
این متن برای افرادی که قصد دارند صرفاً کارمند باقی بمانند مناسب نیست.
کسی که مدیر خوبی دارد، بیتردید خوششانس است و از این طریق، مواهب زیادی نصیب وی میشود که همگان بهخوبی از آن آگاهاند. اما آنکه مدیر بدی دارد، خوششانستر است؛ و آنکه هر روز ناگزیر به تحمل بدترین مدیر است، خوششانسترین است.
در اینجا قصد ندارم مشکلات و دردسرهای ناشی از مدیران بد را نادیده بگیرم. آنان به نوبهی خود، سهم قابل توجهی در فرسایش روانی و فشارهای روزمرهی ما دارند. با این حال، مایلم زیست با مدیران بد را از زاویهای دیگر مورد بررسی قرار دهم.
مدیران بد ما را در برابر کج رفتاری بیمه میکنند.
ما همواره در مسیر رشد حرفهای و شخصی خود، حتی اگر بهروزترین دانش و پیشرفتهترین ابزارهای تخصصی را در اختیار داشته باشیم، ناگزیر با تصمیمگیریهای نادرست بر مبنای آزمون و خطا مواجه خواهیم شد. این مسئله، امری اجتنابناپذیر است. حتی بهترین مدیران نیز، کارنامهای پنهان از اشتباهات خود دارند. اما تفاوت مدیر خوب و مدیر بد در چیست؟
مدیر خوب از اشتباهات خود میآموزد و میکوشد آنها را تکرار نکند. در حالیکه مدیر بد، اساساً اشتباهات خود را نمیبیند، به هشدارهای اطرافیان توجهی نمیکند، از فریاد اعتراض کارمند خود بیدار نمیشود و در نهایت، سر خود را به دیوار میکوبد تا بلکه دیوار اندکی حرکت کند. هزینهی این حماقت را چه کسی میپردازد؟ ابتدا کارمندان، و سپس خودِ مدیر. چه کسی آسیب میبیند؟ ابتدا کارمندان، و سپس خودِ مدیر. چه کسی فرسوده میشود؟ ابتدا کارمندان، و سپس...
بنابراین، ما در مواجهه با مدیری که اشتباهاتش در اثر تکرار به حماقت بدل شده است، هزینهی زیادی میپردازیم. تکرار رفتارهای نابخردانهی مدیر، و پرداخت هزینهها و تحمل دردهای تکراری از سوی ما، موجب میشود که در برابر ارتکاب همان حماقتها در آینده، بیمه شویم.
مطالعات روانشناسی نشان میدهند، زمانیکه فرد بهطور مداوم در معرض رفتارهایی قرار گیرد که برای او رنجآورند، بهتدریج از آن رفتارها فاصله گرفته و آنها را تکرار نمیکند.
[بر اساس نظریه یادگیری اجتنابی (Avoidance Learning) مطرحشده توسط O.H. Mowrer، قرارگیری مداوم در معرض تجارب منفی، موجب شکلگیری الگوهای اجتنابی در ذهن میشود که از تکرار همان الگوها در آینده جلوگیری میکنند.]
اما چرا در تجربهی زیستهی خود مشاهده میکنیم که تاریخ تکرار میشود؟ چرا چرخهی آسیب ادامه پیدا میکند و افرادی که خود آسیب دیدهاند، همان آسیب را به نسل بعدی، زیردستان یا فرزندان خود منتقل میسازند؟
با عینک روانکاوانه به جستوجوی پاسخ این پرسش میرویم:
ما اغلب در مواجهه با رفتارهای نابخردانهی مدیران خود، دچار احساس خشم میشویم.
[مطالعهای از Fitness (2000) نشان میدهد که خشم، رایجترین واکنش احساسی به بیعدالتی و تحقیر در محیط کار است، بهویژه در روابط سلسلهمراتبی.]
اما رویارویی ما با خشم، اغلب بهدلیل حضور مکانیزمهای دفاعی روان، بهصورت سرکوب شده بروز میکند. چگونه؟
[طبق نظریهی آنا فروید (1936)، "من" (Ego) برای محافظت از روان در برابر اضطراب، هیجاناتی مانند خشم را از طریق مکانیزمهایی نظیر سرکوب، انکار یا فرافکنی کنترل میکند.]
تعداد مکانیزمهای دفاعی بسیار متنوع است، اما در چنین موقعیتهایی، معمولاً مکانیزمهایی مانند اجتناب، جبران افراطی، تلافی و انتقام، یا تسلیم فعال میشوند.
