
تقریباً همه کسبوکارهای مالی برای خودشان هدف رشد تعریف میکنند.
افزایش دارایی تحت مدیریت، رشد تعداد مشتریان، افزایش حجم معاملات، رشد درآمد، افزایش سهم بازار یا ورود به یک بخش جدید از بازار.
این اهداف ضروریاند؛ اما داشتن میل به رشد، به این معنا نیست که سازمان میداند چگونه باید رشد کند.
در تجربه من، مساله بسیاری از کسبوکارهای مالی این نیست که هدف ندارند. اتفاقا معمولا اهداف عددی نسبتا شفافی دارند.
مسئله این است که میان عددی که میخواهند به آن برسند و سیستمی که باید آن عدد را بسازد فاصله زیادی وجود دارد.
از دید من این سیستم معماری رشد (Growth Architecture) است.
معماری رشد یعنی سازمان بداند رشد قرار است:
از کدام مشتری،
از کدام محصول،
از کدام کانال،
با چه مدل درآمدی،
با چه ساختاری،
و با چه منطق اقتصادی ساخته شود.
اگر این موارد مشخص نباشند، ممکن است شرکت هدف رشد داشته باشد، اما هنوز موتور رشد خود را طراحی نکرده باشد.
فرض کنیم یک شرکت مدیریت دارایی تصمیم گرفته است دارایی تحت مدیریت خود را طی یک سال از ۲۰ همت به ۳۵ همت برساند.
هدف روشن است:
۱۵ همت خالص منابع جدید.
اما این فقط مقصد است.
هنوز دهها سوال بدون پاسخ باقی مانده است.
این ۱۵ همت قرار است از مشتری حقیقی جذب شود یا حقوقی؟
از مشتریان فعلی یا مشتریان جدید؟
از صندوقهای موجود یا محصول جدید؟
از شبکه فروش مستقیم یا شرکای تجاری؟
چه مقدار از منابع جذبشده باید حداقل ۹۰ یا ۱۸۰ روز باقی بماند؟
هزینه جذب هر واحد منابع چقدر میتواند باشد؟
چه بخشی از رشد از افزایش سهم ما از دارایی مشتریان فعلی ایجاد خواهد شد؟
کدام تیم مسئول هر بخش از این مسیر است؟
اگر پاسخ این پرسشها مشخص نباشد، «رسیدن به ۳۵ همت» هنوز یک استراتژی رشد نیست. فقط یک هدف است.
مشکل زمانی جدیتر میشود که هر واحد سازمان شروع میکند به ساختن نسخه خودش از رشد.
بازاریابی میخواهد سرنخ بیشتری ایجاد کند.
فروش میخواهد تعداد قراردادها را بالا ببرد.
محصول بهدنبال افزایش استفاده از امکانات است.
تجربه مشتری روی رضایت تمرکز میکند.
مدیریت ارشد هم عدد درآمد یا دارایی تحت مدیریت را دنبال میکند.
همه مشغول رشد هستند، اما الزاما در حال ساختن یک سیستم رشد واحد نیستند.
معماری رشد را میتوان طراحی رابطه میان چند بخش اصلی کسبوکار دانست:
بازار، مشتری، محصول، توزیع، رفتار، درآمد۷ ماندگاری و توسعه
سوال اصلی این است که این اجزا چگونه باید کنار یکدیگر قرار بگیرند تا رشد اقتصادی و پایدار ایجاد شود. برای من، معماری رشد حداقل باید به هفت سوال پاسخ دهد.
«مشتری بیشتر» تعریف کافی نیست. باید بدانیم کدام بخش مشتری (Customer Segment) بیشترین ارزش اقتصادی را برای کسبوکار دارد.
برای یک شرکت مدیریت دارایی، ممکن است مشتریان دارای ۵ تا ۲۰ میلیارد تومان دارایی جذابتر از مشتریان خرد باشند.
برای یک کارگزاری، شاید یک معاملهگر فعال ارزش بیشتری از صدها ثبتنام غیرفعال ایجاد کند.
برای یک صرافی رمزارز، ممکن است گروه کوچکی از کاربران حرفهای بخش بزرگی از حجم معاملات را ایجاد کنند.
یکی از اشتباهات متداول در رشد این است که همه مشتریان را تقریبا یکسان میبینیم. در حالی که در کسبوکارهای مالی معمولا توزیع ارزش بسیار نامتقارن است. ممکن است ۱۰ درصد مشتریان، ۷۰ درصد ارزش اقتصادی را ایجاد کنند.
در این شرایط، سؤال درست این نیست:
چطور مشتری بیشتری بگیریم؟
سؤال بهتر این است:
دقیقاً چه نوع مشتری بیشتری باید بگیریم؟
همه محصولات قرار نیست یک کار انجام دهند.
