
من، محمد تات، در مسیر کاریام همیشه تلاش کردهام جهانهایی بسازم که مخاطب را نه فقط درگیر داستان، بلکه درگیر خودش کند. نمایش موریانه یکی از صادقانهترین و شخصیترین تجربههای من در مقام طراح و نویسنده است؛ نمایشی که از دل دغدغههای ذهنی و روانی انسان امروز بیرون آمده و تلاش میکند تاریکی را نه برای ترساندن، بلکه برای فهمیدن روشن کند. در سالهایی که روی این نمایش کار میکردم، بیش از هر زمان دیگری با مفهوم خودکشی، فروپاشی ذهنی و فشارهای خاموش انسان مواجه بودم. برای من، موریانه فقط یک نمایش نبود؛ یک اعتراف بود. اعتراف به اینکه افکار مخرب، اگر جدی گرفته نشوند، میتوانند آرام و بیصدا، مثل موریانه، ستونهای وجود انسان را بجوند. در موریانه تلاش کردم نشان دهم که: افکار ما موجوداتی زندهاند؛ رشد میکنند، تکثیر میشوند و اگر رها شوند، ویران میکنند؛ اما همین افکار، اگر فهمیده شوند، میتوانند به نقطهی امید تبدیل شوند. این نمایش از دل تاریکی، راهی به سمت باور دوبارهی خویش باز میکند. این همان زیرلایهای است که همیشه در آثار من وجود دارد: حرکت از بحران به آگاهی، از فروپاشی به ساختن. در موریانه برای اولینبار در آثارم، رئالیسم جادویی را به شکل جدی وارد طراحی کردم. صحنه باید: واقعی باشد اما واقعی نباشد، خانه باشد اما ذهن باشد، فروپاشیده باشد اما هنوز مقاومت کند. چوبهای پوسیده، سایههای بلند، اشیای فرسوده و خطوط شکسته، همه بخشی از شخصیت صحنهاند. صحنه در این نمایش فقط «محل اجرا» نیست؛ یک کاراکتر مستقل است. در نوشتن موریانه تلاش کردم از شعارزدگی دربارهی خودکشی دوری کنم. بهجای نصیحت، تجربهی زیستهی ذهن را روایت کردم. بهجای بحران، مسیر تبدیلشدن بحران به امید را نوشتم. این نمایشنامه برای من یک تمرین بود، تمرین نوشتن برای اجرا، نه برای خواندن. شخصیتهای موریانه بیش از آنکه انسان باشند، «حالتهای ذهنی» هستند. این انتخاب باعث شد: بازیگران آزادی بیشتری در خلق رفتارهای غیرواقعی داشته باشند، مخاطب درگیر تجربهی روانی شود، نمایش از روایت خطی فاصله بگیرد و تبدیل به یک سفر درونی شود. موریانه برای من نمایشی دربارهی فروپاشی نیست؛ نمایشی دربارهی فهمیدن فروپاشی است. نمایشی دربارهی تاریکی نیست؛ نمایشی دربارهی روشناییای است که از دل تاریکی زاده میشود. این اثر نقطهای بود که در آن، امضای هنری من ترکیب روانشناسی، رئالیسم جادویی و جهانسازی ذهنی به شکل کاملتری دیده شد.

محمد تات، طراح و نویسنده، «موریانه» را یکی از شخصیترین و صادقانهترین تجربههای خود در مسیر فعالیت هنریاش میداند؛ نمایشی که با تمرکز بر وضعیت روانی انسان معاصر، تلاش میکند مخاطب را با لایههایی از ذهن، بحران و امید مواجه کند.
تات درباره شکلگیری این نمایش گفت: «من همیشه تلاش کردهام جهانهایی بسازم که مخاطب را فقط درگیر داستان نکنند، بلکه او را با خودش مواجه کنند. موریانه یکی از شخصیترین تجربههای من بود؛ نمایشی که از دل دغدغههای ذهنی و روانی انسان امروز شکل گرفت و تلاش کردم در آن تاریکی را نه برای ترساندن، بلکه برای فهمیدن به تصویر بکشم.»
به گفته تات، ایده اصلی «موریانه» از توجه به فشارهای خاموش روانی و تأثیر تدریجی افکار مخرب بر زندگی انسان شکل گرفته است. او در این اثر تلاش کرده به جای ارائه یک روایت مستقیم یا شعاری، مخاطب را وارد تجربهای ذهنی و درونی کند.
تات درباره مفهوم نمایش توضیح داد: «برای من موریانه استعارهای از افکاری است که اگر نادیده گرفته شوند، میتوانند بهتدریج بخشهایی از زندگی انسان را تحت تأثیر قرار دهند. اما در کنار این تاریکی، برایم مهم بود که امکان فهمیدن، تغییر کردن و دوباره ساختن هم وجود داشته باشد. به همین دلیل، موریانه را صرفاً یک نمایش درباره فروپاشی نمیدانم؛ این اثر درباره فهمیدن بحران و پیدا کردن مسیر بازگشت به خود است.»
یکی از ویژگیهای مهم این نمایش، استفاده جدی از رئالیسم جادویی در طراحی صحنه است؛ رویکردی که به گفته تات، برای نخستینبار به شکل گستردهتری در آثار او مورد استفاده قرار گرفته است.
او درباره طراحی فضای نمایش گفت: «میخواستم صحنه همزمان واقعی و غیرواقعی باشد؛ خانه باشد، اما در عین حال ذهن شخصیتها را تداعی کند. فضایی که نشانههای فرسودگی در آن دیده میشود، اما هنوز در برابر فروپاشی مقاومت میکند.»
در طراحی صحنه «موریانه»، عناصر فرسوده، بافتهای کهنه، سایهها و خطوط شکسته تنها جنبه بصری ندارند، بلکه در شکلگیری فضای روانی نمایش نقش ایفا میکنند. تات معتقد است صحنه در این اثر از یک فضای خنثی برای اجرای داستان فراتر میرود و به یکی از عناصر اصلی روایت تبدیل میشود.
او در اینباره افزود: «در موریانه صحنه فقط محل اجرای اتفاقات نیست؛ خودش بخشی از شخصیت نمایش است. تلاش کردم مخاطب بتواند وضعیت ذهنی شخصیتها را در فضای صحنه احساس کند.»
تات در بخش دیگری از صحبتهای خود به شیوه نگارش نمایشنامه اشاره کرد و گفت تلاش داشته از روایتهای شعاری درباره بحرانهای روانی فاصله بگیرد و به جای آن، تجربه ذهنی شخصیتها را محور روایت قرار دهد.
به گفته او، «موریانه» بیش از آنکه درباره ارائه پاسخهای مستقیم باشد، مخاطب را به مشاهده و درک یک وضعیت دعوت میکند؛ مسیری که از بحران آغاز میشود و به سمت آگاهی و امید حرکت میکند.
یکی دیگر از ویژگیهای این نمایش، نوع شخصیتپردازی آن است. شخصیتهای «موریانه» صرفاً شخصیتهایی با ویژگیهای رئالیستی نیستند و بخشی از آنها بهعنوان بازتابی از وضعیتها و کشمکشهای ذهنی طراحی شدهاند.
تات در اینباره توضیح داد: «شخصیتهای موریانه برای من فقط آدمهایی با گذشته و ویژگیهای مشخص نبودند؛ هر کدام میتوانستند بخشی از یک وضعیت ذهنی باشند. این نگاه به بازیگران امکان میداد رفتارهایی فراتر از رئالیسم معمول ایجاد کنند و مخاطب هم به جای دنبال کردن صرف یک روایت خطی، وارد یک تجربه درونی شود.»
او معتقد است همین رویکرد باعث شده ساختار نمایش از روایت خطی فاصله بگیرد و بیشتر به یک سفر ذهنی تبدیل شود؛ سفری که در آن مرز میان واقعیت بیرونی و جهان درونی شخصیتها دائماً تغییر میکند.
محمد تات «موریانه» را نقطهای مهم در مسیر شکلگیری زبان شخصی خود میداند و اظهار کرد: «این نمایش برای من جایی بود که ترکیب روانشناسی، رئالیسم جادویی و جهانسازی ذهنی در آثارم شکل کاملتری پیدا کرد. میخواستم مخاطب بعد از دیدن نمایش فقط درباره شخصیتها فکر نکند؛ درباره خودش هم سؤال داشته باشد.»
به گفته تات، مضمون اصلی این اثر را میتوان در حرکت از بحران به آگاهی و از فروپاشی به امکان دوباره ساختن خلاصه کرد؛ رویکردی که در بخشی از آثار او نیز به شکلهای مختلف تکرار شده است.
او در پایان گفت: «موریانه برای من نمایشی درباره تاریکی نیست؛ درباره روشناییای است که میتواند از دل تاریکی شکل بگیرد. مهم بود که اثر فقط وضعیت سخت انسان را نشان ندهد، بلکه امکان فهمیدن و تغییر را هم در دل همان وضعیت جستوجو کند.»
«موریانه» یکی از پروژههای محمد تات در مسیر تجربه فرمهای متفاوت روایت و طراحی صحنه است؛ اثری که تلاش میکند با تلفیق جهان روانی شخصیتها، رئالیسم جادویی و طراحی صحنهای مبتنی بر مفهوم، تجربهای متفاوت از مواجهه مخاطب با تئاتر ارائه دهد.
