بخش یکم | یک داستانک
تمام چهارصد و پنجاه و نُه کارگر کارخانه در حالی که با هم پچ‌پچ می‌کردند از میان سوله‌ها با گام‌های سریع به سمت دفتر مدیرعامل می‌رفتند.
پاییز بود و درخت‌های محوطه، برگ‌ها را می‌تکاندند. پچ‌پچ کارگران و خش‌خش برگ‌ها همهمه‌ای به راه انداخته بود. مهندس مسعودی متوجه صدایی از پشت سر خود شد. از پشت میز بلند شد و به سمت پنجره‌ی پشت سرش رفت. از دیدن منظره کمی به هیجان آمد و پرسشی در سرش شکل گرفت؛ "چه چیزی کارگران را جمع کرده و به سوی او کشانده بود؟"
به میز کارش برگشت و به ادامه‌ی تحلیل شرایط معاملات ماه آینده مشغول شد. کارگران به طبقه‌ی دوم آمدند. منشی از دیدن جمعیت کارگران ترسید و حرکتی نکرد. سرکارگر درِ اتاق آقای مسعودی را گشود.
اتاق، به جز میز مهندس میز ده‌نفره‌ی دیگری نیز برای جلسات مدیران داشت. مهندس مسعودی سرش را بالا آورد. تمام اتاق پر از کارگر بود. سرکارگر و دو نفر دیگر از کارگران با احترام از مهندس درخواست کردند که از جایش برخیزد. وی پرسشِ سرش را به زبان آورد اما بدون این‌که پاسخی بگیرد خود را در میان دستان سه کارگر دید که کت او را چنگ زده و او را از جایش بلند کرده‌اند.
کارگران در حالی که مهندس را در میان داشتند، با سکوت و شکیبایی به سمت حیاط کارخانه حرکت کردند. سرکارگر به منشی اشاره‌ای کرد و او نیز که ترسیده بود فوراً برخاست. فقط صدای نفس‌ها و قدم‌ها بود که شنیده می‌شد.
به نگهبانی دروازه‌ی اصلی کارخانه رسیدند. یکی از کارگرها به نگهبان اشاره کرد که دروازه را باز کند. نگهبان لبخند زد و دکمه را فشار داد.
مهندس مسعودی و منشی‌اش را به بیرون از کارخانه هدایت کرده و پس از آن دروازه را به روی وی بستند. بعد از اندک زمانی که بر خودش مسلط شد، دیگر همکاران و مدیران را در کنار خود دید. پشت سدّ کارخانه، دریایی از تعجب و حیرت جمع شده بود.
سرکارگر در حال بازگشت به سوله‌ها یکی از تکنسین‌ها را دید که زبان به اعتراض باز کرده بود. با لبخندی بر لب و به آرامی به او نزدیک شد. در چشمان او خیره شد و وقتی که هر دو ساکت شدند با انگشت اشاره به زیرِ لبه‌ی کلاه ایمنی تکنسین زد و کلاه از سرش انداخت. جمعیت به قهقهه افتاد. بعد از مدیران نوبت بیرون‌انداختن تکنسین‌ها بود.
آن روزِ طولانی سپری شد. روز بعد فقط چهارصد و پنجاه و نُه کارگر در کارخانه مانده بود.
بخش دوم | توهم بزرگ
دموکراسی، چیز جذابی است. این‌که عامه‌ی مردم یک سرزمین بتوانند نظر بدهند و در اداره‌ی جامعه سهیم باشند. اما اشکالات و تناقضات بسیاری در دموکراسی وجود دارد. مهم‌ترین آن‌ها توهّم سهیم‌بودن در اداره‌ی جامعه است! این اِشکال، از تناقضِ وجود یک حکومت مرکزی و سپس ادعای حکمرانی عامه شکل می‌گیرد. حکومت عامه بیش‌تر به آنارشیسم نزدیک است تا حکومت!
اِشکال بزرگ دیگر دموکراسی که به درستی مورد انتقاد بعضی اساتید علوم سیاسی و فلسفه قرار گرفته، همان "نظر اکثریت" است. عالمان مذکور، از این موضوع به عنوان "دیکتاتوری عوام" یاد می‌کنند. یعنی وضعی که در آن، سطحی‌ترین اندیشه‌ها و استدلالات، بدون هیچ‌گونه تخصص و سنجش، به راحتی و تحت حمایت شعار "آزادی بیان"، هم بیان می‌شود و هم درست پنداشته می‌شود! به حدی که اگر سخنی به اجماع اکثریت اجتماع برسد، حتی به قانونی نانوشته و غیرقابل تردید و لازم‌الاجرا بدل خواهد شد، فارغ از هر میزانی از غیرعقلانی و مضر بودن به حال افراد و جامعه و تمام اجزای مرتبط به آن‌ها.
ممکن است نقدی به این متن صورت بگیرد که "خود، از آزادی بیان استفاده کرده است" اما این نقد زمانی وارد است که در جهت تایید عامه باشد.
مثال حیّ و حاضر برای "توهم دموکراسی"، ایران خودمان! از راس تا قاعده‌ی هرم، همه عامی و سطحی‌نگر. رئیس‌جمهور که دومین مقام مملکت است، در سخن‌گفتن معمولی هم می‌ماند و این ماندن، نه از لکنت است نه از هوش زیاد(!) بلکه از خالی‌بودن خزانه‌ی لغات به سبب بی‌سوادی است.
در جامعه‌ای که مدیران آن طرز فکر ندارند(!) و عاشق تعظیم و خدمت به اربابند، کسی نیست که از جامعه تفکر بطلبد و پیگیر آن باشد و پیگیر بماند. چنین جامعه‌ی تنبلی آغاز به تقلید و پیروی می‌کند؛ چیزی که امروز شاهد آنیم و روزبه‌روز بیش‌تر رو به وخامت می‌رود. در این بین اگر شخص یا اشخاصی از خود اندیشه‌ای داشته باشند و بخواهند آن را بیان کنند، ضد اجتماع و مضر به حال جامعه نامیده شده و بر اساس جرائم پرشمارِ رو به فزونیِ دستگاه معیوب قانونی، مجرم و مستحق مجازات دانسته خواهند شد. چنان که امروز این‌گونه است. مثلاً همین متن و نویسنده‌ی آن نیز در معرض خطر است!
دموکراسی، این نام پر زرق و برق فریبنده، چه بسیار دهان‌هایی را باز کرده که به کوچه‌ی بن‌بست مغزی تهی می‌رسند! امروز در کف خیابان شاهد سیل خروشان و ویرانگر دانشمندان پر ادعایی هستیم که در عین حال که پیرو و بَرده‌اند اما با سری افراشته و سینه‌ای ستبر در برابر مردمانی همچون خود، دهانی گشاده و گوش‌هایی بسته دارند و هیچ‌کس جز خود را قبول ندارند. دانشمندانی که با عمل‌های فراوانِ بی‌علمشان و با ارائه‌ی برنامه‌های بی سر و ته و نسنجیده، از حجره‌های خویش، برای بازار و زندگی دیگران نسخه می‌پیچند.
این را باید با صدای بلند بگویم که امروز در سرزمین ما یک دموکراسی کامل برقرار است! نتیجه‌ی دموکراسی چیزی جز امروزِ کشور ما نیست. دموکراسی دشمن شایسته‌سالاری است. به یاد آورید زمانی را که یک تحصیلکرده‌ی مدیریت، از فردی که سال‌هاست در مقام مدیریت پابرجاست و تنها از مدیریتِ ارگانی به مدیریت ارگان دیگر گمارده می‌شود پرسشی تخصصی می‌کند اما مدیر مذکور همچون خر در گِلِ بی‌سوادی و بی‌کفایتی سر و پا تکان می‌دهد و در نهایت بدون پاسخی درخور، به واسطه‌ی بردگان اجیرشده‌اش از ورطه‌ی خجالت نجات داده می‌شود! این مدیر مجرب، کسی‌ست که سال‌ها با صف‌کشیِ مردم و توسط توهم انتخابات، نان‌خور مسند مدیریتی بوده که نتیجه‌ای جز بدترشدن وضعیت همان مردم نداشته است.
مثال قابل توجه بعدی را از عصر حاضر که مرحله‌ی پختگی دموکراسی‌مان است می‌آورم و موکداً اعلام می‌کنم که این مثال‌ها دو دانه شن از این ساحل است.
