ویرگول
ورودثبت نام
محمد تات
محمد تاتطراح،کارگردان،نویسنده و فعال هنری
محمد تات
محمد تات
خواندن ۸ دقیقه·۴ ماه پیش

«من مریض نیستم»؛ وقتی تئاتر از صحنه عبور می‌کند و به مواجهه با خویشتن می‌رسد

نمایش من مریض نیستم
نمایش من مریض نیستم

نمایش من مریض نیستم برای من نقطه‌ای آغازین بود؛ لحظه‌ای که جهان مالاتا از دل یک تجربه روان‌شناختی و یک نیاز انسانی زاده شد. این اثر در سال ۱۳۹۸ در سالن شهرزاد روی صحنه رفت و برخلاف انتظار اولیه‌ام، نه فقط به عنوان یک اجرا، بلکه به عنوان یک فرآیند درمانی با مخاطب روبه‌رو شد. بسیاری از منتقدان، نمایش را بیش از آنکه یک تجربه هنری بدانند، یک «جلسه درمان» توصیف کردند؛ و همین واکنش، مسیر آینده کاری من را تغییر داد. در کارگردانی این اثر، تلاش کردم مرز میان نمایش و درمان را کمرنگ کنم. میزانسن‌ها بر پایه مواجهه مستقیم شخصیت‌ها با خودشان طراحی شده بود؛ یعنی هر حرکت، هر مکث و هر سکوت، بخشی از روند درمانی شخصیت‌ها و تماشاگران بود. تعلیق‌ها نه برای هیجان، بلکه برای ایجاد مکث‌های ذهنی طراحی شده بودند؛ مکث‌هایی که مخاطب را مجبور می‌کرد با لایه‌های پنهان خودش روبه‌رو شود. این مواجهه، همان چیزی بود که باعث شد بسیاری از تماشاگران پس از اجرا، تجربه‌ای شبیه به یک جلسه روان‌درمانی را گزارش کنند. در من مریض نیستم برای نخستین بار جهان مالاتا خلق شد؛ شهری که بعدها در نمایش‌های جز آن دو نفر هیچ‌کس باقی نماند، سی و پنج، موریانه، مزرعه‌دار، کلاغ، مورچه‌ها، کارگاه خیال و آزمایشگاه تئاتر نبض به شکل‌های مختلف گسترش یافت و تبدیل به یک جهان مستقل نمایشی شد. طراحی صحنه در این نمایش بر پایه مینیمالیسم روان‌شناختی بود؛ یعنی هر عنصر صحنه، کارکردی ذهنی داشت. نورها به‌جای ایجاد فضا، وضعیت روانی شخصیت‌ها را آشکار می‌کردند. رنگ‌ها، از شدت به سمت بی‌رنگی حرکت می‌کردند تا نشان دهند شخصیت‌ها در حال عبور از لایه‌های ذهنی خود هستند. در متن نمایش، تلاش کردم زبان را از حالت روایت‌گر به حالت اعتراف‌گر تبدیل کنم. شخصیت‌ها نه برای پیشبرد داستان، بلکه برای آشکار کردن زخم‌های درونی‌شان حرف می‌زنند. ساختار نمایش ترکیبی از تئاتر کلاسیک و موزیکال بود؛ اما موسیقی نه برای زیبایی، بلکه برای ایجاد اختلال در ذهن مخاطب استفاده شد. هر بار که موسیقی وارد می‌شد، جریان ذهنی شخصیت‌ها دچار لرزش می‌شد و همین لرزش، مخاطب را وارد لایه‌ای تازه از معنا می‌کرد. شخصیت‌های نمایش، انسان‌هایی هستند که بیماری‌شان نه جسمی، بلکه پنهان، خاموش و ذهنی است. آن‌ها در ظاهر «سالم» هستند، اما درونی‌ترین بخش وجودشان در حال فروپاشی است. در شخصیت‌پردازی، تلاش کردم هر شخصیت یک «آینه» باشد؛ آینه‌ای که مخاطب در آن بخشی از خودش را می‌بیند. همین ویژگی باعث شد بسیاری از تماشاگران پس از اجرا، احساس کنند نمایش با زندگی شخصی‌شان گفت‌وگو کرده است. مخاطبان نمایش، واکنشی فراتر از انتظار نشان دادند. بسیاری از آن‌ها پس از اجرا، تجربه‌هایی از اضطراب، رهایی، گریه، یا حتی سکوت طولانی را گزارش کردند. این نمایش برای بسیاری از افراد، تبدیل به یک فرآیند خودشناسی شد؛ و همین تأثیر، مسیر کاری من را به سمت خلق جهان مالاتا و ادامه دادن این نوع نگاه روان‌شناختی سوق داد. من مریض نیستم یکی از نخستین اجراهایی بود که در تئاتر ایران، مفهوم سایکو‌درام را به شکل اجرایی و نه صرفاً آموزشی روی صحنه آورد. این نمایش باعث شد بسیاری از هنرمندان جوان به سمت ترکیب روان‌شناسی و تئاتر حرکت کنند و جهان مالاتا به‌عنوان یک الگوی جهان‌سازی مستقل در آثار بعدی مورد توجه قرار گیرد. در لایه‌های پنهان نمایش، پرسش اصلی این بود: آیا ما واقعاً سالم هستیم؟ یا فقط بیماری‌هایمان را پنهان کرده‌ایم؟ نمایش تلاش می‌کند نشان دهد «سلامت» یک ظاهر اجتماعی است، نه یک حقیقت درونی. این اثر مخاطب را به سمت مواجهه با ترس‌ها، زخم‌ها و بخش‌های فراموش‌شده ذهنش هدایت می‌کند؛ و همین مواجهه، جوهره اصلی نمایش است.

