حالا کجا برویم؟ | یک دهکده‌ی آرمانی

برای زنان، مردان، و کودکانی که قربانی قدرت‌طلبی و تعصب می‌شوند...

«حالا کجا برویم؟»( ?Where do we go now) محصول سال 2011 اثر «نادین لبکی»، بازیگر و کارگردان لبنانی است. نادین لبکی بیشتر با دیگر اثر خود یعنی «کفرناحوم» شناخته شده اما «حالا کجا برویم؟» او را می‌توان از تامل‌برانگیزترین کارهای او دانست.

پرداخت آثار سینمایی به مفهوم «جنگ»، عمدتا یا سویه‌ای از افتخار و تقدس را در بر داشته و یا با تمرکز بر شناعت جنایات و حجم ویران‌شدگی‌ها و کشتارها تلاش نموده تا واقعیت آن را بر اساس «کمیت‌ها» و «شدت‌ها» تفسیر کنند. اگر چه این نوع نگاه خالی از اصالت نیست اما آثاری کم‌شمار در سینمای جهان هستند که با ساختارشکنی‌ها توانسته‌اند زاویه دیدی نو را به مخاطب هدیه دهند.

«حالا کجا برویم؟» نادین لبکی را می‌توان از چنین آثاری دانست. اثری که قواعد مرسوم آثار با محوریت جنگ را تا حد قابل توجهی بر هم می‌زند و با رگه‌های قوی از کمدی، اثرگذاری محتوای خود را دوچندان می‌کند. نمونه‌ی فاخرتر این پرداخت را در «زندگی زیباست» روبرتو بنینی می‌توان یافت.

«حالا کجا برویم؟» در دل دهکده‌ای بی‌نام(که با توجه به بافت داستان می‌توان بی‌نام بودن آن را درک نمود) و دورافتاده در لبنان روایت می‌شود. آن طور که از نشانه‌ها برمی‌آید، داستان در سال‌های جنگ داخلی لبنان و درگیری‌های گسترده میان مسلمانان و مسیحیان رخ می‌دهد.

داستانی را که می‌گویم، به هر کسی که آن را می‌شنود هدیه می‌کنم. داستانی از مردم دعا، داستانی از مردم روزه، از یک دهکده‌ی دورافتاده، محصور شده میان مین‌ها، جایی میان بهشت و زمین، گم‌شده بین دو جنگ، دو قلب زخم‌خورده‌ی طایفه‌ای، با تصوراتی مبهم و تاریک، دست‌های آلوده به خون، طرفی اهل هلال ماه و طرفی اهل صلیب. از یک دهکده‌ی دورافتاده‌ای که طرفدار صلح هستند در جایی با سیم خاردار آراسته شده.
این یک داستان طولانی از زنان سیاه‌پوش است، نه ستاره‌های درخشان و نه گل‌های آتش. چشم‌ها بر خاکستر، کسانی که سرنوشت برای حفظ پاکدامنی‌شان به آنها شجاعت داده.

فیلم با چنین جملاتی آغاز می‌شود. و سپس زنان سیاه‌پوش و تنهایی را به تصویر می‌کشد که با رقصی حزن‌اندود به سوی گورستان نزدیک دهکده رهسپار می‌شوند؛ گورستانی که آرامگاه مردان آنهاست که در سال‌های جنگ از دست داده‌اند.

آغاز فیلم با چنین نمایی، ما را برای تلاشی که زنان دهکده در طول فیلم، برای حفظ صلح و آرامش انجام می‌دهند آماده می‌کند. زنانی که چهره مرگ‌اندود جنگ، شوق زندگی را در آنان نکشته و اگر چه قلبی شکسته و جسمی خسته دارند اما زندگی و صلح را در دهکده برپا نگه می‌دارند. از این رو انتخاب زنان در محوریت داستان، منطقی و قابل قبول می‌نماید.

به لطف کارگردانی درخشان نادین لبکی، چاشنی طنز و کمدی نیز به تلاش‌های زنان برای حفظ آرامش دهکده افزوده شده است:

• وقتی که اهالی دهکده(مسیحی و مسلمان) از تنها تلویزیون دهکده برای تماشای برنامه‌ها و اخبار استفاده می‌کنند، زنان برای جلوگیری از شنیدن اخبار جنگ و تحریک‌شدن مردانشان به جنگ‌افروزی، دعوای زرگری به راه می‌اندازند و با قیل و قال، توجه مردان را از اخبار جنگ دور نگاه می‌دارند.
• وقتی که اخبار جنگ تیتر اصلی روزنامه‌ها می‌شوند، روزنامه‌ها را آتش می‌زنند.
• وقتی که مردان مسیحی به خاطر اینکه در یکی از مراسمات مذهبی‌شان، ظرف غسل تعمید را پر از خون می‌یابند و به مسلمانان حمله‌ور می‌شوند، زنان در پی علت حادثه برمی‌آیند و درمی‌یابند که خون یک مرغ در ظرف غسل تعمید ریخته شده و کل دعوا بر سر یک گمان احمقانه بوده است! زنان حتی دست به دامن مریم مقدس(س) می‌شوند و با این ادعا که یکی از آنها مستقیما با او صحبت کرده، به مردانشان خبر می‌دهند که روح باکره‌ی مقدس(س) از دعواهای میان آنان در عذاب است.
• وقتی که آتش اختلاف‌ها شعله‌ور تر می‌شود، زنان با آوردن رقاصه‌های خارجی به دهکده تلاش می‌کنند حواس مردان‌شان را از تفنگ‌هایی که در زیر شیروانی کلبه‌هایشان پنهان کرده‌اند، پرت کنند.