یکی از مفاهیمی که به نظرم در بسیاری از کسبوکارهای مالی بهاندازه کافی جدی گرفته نمیشود، تعریف نقش اقتصادی محصول است. یک محصول ممکن است برای جذب مشتری طراحی شده باشد. محصول دیگری برای نگهداشت مشتری. یک محصول ممکن است دارایی را وارد اکوسیستم کند. محصول دیگری همان دارایی را به درآمد تبدیل کند. محصول سوم ممکن است سهم ما از کیف پول مشتری (Share of Wallet) را افزایش دهد. بنابراین صرفا داشتن سبد بزرگی از محصولات الزاماً مزیت نیست.
سؤال مهم این است:
این محصولات در کنار یکدیگر چه سیستم اقتصادیای میسازند؟
اگر یک گروه مالی کارگزاری، صندوق درآمد ثابت، صندوق طلا، سبدگردانی و خدمات تأمین مالی داشته باشد، نباید هرکدام را صرفا بهعنوان یک کسبوکار جداگانه ببیند. باید ببیند مشتری چگونه از یک محصول وارد میشود، چگونه به محصول دیگری منتقل میشود و چگونه ارزش رابطه در طول زمان افزایش پیدا میکند.
در این نگاه، محصول فقط چیزی نیست که فروخته میشود. محصول یک جزء از معماری رشد است.
اینجا بحث توزیع (Distribution) اهمیت پیدا میکند. بسیاری از شرکتها رشد را بیش از اندازه به بازاریابی تقلیل میدهند. اما در خدمات مالی، اینکه مشتری چگونه به محصول دسترسی پیدا میکند، گاهی مهمتر از خود تبلیغات است.
آیا محصول از طریق تبلیغات مستقیم فروخته میشود؟
از طریق شبکه فروش؟
از طریق نمایندگان؟
از طریق بانک؟
از طریق شرکای تجاری؟
از طریق اپلیکیشن؟
از طریق مشاور مالی؟
از طریق مشتریان فعلی؟
یا از ترکیبی از اینها؟
هر کدام از این مدلها، اقتصاد و مقیاس متفاوتی دارند.
ممکن است یک شرکت با افزایش دوبرابری بودجه تبلیغات، مشتری بیشتری جذب کند؛ اما همان شرکت با طراحی یک همکاری توزیعی مناسب، با هزینه بسیار کمتر به چند برابر منابع دسترسی پیدا کند. به همین دلیل یکی از اولین پرسشهایی که در بررسی یک کسبوکار مالی باید مطرح شود این است:
موتور توزیع ما چیست؟
این سوال برای من نقطه مرکزی معماری رشد است.
در هر کسبوکار باید بتوانیم بگوییم:
چه رفتاری از مشتری باعث ایجاد ارزش اقتصادی میشود؟
ثبتنام؟
خیر، الزاما نه.
نصب اپلیکیشن؟
باز هم نه.
افتتاح حساب؟
در بسیاری از مدلها هنوز کافی نیست.
برای یک کارگزاری شاید رفتار ارزشمند، تبدیل شدن به معاملهگر فعال باشد. برای یک شرکت مدیریت دارایی، ممکن است ورود و ماندگاری منابع باشد. برای یک صرافی، میتواند حجم معاملات یا نگهداری دارایی باشد. برای یک پلتفرم سرمایهگذاری، شاید خرید مجدد یا افزایش دارایی مهمتر از ثبتنام اولیه باشد. اگر این رفتار مشخص نباشد، ممکن است تیمها برای شاخصهایی بهینهسازی شوند که ارتباط محدودی با ارزش اقتصادی واقعی دارند.
مثلا تعداد ثبتنام بالا برود، اما تعداد مشتریانی که پول وارد کردهاند تغییری نکند.
یا دارایی زیادی وارد شود، اما پس از یک ماه خارج شود. یا حجم معامله رشد کند، اما به کمک تخفیفهایی که تقریباً تمام درآمد شرکت را از بین بردهاند.
رشد واقعی زمانی اتفاق میافتد که رفتار مشتری و اقتصاد کسبوکار با یکدیگر همراستا باشند.
بسیاری از شرکتها درآمد را اندازه میگیرند، اما کمتر آن را طراحی میکنند. من از این موضوع با عنوان معماری درآمد (Revenue Architecture) یاد میکنم. فرض کنیم درآمد یک صرافی عمدتا از کارمزد معامله ساخته میشود.
سؤال معماری رشد این است:
آیا این وابستگی پایدار است؟
آیا افزایش حجم معاملات همیشه به معنی افزایش سودآوری است؟
چه منابع درآمدی دیگری میتوان ایجاد کرد؟
آیا نگهداری دارایی، خدمات ویژه، محصولات سرمایهگذاری، خدمات سازمانی یا سرویسهای مکمل میتوانند بخشی از درآمد آینده باشند؟
همین موضوع درباره کارگزاری، مدیریت دارایی و سایر کسبوکارهای مالی نیز وجود دارد.
شرکت باید بتواند یک نقشه درآمد (Revenue Map) روشن داشته باشد.
بداند:
کدام محصول درآمد ایجاد میکند؟
کدام گروه مشتری سودآورتر است؟
کدام رفتار مشتری ارزش بیشتری میسازد؟
و منبع درآمدی بعدی قرار است از کجا ایجاد شود؟
گاهی مهمترین پروژه رشد یک شرکت، گرفتن مشتری بیشتر نیست. پیدا کردن موتور درآمدی بعدی است.
در خدمات مالی، رشد بدون توجه به ماندگاری میتواند بسیار گمراهکننده باشد.
فرض کنیم یک صندوق طی یک کمپین ۳ همت منابع جدید جذب کرده است.
در نگاه اول، نتیجه فوقالعاده است. اما اگر دو ماه بعد ۲ همت از این منابع خارج شود، آیا واقعا ۳ همت رشد ایجاد کردهایم؟
به همین دلیل میان جذب منابع و منابع ماندگار تفاوت جدی وجود دارد.
همین مفهوم درباره مشتری هم صادق است. ممکن است تعداد کاربران ثبتنامشده بالا باشد، اما مشتریان فعال کاهش پیدا کنند. ممکن است مشتری همچنان حساب داشته باشد، اما بخش عمده دارایی خود را به رقیب منتقل کرده باشد.
در بسیاری از کسبوکارهای مالی، فقط ماندگاری مشتری (Customer Retention) کافی نیست. باید ماندگاری دارایی (Asset Retention) را هم اندازه گرفت.
در نهایت، ارزشی که باقی نمیماند، پایه مطمئنی برای رشد نیست.
هیچ معماری رشدی بدون اقتصاد واحد مشتری (Unit Economics) کامل نیست.
فرض کنیم میتوانیم با افزایش بودجه بازاریابی، تعداد مشتریان جدید را دو برابر کنیم.
سؤال این است:
با چه هزینهای؟
اگر هزینه جذب مشتری (Customer Acquisition Cost - CAC) بیشتر از ارزش طول عمر مشتری (Customer Lifetime Value - LTV) باشد، افزایش سرعت جذب مشتری در واقع میتواند سرعت تخریب اقتصادی کسبوکار را افزایش دهد.
این موضوع در خدمات مالی اهمیت بیشتری دارد، چون برخی از مدلها دوره بازگشت طولانی دارند. ممکن است امروز برای جذب مشتری هزینه کنیم، اما درآمد واقعی او طی چند سال ساخته شود.
در چنین شرایطی، باید دقیقاً بدانیم:
هزینه جذب چقدر است؟
درآمد هر مشتری چگونه شکل میگیرد؟
چه مدت طول میکشد هزینه جذب بازگردد؟
احتمال خروج مشتری یا دارایی چقدر است؟
و چه میزان فروش مکمل میتوان از این رابطه ایجاد کرد؟
رشد بدون این محاسبات میتواند از بیرون جذاب، اما از درون زیانده باشد.
به نظرم چند دلیل تکرارشونده وجود دارد.
اول اینکه رشد معمولا به یک واحد خاص سپرده میشود.
مثلا تصور میشود تیم بازاریابی یا تیم رشد باید مسئله را حل کند.
در حالی که رشد واقعی نتیجه عملکرد همزمان محصول، بازاریابی، فروش، داده، تجربه مشتری، فناوری و مدل درآمدی است.
دلیل دوم، نگاه پروژهای به رشد است.
کمپین اجرا میکنیم.
محصول جدید عرضه میکنیم.
فروش را افزایش میدهیم.
تخفیف میدهیم.
اما رشد پایدار معمولاً محصول یک «پروژه» نیست. محصول یک «سیستم» است.
دلیل سوم هم تمرکز بیش از حد روی خروجیهای کوتاهمدت است.
ثبتنام، سرنخ، نصب اپلیکیشن، حجم تراکنش یا حتی ورود منابع همگی مهماند؛ اما اگر ارتباط آنها با ارزش اقتصادی بلندمدت روشن نباشد، ممکن است سازمان در حال بهینهسازی اعداد اشتباه باشد.
فرض کنیم دو شرکت مدیریت دارایی هر دو قصد دارند در یک سال ۱۰ همت منابع جدید جذب کنند.
شرکت اول میگوید:
«باید تبلیغات بیشتری انجام دهیم.»
بودجه تبلیغاتی افزایش پیدا میکند، کمپین اجرا میشود، تعداد سرنخها بالا میرود و منابعی نیز وارد میشود.
شرکت دوم قبل از تبلیغات چند سوال میپرسد:
کدام بخش مشتری ظرفیت بیشتری دارد؟
کدام صندوق مناسبترین محصول ورودی است؟
چه کانالی کمترین هزینه جذب منابع را دارد؟
چه چیزی باعث ماندگاری منابع میشود؟
کدام مشتریان فعلی ظرفیت افزایش دارایی دارند؟
چه شرکای توزیعی میتوانند دسترسی ما به بازار را چند برابر کنند؟
کدام محصول میتواند بعدا فروش مکمل ایجاد کند؟
هر دو شرکت ممکن است در پایان سال ۱۰ همت منابع جذب کرده باشند.
اما کیفیت رشد آنها الزاما یکسان نیست.
ممکن است یکی ۱۰ همت منابع گران و کوتاهمدت جذب کرده باشد.
دیگری ۱۰ همت منابع ماندگار، با هزینه جذب کمتر و ظرفیت فروش مکمل بالا.
در گزارش مدیریتی شاید هر دو عدد «۱۰ همت» دیده شوند.
اما از منظر معماری رشد، این دو نتیجه کاملا متفاوتاند.
به نظرم برای تبدیل یک هدف رشد به یک معماری واقعی، مدیران باید بتوانند به چند سؤال مشخص پاسخ دهند:
۱. رشد دقیقاً قرار است از کجا بیاید؟
مشتری جدید، مشتری فعلی، محصول جدید، بازار جدید یا کانال جدید؟
۲. کدام مشتری بیشترین ارزش اقتصادی را دارد؟
نه صرفا بیشترین تعداد.
۳. نقش هر محصول چیست؟
جذب، ماندگاری، درآمد، فروش مکمل یا افزایش سهم از کیف پول؟
۴. موتور توزیع چیست؟
مشتری از چه مسیری به محصول میرسد؟
۵. رفتار اقتصادی مطلوب مشتری چیست؟
چه کاری باید انجام دهد تا برای شرکت ارزش ایجاد شود؟
۶. مدل درآمد چگونه کار میکند؟
امروز از چه چیزی پول درمیآوریم و فردا از چه چیزی خواهیم آورد؟
۷. چه چیزی باید ماندگار بماند؟
مشتری، پول، دارایی، تراکنش یا رابطه؟
۸. اقتصاد رشد چقدر سالم است؟
هزینه جذب، ارزش طول عمر، دوره بازگشت و حاشیه سود چگونهاند؟
۹. چه شاخصهایی باید در سطح مدیرعامل مانیتور شوند؟
نه شاخصهای واحدها، بلکه شاخصهایی که سلامت کل موتور رشد را نشان میدهند.
۱۰. چه کسی مالک رشد است؟
اگر پاسخ این سوال «واحد بازاریابی» باشد، احتمالا هنوز مسئله را بیش از حد محدود تعریف کردهایم.
شاید مهمترین نکته همین باشد. رشد در یک کسبوکار مالی نباید صرفا نام یک تیم یا معاونت باشد. رشد نتیجه طراحی درست کل سیستم کسبوکار است.
محصول باید با مدل درآمد همراستا باشد.
مدل درآمد باید با رفتار مشتری همراستا باشد.
کانال توزیع باید با اقتصاد مشتری همراستا باشد.
تجربه مشتری باید ماندگاری را افزایش دهد.
داده باید نشان دهد کجای این سیستم درست کار نمیکند.
ساختار سازمان باید مسئولیت هر بخش از این چرخه را روشن کند.
وقتی این اجزا بهدرستی کنار هم قرار بگیرند، بازاریابی میتواند رشد را شتاب دهد.
اما بازاریابی نمیتواند جای معماری رشد را بگیرد. به همین دلیل، وقتی یک کسبوکار مالی با مساله رشد مواجه است، به نظرم اولین سؤال نباید این باشد:
«چطور بیشتر تبلیغ کنیم؟»
حتی نباید بپرسیم:
«چطور مشتری بیشتری جذب کنیم؟»
سؤال بنیادیتر این است:
وقتی پاسخ این سؤال روشن باشد، تازه میتوان درباره بودجه، محصول، فروش، بازاریابی، داده و ساختار تیم تصمیم گرفت. و شاید تفاوت اصلی کسبوکارهایی که صرفا بزرگ میشوند با کسبوکارهایی که پایدار و قابل تکرار رشد میکنند، دقیقا همینجا باشد.
یکی هدف رشد دارد؛ دیگری معماری رشد.
محمد لطیفی