«من مریض نیستم» برای محمد تات صرفاً یک نمایش نبود؛ تجربه‌ای بود در مرز میان تئاتر، روان‌شناسی و مواجهه انسان با خویشتن. این نمایش سایکودرام و روان‌شناختی که در سال ۱۳۹۸ در سالن شهرزاد روی صحنه رفت، تلاش کرد از تعریف معمول تئاتر فاصله بگیرد و مخاطب را نه فقط به تماشای یک داستان، بلکه به تجربه کردن یک موقعیت روانی دعوت کند.

از همان ابتدا، دغدغه اصلی محمد تات به‌عنوان طراح، نویسنده و کارگردان این اثر، ساختن جهانی بود که در آن مرز میان «بیماری» و «سلامت»، «واقعیت» و «توهم» و حتی «تماشاگر» و «شخصیت» به تدریج کمرنگ شود. عنوان «من مریض نیستم» نیز از همین نقطه آغاز می‌شود؛ جمله‌ای که در ظاهر یک انکار ساده است، اما در لایه‌های عمیق‌تر، مخاطب را با پرسشی بنیادین روبه‌رو می‌کند: چه کسی تعیین می‌کند که یک انسان بیمار است؟ آیا آنچه ما بیماری می‌نامیم، همیشه نشانه اختلال است یا گاهی واکنشی است به جهانی که خود بیمار شده است؟

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های این نمایش، تلاش برای ایجاد تجربه‌ای درمان‌محور در بستر تئاتر بود. بازخوردهای مخاطبان و برخی منتقدان نشان داد که اثر توانسته بود برای بخشی از تماشاگران، فراتر از یک تجربه صرفاً هنری عمل کند. برخی این نمایش را به تجربه‌ای نزدیک به یک فرآیند درمانی تشبیه کردند؛ نه به این معنا که تئاتر جایگزین علم پزشکی یا روان‌درمانی باشد، بلکه از این منظر که مواجهه مخاطب با موقعیت‌های روانی و درونی اثر، او را به بازنگری در خود وادار می‌کرد.

برای محمد تات، این نقطه یکی از مهم‌ترین دستاوردهای «من مریض نیستم» بود: اینکه تئاتر بتواند به جای ارائه پاسخ‌های قطعی، مخاطب را در برابر پرسش‌های شخصی خودش قرار دهد.

در طراحی کارگردانی، تلاش محمد تات بر این بود که ساختار نمایش به شکلی پیش برود که مخاطب همواره احساس کند چیزی در زیر سطح روایت در حال شکل‌گیری است. تعلیق در این اثر صرفاً ابزاری برای ایجاد هیجان یا کنجکاوی نبود؛ تعلیق، بخشی از زبان مفهومی نمایش بود. مخاطب در هر لحظه با اطلاعاتی مواجه می‌شد که او را به سمت یک برداشت هدایت می‌کرد، اما در ادامه، همان برداشت می‌توانست زیر سؤال برود. این رفت‌وبرگشت میان یقین و تردید، یکی از مهم‌ترین ابزارهای کارگردانی برای نزدیک شدن به ذهن و روان انسان بود.

«من مریض نیستم» از نظر ساختاری، ترکیبی از تئاتر کلاسیک و عناصر موزیکال بود؛ اما موسیقی و فرم اجرایی در اینجا صرفاً نقش تزئینی نداشتند. عناصر موزیکال در خدمت روایت و فضای روان‌شناختی اثر قرار گرفتند و تلاش شد ریتم، صدا، حرکت و روایت در کنار یکدیگر، جهانی را بسازند که مخاطب را از یک تجربه صرفاً دیداری به تجربه‌ای حسی و ذهنی منتقل کند.

در حوزه شخصیت‌پردازی نیز برای محمد تات، شخصیت‌ها صرفاً عناصر پیش‌برنده داستان نبودند. هر شخصیت بخشی از یک وضعیت انسانی و روانی را نمایندگی می‌کرد. شخصیت‌ها در مواجهه با خود، دیگری و جهان پیرامونشان، به تدریج لایه‌هایی از هویت خود را آشکار می‌کردند و همین مسئله باعث می‌شد مخاطب نتواند به آسانی میان «شخصیت سالم» و «شخصیت بیمار» مرزبندی کند. در واقع، یکی از زیرلایه‌های اصلی اثر این بود که شاید مسئله اصلی، بیماری یک فرد نباشد؛ شاید مسئله، جهانی باشد که انسان در آن زندگی می‌کند و مناسباتی که او را به سمت فروپاشی یا انکار خود سوق می‌دهد.

