قرار نیست به دانشآموز بگوییم چه مسیری را برود؛ باید کمکش کنیم مسیر خودش را پیدا کند
*نگاهی به نقش کوچینگ دانشآموزی در پرورش انسانهایی مستقل، خودآگاه و توانمند در تصمیمگیری*
تصور کنید دانشآموزی را که در آستانه انتخاب رشته تحصیلی قرار دارد خانوادهاش معتقدند پزشکی آینده مطمئنی دارد مدرسه او را به سمت رشتهای خاص هدایت میکند و اطرافیان هرکدام بر اساس تجربه و باورهای خود توصیهای دارند.
اما در میان تمام این صداها یک سؤال کمتر شنیده میشود
*خودت چه میخواهی؟*
شاید این دانشآموز به هنر علاقه دارد شاید ذهنی خلاق و ایدهپرداز دارد شاید هنوز خودش را بهخوبی نشناخته باشد و یا حتی نداند چه تواناییهایی در وجودش نهفته است.
مسئله اینجاست که ما گاهی بقدری درگیر انتخاب بهترین مسیر برای فرزندانمان میشویم که فراموش میکنیم قرار است آنها خودشان زندگیشان را بسازند
این موضوع یکی از مهمترین چالشهای تربیتی و آموزشی امروز ماست چالشی که ضرورت توجه به کوچینگ دانشآموزی را بیش از پیش نمایان میکند
اول اینکه آیا واقعاً میدانیم چه چیزی برای دانشآموز بهتر است؟
ما بزرگترها معمولاً از سر دلسوزی و با نیت خیر برای آینده فرزندانمان برنامهریزی میکنیم.
تجربههای شخصی نگرانیهای اقتصادی انتظارات اجتماعی و حتی آرزوهایی که خودمان فرصت تحقق آنها را پیدا نکردهایم گاهی در تصمیمگیریهای ما برای دانشآموزمان نقش پررنگی دارند
به آنها میگوییم
این رشته آینده شغلی بهتری دارد
این درس را بیشتر بخوان چون مهمتر است
این شغل درآمد بیشتری دارد
این مسیر را انتخاب کن تا در آینده پشیمان نشوی
اما آیا موفقیت برای همه انسانها یک تعریف مشترک دارد؟
آیا علاقه استعداد ارزشها شخصیت و شرایط زندگی افراد را میتوان نادیده گرفت و صرفاً بر اساس یک نسخه عمومی برای آینده آنها تصمیم گرفت؟
واقعیت این است که هیچ مسیر موفقیتی برای همه یکسان نیست
هر دانشآموز دنیایی منحصربهفرد است دنیایی از استعدادها علاقهها انگیزهها دغدغهها ارزشها و رؤیاهایی که برای کشف شدن به فرصت توجه و گفتوگو نیاز دارد
دوم اینکه بزرگترین نیاز دانشآموز فرصت شناخت خودش است
بسیاری از دانشآموزان میدانند که باید موفق شوند اما دقیقاً نمیدانند موفقیت برای خودشان چه معنایی دارد
میدانند باید هدف داشته باشند اما شاید هنوز نتوانستهاند هدفی متناسب با علاقهها و تواناییهایشان پیدا کنند
گاهی حتی نمیتوانند به این سؤالها پاسخ روشنی بدهند
۱-من واقعاً به چه چیزهایی علاقه دارم؟
۲-در چه زمینههایی توانمندتر هستم؟
۳-چه ارزشهایی برای من اهمیت دارند؟
۴-دوست دارم در آینده چه نوع انسانی باشم؟
۵-چه چیزی به زندگی من معنا و انگیزه میدهد؟
۶-چه موانعی باعث میشوند نتوانم از تواناییهایم استفاده کنم؟
شناخت از خود نقطه آغاز بسیاری از انتخابهای آگاهانه است
دانشآموزی که خودش را بهتر میشناسد احتمال بیشتری دارد که بتواند میان خواستههای واقعی خود انتظارات دیگران و فرصتهای موجود تمایز قائل شود
البته خودشناسی یک اتفاق یکروزه نیست فرایندی تدریجی است که به تجربه تأمل بازخورد و گفتوگوی سازنده نیاز دارد.
سوم اینکه رویکرد کوچینگ دانشآموزی از پاسخ دادن به سؤال پرسیدن است
اینجا دقیقاً جایی است که کوچینگ دانشآموزی معنا پیدا میکند در بسیاری از شیوههای سنتی ارتباط با دانشآموز، بزرگترها در جایگاه کسی قرار میگیرند که پاسخها را میداند و دانشآموز در جایگاه کسی است که باید آن پاسخها را دریافت کند اما در کوچینگ نقطه شروع متفاوت است
کوچ بهجای اینکه خودش را صاحب پاسخ تمام پرسشهای دانشآموز بداند تلاش میکند فضایی امن و سازنده برای گفتوگو ایجاد کند فضایی که دانشآموز بتواند بدون ترس از قضاوت شدن درباره افکار احساسات نگرانیها و خواستههایش صحبت کند
کوچ با گوش دادن فعال پرسیدن سؤالهای هدفمند بازتاب دادن گفتهها و همراهی در فرایند کشف و تصمیمگیری به دانشآموز کمک میکند افق نگاهش را گستردهتر کند
برای مثال وقتی دانشآموز میگوید نمیدانم در آینده چه شغلی انتخاب کنم؟
ممکن است پاسخ معمول این باشد که چند شغل پردرآمد را به او معرفی کنیم
اما یک کوچ میتواند گفتوگو را با سؤالهایی مانند این ادامه دهد
بنظرت چه فعالیتهایی باعث میشن گذر زمان را احساس نکنی؟
از انجام چه کارهایی انرژی میگیری؟
دوست داری در آینده چه مسئلهای رو حل کنی؟
چه تواناییهایی داری که هنوز فرصت استفاده ازشون رو پیدا نکردی؟
اگر نگرانی از قضاوت دیگران وجود نداشت چه انتخابی برای خودت جذابتر بود؟
هدف این سؤالها ارائه پاسخ آماده نیست هدف کمک به دانشآموز برای کشف ابعاد تازهای از خودش و گزینههای پیش روی خودشه
*در کوچینگ، بهجای تحمیل پاسخها زمینه کشف پاسخها را فراهم میکنیم.*
چهارم اینکه تفاوت میان هدایت کردن و تصمیم گرفتن بهجای دانشآموز مطرحه
یکی از مهمترین نکاتی که باید درباره کوچینگ دانشآموزی درک کنیم تفاوت میان همراهی و کنترل کردن هست
کوچ قرار نیست دانشآموز را بدون جهت و هدف رها کند قرار نیست هر انتخابی را بدون بررسی تأیید کند یا نقش خود را به شنوندهای منفعل محدود کند
کوچ در کنار دانشآموز قرار میگیرد تا به او کمک کند
موقعیت فعلی خود را بهتر بشناسد
اهدافش را شفافتر تعریف کند
گزینههای مختلف را بررسی کند
پیامدهای انتخابهایش را بسنجد
موانع و محدودیتهای خود را شناسایی کند
برای رسیدن به اهدافش برنامه عملی داشته باشد
مسئولیت تصمیمها و اقدامات خود را بپذیرد
تفاوت اساسی اینجاست که دانشآموز در این فرایند صرفاً دریافتکننده راهنمایی نیست بلکه مشارکتکننده اصلی در ساختن مسیر خویش است
این همان چیزی است که میتوان آن را پرورش استقلال فکری و تقویت عاملیت دانشآموز نامید
پنج اینکه چرا باید به دانشآموز اجازه تجربه کردن و حتی اشتباه کردن بدهیم؟
یکی از موانع رشد دانشآموزان ترس بیش از اندازه بزرگترها از اشتباه کردن آنهاست
گاهی بقدری تلاش میکنیم فرزندانمان اشتباه نکنند که فرصت تجربه کردن انتخاب کردن و یاد گرفتن از نتایج تصمیمهایشان را از آنها میگیریم
درحالیکه بخش مهمی از یادگیری انسان در مواجهه با تجربههای واقعی شکل میگیرد.
البته این به معنای بیتوجهی به خطرها یا نادیده گرفتن مسئولیت والدین و مربیان نیست. منظور این است که باید میان حمایت کردن و محدود کردن تفاوت قائل شویم
دانشآموز نیاز دارد در محیطی امن، متناسب با سن و شرایط خود فرصت انتخاب، تجربه بازنگری و اصلاح داشته باشد
وقتی به او اجازه میدهیم درباره یک موضوع فکر کند تصمیم بگیرد نتیجه انتخابش را ببیند و از آن یاد بگیرد در واقع به او مهارتی ارزشمندتر از حفظ کردن مجموعهای از توصیهها آموزش دادهایم
*مهارت ساختن مسیر زندگی*
ششم اینکه نقش والدین از مدیر زندگی فرزند به همراه رشد او تغییر کند
این نگاه فقط به کوچها و مشاوران مربوط نمیشود والدین نیز نقش بسیار مهمی در ایجاد فضای مناسب برای رشد و استقلال دانشآموز دارند
گاهی بهترین حمایتی که میتوانیم از فرزندمان داشته باشیم این نیست که همه مسائل را برای او حل کنیم بلکه این است که در کنار او بمانیم تا توانایی حل مسئله را در خودش پرورش دهد
والدین میتوانند
بیشتر گوش بدهند و کمتر قضاوت کنند
بهجای مقایسه ویژگیهای منحصربهفرد فرزندشان را ببینند
به علایق و دغدغههای او توجه کنند
فرصت تجربه کردن را در اختیارش قرار دهند
درباره انتخابهایش گفتوگو کنند
به او نشان دهند که ارزشمندیاش فقط به نمره رتبه و موفقیت تحصیلی وابسته نیست
فراموش نکنیم که فرزندان ما قرار نیست صرفاً ادامهدهنده رؤیاها و آرزوهای ناتمام ما باشند
آنها انسانهایی مستقل با حق انتخاب حق تجربه و حق ساختن آیندهای متناسب با هویت خودشان هستند
هفتم هدف نهایی کوچینگ دانشآموزی چیست؟
اگر قرار باشد هدف کوچینگ دانشآموزی را در یک جمله خلاصه کنیم میتوانیم بگوییم
*هدف این نیست که دانشآموز فقط به یک مقصد مشخص برسد؛ هدف این است که توانایی شناخت انتخاب و ساختن مسیر زندگی خودش را به دست آورد*
ما میخواهیم دانشآموزی را پرورش دهیم که
خودش را بشناسد به تواناییهایش آگاه باشد برای زندگیاش هدف داشته باشد بتواند درباره مسائل فکر کند، تصمیم بگیرد مسئولیت بپذیرد و در مواجهه با چالشها بهجای تسلیم شدن، راهحل پیدا کند
چنین دانشآموزی صرفاً برای عبور از امتحانات و کسب نمره بهتر آماده نمیشود بلکه برای مواجهه آگاهانهتر با زندگی آماده خواهد شد
البته کوچینگ جایگزین آموزش مشاوره تخصصی تحصیلی یا خدمات روانشناختی نیست بلکه رویکردی مکمل برای کمک به رشد خودآگاهی، هدفگذاری تصمیمگیری و مسئولیتپذیری دانشآموز است
ودر پایان اجازه بدهیم دانشآموز، معمار آینده خودش باش
شاید وقت آن رسیده باشد که در نگاه خود به تربیت و آموزش کمی تجدیدنظر کنیم
بهجای اینکه همیشه به دنبال پیدا کردن بهترین مسیر برای دانشآموزان باشیم فرصتی فراهم کنیم تا خودشان بتوانند مسیرهای پیش رویشان را بشناسند بررسی کنند و آگاهانه انتخاب کنند
قرار نیست همیشه دست آنها را بگیریم و به مقصد برسانیم گاهی باید کمک کنیم