
سالهاست درباره آینده بورس با یک سوال تکراری مواجه میشویم، آیا بلاکچین جای بورس را خواهد گرفت؟
به نظرم این سوال صورت مسئله را درست تعریف نمیکند.
سؤال مهمتر این است:
اگر مالکیت دارایی، معامله، تسویه، انتقال، وثیقهگذاری و حتی بخشی از الزامات نظارتی بتوانند روی یک زیرساخت دیجیتال مشترک و قابلبرنامهریزی انجام شوند، آن چیزی که امروز بورس مینامیم چه شکلی خواهد شد؟
من فکر میکنم پاسخ این سوال نه در حذف بازارهای مالی سنتی است و نه در پیروزی کامل دنیای رمزارز.
احتمالا اتفاق مهمتر، همگرایی این دو دنیاست. و داراییهای دنیای واقعی (Real-World Assets - RWA) میتوانند یکی از مهمترین پلهای این همگرایی باشند.
بازار سرمایه سالهاست دیجیتال است. سفارش خرید سهام را آنلاین ثبت میکنیم، مالکیت اوراق در پایگاههای داده ثبت میشود، معاملات بهصورت الکترونیکی انجام میشوند و بخش بزرگی از عملیات بازار سرمایه بدون کاغذ است.
پس توکنیسازی (Tokenization) را نباید صرفا مرحله دیگری از دیجیتالیشدن دانست.
تفاوت اصلی جای دیگری است.
در معماری فعلی بازارهای سرمایه، معامله، پایاپای، تسویه، ثبت مالکیت، نگهداری دارایی، تطبیق اطلاعات و انتقال پول معمولا در سامانهها و نهادهای مختلف انجام میشوند.
این نهادها باید اطلاعات خود را با یکدیگر تطبیق دهند و به همین دلیل، بخش مهمی از زیرساخت بازار سرمایه بر اساس پیامرسانی میان سیستمهای مختلف شکل گرفته است.
اما در معماری توکنیشده، خود دارایی میتواند روی یک دفترکل مشترک قرار گیرد و مالکیت و قواعد انتقال آن بخشی از ساختار دیجیتال دارایی باشد.
صندوق بینالمللی پول (IMF) در تحلیل سال ۲۰۲۶ خود دقیقا بر همین تفاوت تاکید میکند: توکنیسازی فقط موجب سریعتر شدن فرایندهای موجود نمیشود؛ بلکه میتواند ساختار اعتماد، تسویه و مدیریت ریسک در سیستم مالی را تغییر دهد. معامله، انتقال مالکیت و پرداخت میتوانند به شکل همزمان و اتمی (Atomic Settlement) اتفاق بیفتند.
به بیان سادهتر:
نسل قبلی فناوری، بورس را دیجیتال کرد. نسل جدید ممکن است معماری بورس را تغییر دهد.
فرض کنیم یک ورقه سهم، اوراق بدهی، واحد صندوق سرمایهگذاری یا حتی بخشی از یک دارایی واقعی در قالب یک دارایی توکنیشده عرضه شود.
در چنین شرایطی، توکن فقط یک نسخه دیجیتال از سند مالکیت نیست.
میتوان بخشی از قواعد دارایی را نیز در آن تعریف کرد.
اینکه چه کسانی اجازه مالکیت دارند، انتقال در چه شرایطی امکانپذیر است، چه محدودیتهای قانونی باید رعایت شود، سود چگونه توزیع شود یا دارایی چگونه بهعنوان وثیقه مورد استفاده قرار گیرد، میتواند تا حدی در قراردادهای هوشمند (Smart Contracts) پیادهسازی شود.
اینجاست که مسئله از سهام روی بلاکچین بسیار بزرگتر میشود.
توکنیسازی میتواند بخشهایی از زنجیرهای را که امروز شامل انتشار، معامله، تسویه، نگهداری، تطبیق اطلاعات و وثیقهگذاری است، به یک زیرساخت یکپارچهتر منتقل کند.
صندوق بینالمللی پول نیز در پژوهش جدید خود درباره زیرساختهای بازار مالی معتقد است محتملترین آینده، حذف کامل نهادهای سنتی نیست؛ بلکه شکلگیری یک مدل ترکیبی است که در آن بخشی از وظایف به فناوری و کد منتقل میشوند و بخشهایی مانند حاکمیت، مسئولیت حقوقی و اعتماد نهادی همچنان توسط نهادهای مالی انجام خواهند شد.
این تمایز مهمی است.
من فکر نمیکنم بلاکچین لزوما بورس، کارگزاری، شرکت سپردهگذاری یا نهادهای مالی را حذف کند.
اما ممکن است نقش آنها را بازتعریف کند.
تا چند سال پیش، توکنیسازی بازار سرمایه عمدتا در قالب پروژههای آزمایشی مطرح میشد.
اما در سال ۲۰۲۶ نشانههای جدیتری دیده میشود.
شرکت سپردهگذاری و پایاپای آمریکا (DTCC)، که یکی از مهمترین زیرساختهای بازار سرمایه جهان است، در ژوئیه ۲۰۲۶ اعلام کرد داراییهای نگهداریشده در شرکت سپردهگذاری آمریکا (DTC) را به توکن تبدیل کرده و با آنها معاملات واقعی در محیط تولید انجام داده است. این مجموعه برنامه دارد سرویس توکنیسازی خود را در اکتبر ۲۰۲۶ راهاندازی کند.
در ۱۷ سپتامبر ۲۰۲۶ نیز کمیسیون بورس و اوراق بهادار آمریکا (SEC) یک معافیت موقت و مشروط برای آزمایش معامله سهام توکنیشده بازار ملی آمریکا در محیطهای درونزنجیرهای صادر کرد؛ اقدامی که نشان میدهد بحث توکنیسازی سهام از سطح نظری وارد مرحله آزمون ساختار بازار شده است.
حتی نزدک نیز در سپتامبر ۲۰۲۶ اعلام کرد ۱۰۰ میلیون دلار در شرکت مادر کراکن سرمایهگذاری میکند و همکاری دو مجموعه شامل توسعه زیرساخت سهام توکنیشده، بازارهای همیشهباز و اتصال بازارهای مالی سنتی به شبکههای غیرمتمرکز خواهد بود.
این اتفاقات برای من یک پیام مشخص دارند:
بحث اصلی دیگر این نیست که آیا امکان انتقال بازار سرمایه به زیرساختهای توکنیشده وجود دارد یا خیر. مسئله اصلی این است که معماری نهایی این بازار چگونه طراحی خواهد شد.
اینجا باید مراقب اغراق بود.
پیشبینیهای موجود درباره اندازه بازار داراییهای توکنیشده اختلاف زیادی دارند.
مککنزی (McKinsey) برآورد کرده بود که ارزش داراییهای مالی توکنیشده، بدون احتساب رمزارزها و استیبلکوینها، میتواند تا سال ۲۰۳۰ به حدود ۲ تریلیون دلار برسد و در سناریوی خوشبینانه به حدود ۴ تریلیون دلار نزدیک شود.
در مقابل، گروه مشاوره بوستون (BCG) در گزارش ۲۰۲۶ خود سناریوی بسیار بزرگتری ارائه میدهد و ارزش داراییهای دنیای واقعی توکنیشده را در سناریوی میانه حدود ۱۴ تریلیون دلار در سال ۲۰۳۰ برآورد میکند. خود این گزارش تاکید میکند که امروز این بازار در مقایسه با بازارهای مالی سنتی همچنان بسیار کوچک است.
بنابراین عدد دقیق را نمیتوان با اطمینان پیشبینی کرد.
اما برای من نکته مهمتر از اندازه بازار، جهت حرکت سرمایهگذاری و زیرساخت است.
بانکها، مدیران دارایی، بورسها، نهادهای سپردهگذاری، صرافیهای رمزارز و تنظیمگران، همگی در حال آزمایش یک سؤال مشترکاند، چگونه میتوان داراییهای مالی سنتی را روی زیرساختهای جدید منتشر، معامله و نگهداری کرد؟
تا اینجا درباره حرکت بازار مالی سنتی به سمت زیرساختهای بلاکچینی صحبت کردیم.
اما اتفاق مهم دیگری نیز از جهت مخالف در حال وقوع است. صرافیهای رمزارز در حال حرکت به سمت بازارهای مالی سنتی هستند. این بخش برای من شاید حتی جذابتر باشد.
صرافی رمزارز نسل اول یک وظیفه نسبتاً مشخص داشت:
خرید و فروش بیتکوین و سایر رمزارزها.