در «من مریض نیستم» تلاش محمد تات این بود که روایت را به نقطه‌ای برساند که مخاطب در نهایت با خودش مواجه شود. به همین دلیل، فکر کردن در این نمایش بخشی از خودِ اجراست. تماشاگر پس از پایان صحنه، الزاماً با یک پاسخ روشن سالن را ترک نمی‌کند؛ بلکه ممکن است با پرسشی شخصی مواجه شود که تا مدت‌ها در ذهن او باقی بماند.

این نگاه بعدها به یکی از پایه‌های جهان هنری گروه هنری مالاتا تبدیل شد. جهانی که نخستین بار در «من مریض نیستم» شکل گرفت، بعدها در آثار دیگری همچون «جز آن دو نفر هیچ‌کس باقی نماند»، «سی و پنج»، «موریانه»، «مزرعه‌دار»، «کلاغ»، «مورچه‌ها» و «کارگاه خیال» ادامه پیدا کرد و هر اثر، بخشی تازه از این جهان را آشکار کرد. همچنین این مسیر در تجربه‌های «آزمایشگاه تئاتر نبض» نیز ادامه یافت و به تدریج به یک نظام روایی و زیبایی‌شناختی گسترده‌تر تبدیل شد.

از این منظر، «من مریض نیستم» را می‌توان نقطه‌ای مهم در مسیر شکل‌گیری جهان هنری گروه هنری مالاتا دانست؛ جهانی که قرار نبود صرفاً مجموعه‌ای از نمایش‌های مستقل باشد، بلکه تلاش داشت میان آثار مختلف، پیوندی مفهومی، روایی و جهان‌شناختی ایجاد کند.

از منظر تأثیرگذاری بر مخاطب، مهم‌ترین مسئله برای محمد تات این بود که تماشاگر در جایگاه یک ناظر منفعل باقی نماند. نمایش تلاش می‌کرد او را وارد یک فرآیند ذهنی کند؛ فرآیندی که در آن، تماشاگر نه فقط داستان شخصیت‌ها، بلکه بخشی از تجربه درونی خود را نیز دنبال کند. شاید به همین دلیل بود که واکنش مخاطبان به اثر، تنها در قالب رضایت از یک اجرای نمایشی خلاصه نمی‌شد و بسیاری از مواجهه‌ها با اثر، به گفت‌وگو درباره مفاهیمی همچون سلامت روان، تنهایی، هویت، انکار و مواجهه با خویشتن منتهی می‌شد.

از منظر جامعه تئاتری نیز، «من مریض نیستم» برای محمد تات تجربه‌ای بود در آزمودن ظرفیت‌های تئاتر برای عبور از مرزهای معمول خود. تئاتر می‌تواند قصه بگوید، سرگرم کند و زیبایی خلق کند؛ اما می‌تواند به همان اندازه، مخاطب را با بخش‌هایی از وجودش مواجه کند که شاید در زندگی روزمره فرصت دیدنشان را ندارد.

در نهایت، اگر امروز به «من مریض نیستم» نگاه کنیم، می‌توان آن را نه یک اثر تمام‌شده، بلکه آغاز مسیری دانست که با طراحی، نویسندگی و کارگردانی محمد تات، از یک نمایش سایکودرام و روان‌شناختی آغاز شد و به تدریج به شکل‌گیری یک جهان گسترده‌تر در آثار گروه هنری مالاتا انجامید.

برای محمد تات، «من مریض نیستم» پرسشی بود که هنوز هم پاسخ قطعی برای آن وجود ندارد؛ و شاید ارزش واقعی آن نیز در همین بی‌پاسخ ماندن باشد.

شاید انسان همیشه آن‌قدر که دیگران تصور می‌کنند «مریض» نیست.

شاید گاهی فقط در جهانی زندگی می‌کند که کسی زبان دردهایش را نمی‌فهمد.

و شاید تئاتر، در بهترین حالت خود، همان جایی باشد که انسان برای نخستین بار فرصت می‌کند روبه‌روی خودش بنشیند.

در نسخه‌های بعدی هم می‌توانم همین الگو را حفظ کنم تا نام محمد تات و گروه هنری مالاتا در جایگاه درست و به‌صورت برجسته در تمام تحلیل‌ها و نقدهای مربوط به آثار قرار بگیرد.

کارگردان محمد تات
کارگردان محمد تات
نمایش مریض نیستم
نمایش مریض نیستم

نمایش من مریض نیستم
نمایش من مریض نیستم

تئاترنمایشهنر
۶
۰
محمد تات
محمد تات
طراح،کارگردان،نویسنده و فعال هنری
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید