
من در نمایش کلاغ تلاش کردم تجربهای پستمدرن و متفاوت را وارد فضای تئاتر ایران کنم؛ تجربهای که بر پایه گسست، چندلایگی، روایت معکوس و بازی با ذهن مخاطب بنا شده است. این نمایش برای بسیاری از مخاطبان تئاتر غریب بود، و همین غریببودن بخشی از هدف من بود: ایجاد مواجههای تازه با فرم، معنا و ساختار. نه فقط صحنه در کارگردانی «کلاغ»، قصد داشتم مخاطب را از حالت تماشاگر صرف خارج کنم و او را وارد فرآیند کشف کنم. ساختار اپیزودیک و روایت از پایان به آغاز، انتخابی آگاهانه بود تا ذهن مخاطب درگیر شود و برای فهمیدن، مجبور باشد مسیر را برعکس طی کند. برای من، کارگردانی این نمایش فقط هدایت بازیگران و صحنه نبود؛ هدایت ذهن مخاطب بود. طراحی این نمایش بر اساس قابهای نقاشی شهر مالاتا شکل گرفت؛ شهری که سالهاست جهان آثار من را میسازد. هر اپیزود یک قاب بود، یک تابلوی مستقل، اما در کنار هم یک پازل بزرگتر را تشکیل میدادند. میخواستم مخاطب حس کند در یک گالری قدم میزند؛ گالریای که هر تابلو بخشی از وجدان انسان را روایت میکند. در نویسندگی «کلاغ»، هدفم ساختن روایتی چندلایه بود؛ روایتی که بتواند شش داستان مستقل را در قالب یک داستان واحد پیش ببرد. این ساختار پیچیده، برای من راهی بود تا نشان دهم وجدان انسان خطی نیست؛ تکهتکه است، پازل است، و فهم آن نیازمند بازگشت به عقب است. بسیاری این سبک را با آثار کریستوفر نولان مقایسه کردند، اما برای من، پیچیدگی فقط یک تکنیک نبود، ابزاری بود برای بیان مفهوم وجدان. شخصیتهای «کلاغ» عمداً در مرز میان واقعیت و خیال طراحی شدند. آنها بیشتر «حالت» هستند تا «انسان»، بیشتر «سایه» تا «جسم». میخواستم مخاطب بهجای دنبالکردن شخصیتها، درگیر مفهوم اصلی شود: وجدان. «کلاغ» یکی از تجربههای بحثبرانگیز من در گروه مالاتا بود. بسیاری از مخاطبان با آن ارتباط عمیق برقرار کردند و بسیاری دیگر آن را دشوار و پیچیده دانستند. اما همین واکنشها نشان داد که این نمایش توانست مرزهای معمول روایت در تئاتر ایران را جابهجا کند و به نسل جوان جرئت تجربه فرمهای غیرخطی و پیچیده را بدهد در لایه مفهومی، «کلاغ» درباره وجدان آدمی است؛ وجدان بهعنوان موجودی سیاه، پرندهای مرموز، یا صدایی که از میان اپیزودها عبور میکند. در این نمایش، پایان آغاز است و آغاز پایان؛ چون وجدان همیشه از نقطهای شروع میشود که فکر میکنیم تمام شده است.
گاهی یک نمایش از یک ایده آغاز نمیشود؛ از یک پرسش آغاز میشود.
پرسشی درباره انسان، درباره آنچه پنهان میکنیم، درباره حقیقتی که شاید حتی از خودمان نیز مخفی نگه داشته باشیم. «کلاغ» برای من از همین نقطه آغاز شد؛ از مواجهه با مفهوم «وجدان» و از این پرسش که اگر انسان مجبور شود تمام انتخابها و تصمیمهای گذشته خود را دوباره ببیند، چه چیزی از او باقی خواهد ماند؟
نمایش «کلاغ» با نویسندگی رضا شاهی و من، در گروه مالاتا شکل گرفت؛ در همان جهان خیالیای که در بسیاری از آثارم تلاش کردهام آن را بسازم و گسترش دهم. مالاتا برای من صرفاً یک شهر خیالی نیست؛ یک جهان مستقل است. جهانی که در آن میتوان واقعیت را از نو تعریف کرد، زمان را شکست، شخصیتها را در موقعیتهایی غیرمنتظره قرار داد و از خلال آنها به لایههایی از ذهن و روان انسان نزدیک شد.