اما رفتار کاربر در حال تغییر است.
کاربری که به معامله ۲۴ ساعته، تسویه سریع، سرمایهگذاری کسری (Fractional Investing)، انتقال آزاد دارایی و دسترسی جهانی عادت کرده، بهتدریج همین تجربه را از سایر کلاسهای دارایی نیز انتظار دارد.
یک پژوهش رابینهود (Robinhood) در سال ۲۰۲۶ میان ۶۸۱۱ سرمایهگذار و فرد علاقهمند به سرمایهگذاری در ۱۴ کشور اروپایی، نشانه جالبی از این تغییر انتظارات ارائه میکند.
در این مطالعه، ۴۸ درصد سرمایهگذاران گفتهاند حداقل یکبار نتوانستهاند سهام موردنظر خود را به دلیل بسته بودن بازار معامله کنند. در میان افراد علاقهمند به سهام توکنیشده، ۴۹ درصد امکان معامله در هر زمان، ۴۵ درصد کارمزد کمتر، ۴۰ درصد امکان سرمایهگذاری کسری و ۳۵ درصد تسویه تقریبا آنی را از مزایای اصلی این محصولات دانستهاند.
این اعداد برای من فقط درباره استقبال از یک محصول جدید نیستند.
آنها درباره تغییر استاندارد ذهنی کاربر حرف میزنند.
سرمایهگذار نسل جدید ممکن است دیگر نپرسد:
«چرا بورس باید شبها بسته باشد؟»
بلکه بپرسد:
چرا دارایی من باید به ساعت کاری یک بازار محدود باشد؟
به محصولات جدید چند پلتفرم بزرگ نگاه کنیم.
کراکن (Kraken) اکنون بیش از ۱۰۰ سهم و صندوق قابل معامله توکنیشده را در قالب xStocks ارائه میکند و این داراییها در کنار رمزارزها در همان محیط قابل معاملهاند. این محصولات در برخی بازارها امکان معامله خارج از ساعات سنتی و انتقال درونزنجیرهای را فراهم میکنند. البته همه این ابزارها الزاما همان حقوق حقوقی مالکیت مستقیم سهم سنتی را ندارند و ساختار آنها بسته به محصول و حوزه قضایی متفاوت است.
کوینبیس (Coinbase) نیز دیگر استراتژی خود را صرفا حول رمزارز تعریف نمیکند.
این شرکت از مفهوم صرافی همهچیز (Everything Exchange) استفاده میکند و در سال ۲۰۲۶ دامنه محصولات خود را به سهام، مشتقات سهام، بازارهای پیش از عرضه اولیه و سایر داراییها توسعه داده است. در بریتانیا نیز کاربران آن میتوانند هزاران سهم را در همان محیطی معامله کنند که داراییهای رمزارزی و پول سنتی خود را نگهداری میکنند.
رابینهود از جهت مقابل حرکت میکند. این شرکت که از دنیای کارگزاری سنتی آمده، علاوه بر رمزارز، سهام توکنیشده و زیرساخت بلاکچینی اختصاصی خود را توسعه داده و در ژوئیه ۲۰۲۶ اعلام کرد نسخه جدید سهام توکنیشده در شبکه Robinhood Chain امکان معامله ۲۴ ساعته و حتی استفاده از این داراییها در برخی کاربردهای مالی غیرمتمرکز مانند وثیقهگذاری را فراهم میکند. این روند به نظرم بسیار مهم است.
یک طرف بازار در حال بردن دارایی سنتی به زیرساخت کریپتو است.
طرف دیگر در حال آوردن تجربه کریپتو به بازار مالی سنتی است.
و جایی در میانه این دو مسیر، داراییهای دنیای واقعی (RWA) قرار گرفتهاند.
به نظرم باید در تعریف صرافی رمزارز تجدیدنظر کنیم.
اگر پلتفرمی بتواند به من بیتکوین، سهام، صندوق سرمایهگذاری، طلا، اوراق بدهی، بازار خصوصی و داراییهای توکنیشده را در یک حساب ارائه کند، آیا هنوز منطقی است آن را صرافی رمزارز بنامیم؟
همین سؤال در جهت مقابل هم مطرح است.
اگر یک کارگزاری امکان نگهداری رمزارز، معامله سهام توکنیشده، استفاده از استیبلکوین برای تسویه و انتقال دارایی روی بلاکچین را فراهم کند، آیا همچنان یک کارگزاری سنتی است؟
از نگاه من، طبقهبندی کسبوکارها بر اساس ریشه تاریخیشان کمکم معنای خود را از دست خواهد داد.
رقابت آینده شاید دیگر میان کارگزاری و صرافی رمزارز نباشد.
رقابت میان پلتفرمهایی خواهد بود که بتوانند رابطه مالی گستردهتری با مشتری ایجاد کنند.
در سالهای نخست رشد بازار رمزارز، رفتار غالب بسیاری از کاربران حول سفتهبازی و معامله داراییهای پرریسک شکل گرفته بود.
اما اکوسیستم در حال توسعه کاربردهای دیگری است.
در نظرسنجی مشترک کوینبیس و EY-Parthenon در ژانویه ۲۰۲۶ از ۳۵۱ سرمایهگذار نهادی، ۸۵ درصد گفتهاند از استیبلکوینها برای مدیریت نقدینگی و انتقال پول استفاده میکنند یا علاقهمند به چنین استفادهای هستند. ۶۴ درصد مدیران دارایی به توکنیسازی محصولات خود علاقه نشان دادهاند و بیش از ۶۰ درصد پاسخدهندگان انتظار دارند توکنیسازی تاثیر معناداری بر ساختار بازار داشته باشد.
این دادهها بهتنهایی اثبات نمیکنند که کل رفتار کاربران کریپتو تغییر کرده است؛ بهخصوص که این مطالعه روی سرمایهگذاران نهادی انجام شده است.
اما در کنار توسعه محصولات شرکتهایی مانند Coinbase، Kraken و Robinhood، نشانهای از یک روند بزرگتر دیده میشود:
کاربرد زیرساخت رمزارز در حال حرکت از معامله رمزارز به سمت زیرساخت عمومی خدمات مالی است.
داراییهای دنیای واقعی (RWA) معمولاً بهعنوان یک کلاس دارایی جدید معرفی میشوند.
اوراق بدهی توکنیشده
طلا
املاک
صندوقهای سرمایهگذاری
اعتبار خصوصی
سهام
اما فکر میکنم اگر RWA را فقط یک دسته محصول ببینیم، بخش مهمتر داستان را از دست میدهیم.
RWA میتواند یک لایه اتصال باشد.
اتصال میان داراییهای دنیای واقعی و زیرساختهای دیجیتال.
اتصال میان بازار سرمایه و بلاکچین.
اتصال میان کارگزاری و کیف پول.
اتصال میان نقدینگی بازار سنتی و نقدینگی درونزنجیرهای.
و در نهایت، اتصال میان کاربری که امروز برای هر نوع دارایی از یک پلتفرم جداگانه استفاده میکند.
شرکت DTCC نیز در توضیح استراتژی خود صراحتا از توکنیسازی بهعنوان پلی میان بازارهای سنتی و دیجیتال یاد میکند و هدف را ایجاد امکان حرکت داراییهای سنتی در شبکههای بلاکچینی، بدون کنار گذاشتن حقوق قانونی و ساختارهای حفاظتی موجود عنوان کرده است.
برای من این همان نقطهای است که RWA از یک محصول کریپتویی به یک موضوع معماری بازار مالی تبدیل میشود.
من فکر نمیکنم بورس از بین برود. اما تصور میکنم مفهوم بورس بهعنوان یک بازار مجزا با ساعات مشخص، زیرساخت مستقل و مجموعه محدودی از داراییها، تحت فشار قرار خواهد گرفت.
بورس آینده احتمالا کمتر یک محل معامله و بیشتر یک لایه اعتماد، نقدشوندگی، کشف قیمت، حاکمیت و تضمین حقوق مالکیت خواهد بود.
نقشهایی مثل نظارت، کشف قیمت، تضمین کیفیت بازار، حفاظت از سرمایهگذار، هویت، حاکمیت و مدیریت ریسک همچنان بسیار مهم خواهند ماند.
اما بخشی از فعالیتهایی که امروز به شکل جداگانه انجام میشوند، میتوانند روی زیرساختهای مشترک و قابلبرنامهریزی ادغام شوند. این همان دلیلی است که فکر میکنم آینده، بیشتر از آنکه غیرمتمرکز شدن کامل باشد، احتمالاً ترکیبی (Hybrid) خواهد بود.
زیرساخت جدید، در کنار نهادهای مورد اعتماد
کد، در کنار قانون
کیف پول، در کنار حساب کارگزاری
بازار درونزنجیرهای، در کنار نهادهای تنظیمگر
و دارایی توکنیشده، در کنار حقوق قانونی دارایی واقعی
ما امروز بازارمالی پیرامون خودمان را اینطور تقسیم کردهایم:
بورس
بانک
صرافی رمزارز
پلتفرم طلا
مدیریت دارایی
کیف پول
اما شاید این دستهبندی بیشتر متعلق به ساختار صنعت باشد تا ذهن مشتری.
کاربر در نهایت یک مسئله ساده دارد:
من دارایی دارم و میخواهم آن را مدیریت کنم.
ممکن است بخواهد بخشی را در سهام قرار دهد.
بخشی در صندوق درآمد ثابت.
بخشی در طلا.
بخشی در بیتکوین.
بخشی در اعتبار خصوصی.
و شاید فردا بخشی در یک دارایی توکنیشده.
برای او سؤال مهم این نیست که هر کدام متعلق به کدام «صنعت» هستند.
سوال این است که:
آیا میتوانم آنها را ببینم؟
بخرم؟
بفروشم؟
انتقال دهم؟
بهعنوان وثیقه استفاده کنم؟
و همه را در یک تجربه مالی واحد مدیریت کنم؟
اینجاست که به نظرم رقابت آینده بازارهای مالی شکل میگیرد.
تصور من این است که نسل بعدی برندگان خدمات مالی الزاما بهترین کارگزاری، بهترین صرافی رمزارز یا بهترین پلتفرم سرمایهگذاری نخواهند بود. برندگان ممکن است شرکتهایی باشند که بتوانند چیزی شبیه یک سیستمعامل مالی (Financial Operating System) برای مشتری ایجاد کنند.
یک هویت.
یک حساب یا کیف پول.
یک رابطه با مشتری.
اما دسترسی به مجموعه بزرگی از داراییها و خدمات مالی.
در چنین فضایی، مهمترین دارایی یک شرکت مالی دیگر فقط محصول آن نیست. رابطه با مشتری است.
شرکتی که مالک این رابطه باشد، میتواند محصولات مختلف را روی آن توزیع کند.
و این همان جایی است که تصور میکنم رقابت میان بازار سرمایه سنتی و پلتفرمهای رمزارزی بسیار جدی خواهد شد.
اگر بخواهم تمام آنچه امروز در بازار میبینم را در یک تصویر خلاصه کنم، دو حرکت همزمان در حال رخ دادن است. نهادهای مالی سنتی در حال حرکت به سمت زیرساختهای دیجیتال، تسویه سریعتر، دارایی توکنیشده و بازارهای گستردهتر هستند. پلتفرمهای رمزارزی نیز در حال حرکت به سمت سهام، صندوقها، مشتقات، پرداخت، بازار خصوصی و سایر خدمات مالیاند. این دو مسیر احتمالاً جایی به یکدیگر خواهند رسید.
و RWA یکی از جدیترین نامزدها برای ساختن این نقطه اتصال است.
سالهاست دو جهان را مقابل یکدیگر قرار دادهایم:
مالی سنتی (Traditional Finance) در برابر مالی غیرمتمرکز (Decentralized Finance).
بورس در برابر کریپتو.
کارگزاری در برابر صرافی رمزارز.
اما من فکر میکنم این دوگانه بهتدریج اهمیت خود را از دست خواهد داد. زیرساختهای بازار سرمایه در حال پذیرفتن بخشی از فناوریهایی هستند که در دنیای رمزارز توسعه یافتهاند. پلتفرمهای رمزارزی هم در حال پذیرفتن داراییها، محصولات و چارچوبهای بازارهای مالی سنتی هستند. بنابراین آینده احتمالاً متعلق به یکی از این دو دنیا نیست.
آینده ممکن است محصول ادغام آنها باشد.
برای همین، برای من مهمترین سؤال درباره آینده بورس این نیست که آیا بورس روی بلاکچین خواهد رفت.
سؤال مهمتر این است:
و شاید حتی سؤال بزرگتر این باشد:
به نظرم پاسخ این سوال یکی از مهمترین رقابتهای صنعت مالی در دهه آینده را شکل خواهد داد.
محمد لطیفی