می‌گردد.
در حالت دوم شخصی را تصور کرده‌ام که در وانی پر از سوسک دراز کشیده است! این شخص از سوسک‌ها می‌گويد، از چندشی که به‌واسطه‌ی تردد آن‌ها روی پوستش حس می‌کند. سوسک‌ها او را آزار می‌دهند و او از این‌که در لابه‌لای آن‌هاست اصلاً حس خوبی ندارد. او درباره‌ی این تجربه‌ی ناخواسته توصیفاتی احساسی ارائه می‌دهد. توصیفاتی که ممکن است پشتوانه‌ی منطقی نداشته باشد.
صحنه‌ی نخست نماد مفهوم «تفکر» است و صحنه‌ی دیگر نماد «کلنجار ذهنی».
مادرم هر شب پیش از خواب شب کمی با من حرف می‌زند. دیشب که آمد، گفت: «دیشب اونقد فکر می‌کردم که خوابم نمی‌بُرد.» من هم این حرف‌ها را که این‌جا نوشته‌ام به او گفتم(البته نه به این مقدار و این‌قدر پیچیده). بعد از اتمام حرف‌های من گفت:
«بهتره برم تا امشب خوابشو ندیدم»!
م.ق
۲۳ اردیبهشت‌ماه ۱۴۰۲
کرج - جهنّم - کف وان!
نتیجه‌ی منطقی
در وان نمانید!
نتیجه‌ی اخلاقی
مادر خویش را اذیت نکنید!
Pictures