این تلاش‌ها که در بیشتر موقعیت‌ها طنازانه بوده و لبخند بر لب مخاطب می‌نشاند، در درون خود بار رنجی را که زنان برای جلوگیری از مرگ‌های بیشتر بر دوش می‌کشند ترسیم می‌کند. حتی وقتی که یکی از پسران مسیحی بیرون از دهکده هدف گلوله درگیری‌های مسلمانان و مسیحیان قرار گرفته و کشته می‌شود، زنان برای جلوگیری از خونریزی بیشتر، خبر مرگ او را تا چند روز پنهان می‌کنند و حتی مادر داغ‌دیده، دیگر پسر متعصبش را با گلوله مصدوم می‌کند تا خون بی‌گناهی در دهکده ریخته نشود.

در دهکده‌ی بی‌نام قصه‌ی ما که گویا یک خاورمیانه‌ی آرمانی را به تصویر می‌کشد، یک موجودیت آرمانی و ستودنی دیگر هم وجود دارد که نباید از آن غافل شد. کشیش و امام دهکده، شبیه به پاپ‌های قرون وسطایی و روحانیون تکفیری که از پیشگاه صلیب و از بالای منبر حکم مرگ دیگران را از جانب خدای برساخته‌ی ذهن‌شان صادر می‌کنند، نیستند و برعکس در موقعیت‌هایی که بوی خون و جنگ به مشام می‌رسد، به جای هیزم بودن بر آتش، آبی بر آن هستند.

• وقتی که بی‌احتیاطی یک پسر مسیحی در نصب بلندگوهای کلیسا باعث می‌شود که صلیب چوبی بشکند، کشیش کلیسا هم‌کیشان خود را آرام می‌کند، دچار توهم توطئه و اتهام‌زنی به غیرمسیحیان نمی‌شود، و حکم به جهاد علیه کافران نمی‌دهد. و برعکس شکستگی صلیب را ناشی از سهل‌انگاری خودش در بستن پنجره‌ی کلیسا می‌داند.
• وقتی که در باز مسجد دهکده باعث ورود احشام به مسجد می‌شود، امام دهکده هم‌کیشان خود را آرام می‌کند، دچار توهم توطئه و اتهام‌زنی به غیرمسلمانان نمی‌شود، و حکم به جهاد علیه کافران نمی‌دهد. و برعکس، وقتی که از او می‌پرسند «پس کار چه کسی بوده؟»، با تواضع و بدون خودبرتربینی پاسخ می‌دهد: «من چیزی بیشتر از شما نمی‌دانم. اما ما سالیان سال است که داریم در تفاهم کامل با برادران مسیحی‌مان زندگی می‌کنیم. به چیزهایی که جای دیگر اتفاق افتاده، واکنش نشان ندهید».
• وقتی که مرگ پسر مسیحی دهکده را در آستانه جنگ داخلی قرار می‌دهد، کشیش و امام دهکده بدون اینکه دنبال اثبات حقانیت و برتری دین خود باشند، بدون آنکه در آتش جنگ بدمند و آن را شعله‌ور تر کنند، دست یاری به سوی هم دراز و با هم شورا می‌کنند:

- بوی خوشی از این وضعیت حس نمی‌کنم، پدر. بیشتر از این نمی‌توانیم کنترل کنیم.
- شیخ! «آن‌ها را به خاطر کارهای ندانسته‌ای که انجام دادند، عفو بفرما».
- اگر دانسته انجام داده بودیم، چی؟ یک مرگ در دست‌های ماست. و مرگ، چیزی است که آنها انتقام می‌گیرند. خوشبختانه آنها نمی‌دانند که نسیم(پسر مسیحی) مرده. وقتی که بفهمند کشته شده، آن موقع دیگر نمی‌توانیم مقاومت کنیم و آتش به پا می‌شود.
- امام عزیز، دست‌های من به سمت شما دراز شده است. آنها حتی به من اعجاز داشتند. چه بلایی دارد به سر ما می‌آید؟
- این زن‌ها را می‌بینی؟ اگر موافق باشید و چیزی که آنها می‌گویند را انجام دهید، هزاران در بهشت گشوده خواهد شد!

این گفتگوی دو رهبر دینی دهکده، نه تنها نشان از خودبرتربینی و غرور ندارد بلکه متواضعانه در برابر زندگی و جلوگیری از مرگ‌های بیشتر، سر فرود می‌آورد و راه حل را در حفظ آرامش برای آینده و نه در پافشاری بر کهنه‌سنت‌های(و نه کهن سنت‌ها) گذشته می‌بیند.