[براساس یافتههای Cramer (1991)، این مکانیزمها پاسخهایی ناخودآگاه به احساس بیقدرتی و فشار روانی هستند که در روابط نابرابر، فعال شده و مسیر خشم را تغییر میدهند.]
هر یک از این مکانیزمهای دفاعی چگونه عمل میکنند؟
مثال:
مدیری که اصول اولیهی اخلاقی و انسانی را بارها و بارها زیر پا میگذارد و کارمندی که دچار مکانیزم اجتناب شده است، با خود میگوید: «خیر، اینگونه نیست که رئیس رفتاری غیرانسانی داشته باشد» یا «اصلاً اشتباهی از سوی رئیس رخ نداده است.»
اگر فرد دچار مکانیزم جبران افراطی باشد، به همان شیوهای که مدیر اصول اخلاقی را نقض میکند، او نیز سعی میکند با همان روش و همان سبک، پاسخ رفتاری دهد. در این حالت، چرخهی خشم استمرار مییابد و فرد، همان آسیبهایی را که دیده است، به دیگران منتقل میسازد.
اگر فرد تحت تأثیر مکانیزم دفاعی تسلیم قرار گیرد، نتیجهی آن برای همه روشن است. با گفتن جملاتی همچون: «همین است که هست»، «در همهجا همین وضعیت حاکم است»، در برابر بیاخلاقی مدیر سر تعظیم فرود میآورد و به ادامهی این چرخه کمک میکند.
در جستاری دیگر به روشها و شیوههای مناسب مواجهه با این خشم خواهیم پرداخت. هدف در اینجا پرداختن به زوایای مفید زندگی با مدیر بد، یا حتی بدترین مدیر است.
اگر بتوانیم درگیر مکانیزمهای دفاعی نشویم،
مدیر بد، از ما مدیری محترمتر خواهد ساخت.
مدیران بد، غالباً در پشت پرده مورد احترام نیستند. این مسئله برای ما که هم تعامل مستقیم کارمندان با مدیر را دیدهایم و هم سخنان پشتپرده دربارهی او را شنیدهایم، کاملاً روشن است. کافی است لحظاتی را که کارمند، مدیر را سوژهی تمسخر میسازد، یا پشت سر او غیبت میکند یا ناسزا میگوید، تحلیل کنیم و این پرسش را مطرح سازیم: مدیر چه رفتاری داشت که موجب شد کارمند چنین واکنشی نشان دهد؟ یا اگر چه نمیکرد، چنین نمیشد؟ یا اگر چه میکرد، اینگونه نمیشد؟
تمام اینها بهمرور زمان به الگوهای رفتاری در درون ما تبدیل میشوند که میتوانند ما را به مدیری انسانیتر و قابل احترامتر تبدیل کنند.
مدیر بد، ما را منعطفتر میسازد؛
زمانی که درمییابیم مدیریت خشک و انعطافناپذیر چگونه فرصتها را نادیده میگیرد و چگونه در نتیجهی این نادیدهگرفتن، فشار مضاعفی بر نیروها وارد میسازد تا عقبماندگیها را جبران کنند، ناهوشیار انسانی منطفتر میشویم. در حالیکه نیروهای انسانی و مدیران میانی بهخوبی متوجه میشوند که مدیر، بهدلیل تعصب و صلب بودن در تصمیمگیری، فرصتها را از دست میدهد. با این حال، باز هم هزینهی این خشکی و تعصب را نیروهای تحت امر میپردازند. بنابراین، بهمرور درمییابیم که انعطافپذیری برخاسته از هوش هیجانی است چگونه میتواند مسیر ما را هموارتر و کمهزینهتر نماید.
هزاران نمونهی دیگر را نیز میتوان در این زمینه مثال زد و میتوان امید داشت که اگر مدیر بد را بهعنوان آموزگار مدیریتی خود در نظر بگیریم، به نتایج مثبتی دست خواهیم یافت. پس با بدترین مدیر، میتوان بهترین نتیجه را رقم زد.
مدیر بد، بهترین مدرس ماست، اگر قرار بر آموختن باشد. اما چرا بهترین مدرس؟
زیرا هزینههای این آموزش را خود او پرداخت میکند. البته روان ما نیز در این مسیر دستخوش تأثیرات منفی قرار میگیرد، اما معمولاً کلاسهای تجربهمحور، دشوارتر هستند؛ با این حال، یادگیریِ آنها نیز عمیقتر و ماندگارتر خواهد بود. زیست با مدیران بد، با ارزشترین کلاس مدیریتی تجربه محور است.