«کلاغ» نیز یکی از روایتهای همین جهان بود؛ اما اینبار تصمیم گرفتم روایت را به شکل معمول و خطی تعریف نکنم.
در ساختار کلاسیک، مخاطب معمولاً با آغاز یک اتفاق روبهرو میشود، سپس مسیر داستان را دنبال میکند و در نهایت به پایان میرسد.
اما من در «کلاغ» میخواستم این مسیر را برهم بزنم.
نمایش از چند اپیزود تشکیل شده بود؛ اپیزودهایی که در نگاه اول ممکن بود مستقل و حتی بیارتباط به نظر برسند. هر بخش، مانند تکهای از یک تصویر بزرگتر بود؛ تصویری که قرار نبود از همان ابتدا کامل دیده شود.
مخاطب باید خودش این قطعات را پیدا میکرد.
اگر تماشاگر از پایان نمایش دوباره به ابتدا بازمیگشت و اتفاقات را در ذهن خود مرور میکرد، ارتباط میان اپیزودها و شخصیتها آرامآرام آشکار میشد. آنچه در ابتدا یک اتفاق ساده به نظر میرسید، در پایان معنای دیگری پیدا میکرد و آنچه در پایان اتفاق میافتاد، میتوانست معنای آغاز نمایش را تغییر دهد.
به همین دلیل است که درباره «کلاغ» میتوان گفت:
پایان، آغاز است.
این جمله برای من فقط یک شعار یا یک بازی با کلمات نیست؛ بلکه کلید ورود به ساختار نمایش است.
یکی از تصمیمهای اصلی من در نویسندگی و کارگردانی «کلاغ» این بود که مخاطب را از جایگاه یک دریافتکننده صرف خارج کنم.
نمیخواستم همهچیز را توضیح بدهم.
نمیخواستم هر اتفاقی بلافاصله معنای قطعی خود را آشکار کند.
میخواستم مخاطب نیز در ساختن نمایش مشارکت داشته باشد.
برای همین، «کلاغ» را مانند یک پازل طراحی کردم. هر اپیزود یک قطعه بود و هر شخصیت، هر تصویر، هر مکث و هر اتفاق میتوانست بخشی از این پازل باشد.
تماشاگر میتوانست این قطعات را کنار هم قرار دهد و به برداشت خودش برسد.
به همین دلیل ممکن بود دو مخاطب، نمایش را ببینند و دو روایت متفاوت از آن در ذهن خود بسازند. برای من این تفاوت نه یک نقص، بلکه بخشی از ماهیت اثر بود.
نمایش قرار نبود یک پاسخ واحد داشته باشد؛ قرار بود یک پرسش را در ذهن مخاطب باقی بگذارد.
یکی از مهمترین ویژگیهای ساختاری «کلاغ»، تلاش برای قرار دادن چند روایت در دل یک روایت واحد بود.
من شش مسیر داستانی را طراحی کردم که هرکدام میتوانستند بهتنهایی داستانی مستقل باشند؛ اما در نهایت همه آنها به یک نقطه مشترک میرسیدند.
این شش روایت، در ظاهر از هم فاصله داشتند، اما در لایه زیرین به یک مفهوم واحد متصل بودند: انسان و وجدان او.
در واقع، برای من مهم نبود که مخاطب در لحظه اول بتواند تمام این ارتباطها را کشف کند. مهم این بود که پس از پایان نمایش، ذهن او دوباره به عقب برگردد و اتفاقات را بازخوانی کند.
شاید به همین دلیل بتوان ساختار «کلاغ» را با برخی روایتهای معمایی و غیرخطی سینمای معاصر مقایسه کرد؛ آثاری که مخاطب را مجبور میکنند برای فهم روایت، تنها به زمان حال داستان اکتفا نکند و گذشته و آینده را در کنار یکدیگر قرار دهد.
در این میان، میتوان از سینمای کریستوفر نولان بهعنوان یکی از نمونههای شناختهشده این نوع روایت یاد کرد؛ البته نه به معنای تقلید، بلکه از منظر علاقه به ساختارهای غیرخطی، بازی با زمان و مشارکت دادن ذهن مخاطب در کشف داستان.
در «کلاغ» تلاش کردم شش داستان یا شش مسیر روایی را درون یک داستان واحد قرار دهم؛ داستانهایی که در ابتدا شاید جدا از هم به نظر برسند، اما در نهایت مشخص میشود که همه آنها به یک ریشه مشترک بازمیگردند.