باری کشیش و امام با همکاری زنان دهکده، مردان را در کافه‌ی دهکده جمع می‌کنند. زنان در شبی که مردانشان را با حشیش و رقاصه‌های خارجی سرگرم نگه داشته‌اند، اسلحه‌های مردان را همچون مردانی که در گذشته به قتل رسیدند، در خاک دفن می‌کنند.

صبح فردا که مردان از خواب برمی‌خیزند، زنانشان را با دین و آیین دیگری به چشم می‌بینند. زنان مسلمان حجاب از سر برداشته و به کلیسا می‌روند و زنان مسیحی به سوی کعبه اقامه نماز می‌نمایند!

آنچه که در این تصمیم نهایی و نمادین زنان دهکده‌ی بی‌نام به چشم می‌خورد، درک والای آنها از اولویت‌های زندگی است. آنها دریافته‌اند که ارزش زندگی و انسانیت بیش از تعصب‌ورزی بر تمثال مریم مقدس(س) و فرش‌های مسجد دهکده‌شان است. حتی وقتی که بزها و گوسفندها بر حسب تصادف به داخل مسجد رفته و آن‌جا را آلوده می‌کنند، همه‌ی زنان مستقل از دین و آیین، به تطهیر مسجد مشغول می‌شوند.

این تلاش فرادینی برای تکریم انسانیت تلاش می‌کند تعصب مردان را در برابر زندگی زنانشان قرار دهد؛ که اگر قصد دارند دست به تفنگ ببرند و کفار را به هلاکت برسانند، نخست باید به سمت زنان خانه‌شان شلیک کنند. از این رو زنان دهکده‌ی بی‌نامی که نادین لبکی به تصویر می‌کشد، با سلاح «زندگی» به نبرد با «تعصب» و «مرگ» می‌روند و برای رسیدن به چنین هدفی، هراسی از تغییر دین و آیین خود ندارند.

آنچه که در این تصمیم زنان دهکده، تلاش‌های رهبران دینی، و حتی تفریحات رقاصه‌های خارجی شایان توجه است، این است که همه چیز در تلاش برای حفظ صلح و آرامش قدم برمی‌دارد. به همین دلیل، صلح باعث می‌شود مفهوم «دین» (به معنای هویت‌بخش آن) در زندگی زنان فرو برریزد، و امام و کشیش و رقاصه‌های خارجی دهکده را ترک کنند. عزیمت امام، کشیش و رقاصه‌ها از دهکده با ظرافتی جالب توجه بیان می‌کند که آنها همه برای حفظ آرامش تلاش می‌کردند و حال که آرامش برقرار شده و مردم دهکده به این بلوغ رسیده‌اند که «زندگی» را بر «تعصب» و «مرگ» ترجیح دهند، دیگر بی حضور آنها نیز می‌توانند زندگی را ادامه دهند.

نمای پایانی فیلم، همان نمای آغازین فیلم اما با تفاوت‌هایی قابل توجه است. اگر چه زنان، با آیین جدید، باز هم با لباس سیاه به سمت گورستان دهکده رهسپارند اما این بار مردان را همراه خود دارند.

داستانی که گفتم و به تو به امانت سپردم، داستان دهکده‌ای است که زمانی که همه جا را جنگ فرا گرفته بود، صلح را برپا کردند. مردهایی که باعث سقوط خفتگی شدند تا بدون جنگ ایستادگی کنند. زنان شگفت‌انگیزی که همیشه لباس سیاه به تن می‌کردند، ارتشی از نیایش و امید، جنگ آن‌ها بدون کینه و دشمنی و فقط برای محافظت از آن‌هاست. آن‌ها سرنوشت خودشان را ساخته و راه جدیدی را پیدا کردند.

حالا کجا برویم؟

نادین لبکی اما در سکانس پایانی فیلم ما را با یک پرسش تنها می‌گذارد تا همه چیز را خوش و خرم و پایان‌یافته نبینیم. پرسشی که این نگرانی را در خود دارد که مسئله‌ی تعصب به راحتی پایان‌پذیر نیست. وقتی که مردان و زنان برای تشییع جنازه پسر مسیحی به سمت گورستان می‌روند، در دوراهی اینکه جنازه را در گورستان مسلمانان دفن کنند یا مسیحیان درمی‌مانند و از زنان این سوال را می‌پرسند:

حالا کجا برویم؟!

پاسخ به این پرسش آن چیزی است که فیلم در پایان ما را دعوت به تفکر درباره‌ی آن می‌کند. از این رو «حالا کجا برویم؟» همان قدر که ما را در آمدن بخشی از راه همراهی نموده، از ما می‌خواهد تا برای باقی راه مقصدهای آینده را مشخص کنیم. پرسشی که موید این قاعده‌ی کلی است که

آنچه که شما را به این جا رسانده، الزاما به آنجا نخواهد رساند.