تمام سخن من در این مطلب این است که مقامات، از قدرت بی‌شرمی و وقاحت خویش برای فریب مردم و القای حس تاثیرگذاری در تصمیم‌گیری‌های خرد و کلان برای کشور استفاده کرده و از قضا، مردم نیز که کار سخت را واگذاشته و تنبلی جسمی و فکری را برگزیده‌اند، این قدرت شیرین تصمیم‌گیری را به تمام جنبه‌های زندگی تعمیم داده و جرات می‌کنند که به تمام مسائل ریز و درشت ورود کرده و نه‌تنها نظر می‌دهند، بلکه در نوع افراطی‌اش، خود را صاحب اختیار امور جامعه و دیگر افراد تشکیل‌دهنده‌ی آن می‌دانند. باید دانست که تنبلی، ذاتیِ جمع است و "اکثریت یکپارچه" یک رویای اتوپیایی است. جوامع در طول تاریخ، مستمراً به دسته‌های مختلف تقسیم می‌شده و هر دسته‌ای گرایش و رویکرد و رئیس و رهبر و سخنگوی خود را داشته است. دموکراسی یک ایده‌ی از پیش شکست‌خورده و مخرب است. "جمع نمی‌تواند رهبر جمع باشد."
منشأ تمام جر و بحث‌های بی اساس و بی سر و ته و بی فایده‌ی مجلس و پارلمان، کف خیابان، داخل تاکسی، داخل خانه‌ها، صف‌ها، فضای مجازی و هر جا که گفت‌وگویی داغ در جریان است، همین ندانستن‌های بزک‌شده‌ای است که این‌بار پادشاه برای مردم دوخته و آن‌ها را مضحکه‌ی خویش کرده.
همیشه همین بوده است؛ درونِ خالی، بیرونِ پر سر و صدایی دارد.
بخش سوم | سخن پایانی
همان‌گونه که هیچ مطلبی مطلقاً صحیح نیست، متن من نیز خالی از اشکال نیست اما اگر مطلبی بیان نشود چطور می‌توان فهمید که صحیح نیست؟! سعی من در این متن، کتمان وجه مفید و صحیح دموکراسی نبود بلکه به این سبب که جوامع سنّتی و بسته‌ای همچون جامعه‌ی ما، پیش از دانستن درباره‌ی چیزی به آن تن می‌دهد و آنچنان پیش می‌رود که پس از مدتی برایش جان نیز می‌دهد، بر خود لازم دانستم خشم خویش از رژه‌ی میلیونی نیمچه‌نخبگان بر مخچگان را روی کاغذ بیچاره تخلیه کرده و از بار گران تحمیل‌شده بر کتف‌های خسته‌ام بکاهم.
دموکراسی روی کاغذ منطقی است! اما جامعه، کاغذی نیست. جامعه پوست و گوشت و رگ و خون دارد. اگر تک‌تک افراد جامعه سطح معلومات بالا و دانایی و خردمندی می‌داشتند، دموکراسی بهترین شیوه‌ی گرداندن روزگار بود. اما همیشه عده‌ی اندکی وجود خواهند داشت که دشواری مسیر خردورزی را بر خویش واجب دانسته و برای جمع، به مثابه‌ی یک کُلِ مهم دل بسوزانند و احساس مسئولیت کنند.
توصیه‌ی من برای کسانی که شمع روشنی در سر دارند، آینه است! در آینه بنگرید و به پرسش‌های او که در مقابل شماست پاسخ دهید. او، میزان شایستگی‌تان برای تصمیم‌گیری و دخالت در امور جمع را به شما خواهد گفت. اما توصیه‌ی من برای بی‌نورها این است:
و به عنوان جمله‌ی پایانی یک پرسش می‌نویسم:
" ما چقدر می‌دانیم؟"
دانا چو طبله‌ی* عطار است؛ خاموش و هنرنمای
و نادان چو طبل غازی** بلــــــــــندآواز و میان‌تُهی.
سعدی
*قوطی
**جنگجو
بریده‌ی کتاب
م.ق 🌻
آغاز ۳۰ آذرماه ۱۴۰۲ - ۰۱:۳۷
انجام ۹ دی‌ماه ۱۴۰۲ - ۰۲:۵۴
کرج - جهنّم- کنج اتاق