یکی دیگر از ایدههای اصلی من در طراحی «کلاغ»، استفاده از مفهوم «قاب» بود.
هر اپیزود را میتوان مانند یکی از قابهای نقاشیهای شهر مالاتا دید؛ قابهایی که در ظاهر مستقل هستند، اما وقتی در کنار یکدیگر قرار میگیرند، امکان ساختن یک تصویر بزرگتر را فراهم میکنند.
مالاتا در این نمایش، بیش از هر زمان دیگری به یک جهان تصویری تبدیل شد.
جهانی که در آن هر قاب میتوانست آغاز یک داستان باشد.
هر شخصیت میتوانست گذشتهای داشته باشد که مخاطب هرگز بهطور کامل آن را نمیبیند.
و هر اتفاق میتوانست معنایی فراتر از آنچه در ظاهر دیده میشود داشته باشد.
من میخواستم تماشاگر در مواجهه با این قابها، خودش داستان را بسازد.
در بازیگردانی «کلاغ»، تلاش کردم بازیگران صرفاً دیالوگها را اجرا نکنند؛ بلکه بخشی از ساختار روایی نمایش باشند.
برای من، هر بازیگر یک قطعه از این پازل بود.
بنابراین بازیها باید به شکلی طراحی میشدند که حتی سکوت، مکث، نگاه و حرکت نیز بتواند معنا ایجاد کند. در چنین ساختاری، بازیگر فقط احساسات شخصیت را به نمایش نمیگذارد؛ بلکه باید بخشی از اطلاعات داستانی را نیز به شکل غیرمستقیم منتقل کند.
به همین دلیل، در فرایند تمرین، تلاش کردم بازیگران به جای آنکه صرفاً به دنبال «چگونه گفتن» دیالوگ باشند، به «چرا گفتن» آن فکر کنند.
هر شخصیت باید منطق درونی خودش را پیدا میکرد.
باید میدانست از کجا آمده است، چه چیزی را پنهان میکند و چه چیزی را نمیتواند به زبان بیاورد.
در «کلاغ»، بخش مهمی از روایت در چیزهایی اتفاق میافتاد که گفته نمیشدند.
گاهی یک سکوت میتوانست بیشتر از یک دیالوگ اطلاعات بدهد.
گاهی یک نگاه میتوانست رابطه دو شخصیت را آشکار کند.
و گاهی یک حرکت ساده، میتوانست بخشی از پازل داستان را در ذهن مخاطب کامل کند.
از همینجا بود که بازیگردانی برای من به یکی از مهمترین بخشهای فرایند خلق نمایش تبدیل شد. در این مسیر، شاهین آشتیانی بهعنوان بازیگردان، در شکلگیری و هدایت بازیها و هماهنگی میان بازیگران نقش مهمی داشت و تلاش تیم بازیگری برای ساختن جهان واحد «کلاغ»، یکی از ارکان اصلی اجرای اثر بود.
یکی از سختترین بخشهای ساخت «کلاغ»، حفظ تعادل میان ابهام و معنا بود.
من نمیخواستم نمایش صرفاً پیچیده یا نامفهوم باشد.
ابهام زمانی برای من ارزش دارد که پشت آن ساختاری دقیق وجود داشته باشد.
به همین دلیل، هرچند مخاطب ممکن بود در لحظه نتواند ارتباط تمام اتفاقات را پیدا کند، اما در طراحی کلی نمایش تلاش کردم هیچ اتفاقی بدون دلیل نباشد.
هر اپیزود جایگاه خودش را داشت.
هر شخصیت بخشی از ساختار کلی بود.
و هر اتفاق، حتی اگر در لحظه بیمعنا به نظر میرسید، در پایان میتوانست جای خود را در تصویر نهایی پیدا کند.
با این حال، طبیعی بود که این نوع روایت برای همه مخاطبان ساده و قابل فهم نباشد.
«کلاغ» از مخاطب خود انتظار داشت که فقط تماشاگر نباشد.
از او میخواست فکر کند.
بازسازی کند.
حدس بزند.
و حتی در بعضی لحظات، خودش داستان را کامل کند.
در نهایت، تمام این ساختارها و انتخابهای روایی برای من به یک مفهوم بازمیگشتند: وجدان.
انسان در «کلاغ» با خودش روبهرو میشود.
با تصمیمهایش.
با انتخابهایش.
با چیزهایی که گفته و نگفته است.
با حقیقتهایی که شاید سالها از آنها فرار کرده باشد.
وجدان در این نمایش یک مفهوم انتزاعی نیست؛ بلکه حضوری است که شخصیتها را دنبال میکند و آنها را مجبور میکند با خودشان مواجه شوند.
شاید به همین دلیل است که «کلاغ» برای من بیش از آنکه درباره شش داستان باشد، درباره یک انسان است؛ انسانی که در شش روایت مختلف، شش بار با خودش روبهرو میشود.
«کلاغ» یکی از قطعات جهان مالاتا بود.
شهری که در ذهن من ساخته شده و هنوز ادامه دارد.
در این شهر، روایتها به پایان نمیرسند؛ بلکه از یک داستان وارد داستان دیگری میشوند.
شخصیتها میتوانند در قابهای مختلف دوباره ظاهر شوند.
و هر داستان میتواند کلید ورود به داستانی دیگر باشد.
برای همین، «کلاغ» را نمیتوان صرفاً یک نمایش مستقل دید؛ این اثر بخشی از جهانی بزرگتر است که هر بار از زاویهای تازه به انسان نگاه میکند.
جهانی که در آن، واقعیت همیشه همان چیزی نیست که در نگاه اول دیده میشود.
شاید مهمترین چیزی که از «کلاغ» برای من باقی مانده، همین است:
اینکه گاهی برای فهمیدن یک داستان، باید آن را از آخر به اول خواند.
باید دوباره به عقب برگشت.
باید قابها را کنار هم گذاشت.
باید به جزئیاتی فکر کرد که در لحظه شاید بیاهمیت به نظر رسیدهاند.
و در نهایت، باید پذیرفت که شاید آنچه ما «پایان» مینامیم، تنها نقطهای باشد که داستان از آنجا دوباره آغاز میشود.
«کلاغ» برای من داستان همین بازگشت بود؛
بازگشت انسان به خودش،
بازگشت روایت به نقطه آغاز،
و بازگشت مخاطب به اولین صحنه،
اما اینبار با نگاهی تازه.
زیرا در جهان «کلاغ»، پایان، همیشه آغاز دیگری است.






نویسندگان: رضا شاهی، محمد تات
طراح و کارگردان: محمد تات
تهیهکننده: محمدحسن شاهی
سرپرست گروه کارگردانی: آرش سالاروندیان
شاهین آشتیانی، رضا شاهی، ایراندخت ارگی، فاطیما اکبرزاده، سپیده اردستانی، حسین خوشحال، علی صابری، محمد صفائی، علی عباسی، الهام علیزاده، مایا افروز، متین کاظمی، مهسا معدنپیشه، علی هاشمی، آرش سالاروندیان، محمدمهدی الجادری، مجتبی گودرزی، یگانه آهنی
با صدای: شهرزاد کمالزاده
مدیران پروژه: محمدرضا جعفری و غزل زکیپور
مجری طرح: گروه هنری دذول
مدیران اجرایی: محمد ذوالفقاری و محمدجادری
مدیر تولید: غزال فرشیدفر و مجتبی گودرزی
دستیاران تهیه: وحید شیرمحمدی و ندا اسماعیلیان
دستیار کارگردان: نیوشا توکلی
بازیگردان: شاهین آشتیانی
طراح صحنه: زهرا یوسفی
دستیاران طراح صحنه: فاطمه شعبانی، وحید شیرمحمدی
طراح لباس: زهرا یوسفیدوخت
لباس: زهرا بخشی
طراح نور: محمد تات
آهنگساز: نوید هنرآرا
گروه گریم: آتنا بزرگی، نیوشا توکلی
نقاش: نیکتا ناخدازاده
مهندسی صدا: مجید زرین، نیوشا توکلی
استودیو: مجموعه زرین
طراح پوستر: علی هاشمی (دذول)
مدیر تبلیغات و روابط عمومی: تئاترخانه، آیدا سرمست
تولید محتوا و سوشال مدیا: مالک عسگری
عکاسان: ایمان ارجمندی، زهرا رضازاده، فاطمه کوچکزاده
گوینده آنونس: مهراد شالچیزاده
طراحان تیزر: عبد نیکسیرت، مالک عسگری
تدوینگر: علی دهقان
حامی پروژه: صدف مقیمی «اتاق فرار یوفوریا»
با مشارکت: ایمان حسن شاهی، صادق پریشان
مدیر صحنه: امیرحسن حسنزاده، یگانه آهنی



