
روزانه اظهار نظرهای زیادی از برخی مدیران و تصمیمگیرندگان در عرصههای مختلف میشنویم که حاوی این پیام است: «هیچ جای نگرانی نیست، همه چیز خوب است».
در حالی که گاهی حتی با چشمان غیرمسلح، با ادراکی نه چندان آموزشدیده و تجربهای معمولی، میتوان تفاوت میان واقعیت موجود و گزارش مدیر مربوطه را تشخیص داد.
گاهی تفاوتها آنقدر فاحش است که گویی ما و مدیران بر دو کرهی متفاوت زندگی میکنیم. یک شوق بلاوصف در برخی تصمیمسازان دیده میشود که وضعیت بحرانی و آشفته را بهسان بهشتی گلوبلبل به تصویر میکشند.
تصور کنید بدنهی هرم جامعه در حال تحمل شدیدترین فشارهاست، در حالی که رأس هرم از اوضاعی «اکلیلی و عالی» سخن میگوید. این شکاف، فشار بر بدنه را دوچندان میکند، چرا که افراد میبینند نهتنها همدلی و همفکری برای کاهش مشکلات وجود ندارد، بلکه اساساً مشکلاتشان در روایت رسمی هیچ رسمیتی ندارد. اینجاست که پرسش پیش میآید: آقای مدیر، خانم مسئول! شما دقیقاً از کدام شرایط خوب سخن میگویید؟ آیا روی یک صفحه ایستادهایم یا ما در خان اولیم و شما در انتهای شاهنامه سیر میکنید؟
پرسش مهمتر این است که آیا مدیران واقعاً همانگونه میاندیشند که سخن میرانند؟ یا واقعیت را میبینند اما آن را به گونهای دیگر بازگو میکنند؟ شاید آنچه بهعنوان «گزارش زیبا» ارائه میشود، بیش از آنکه بیان واقعیت باشد، انعکاسی از آرزوها و رؤیاهای مدیران درباره شرایط باشد.
اما اگر ما به عنوان تصمیمگیرندگان گرفتار «سندرم همهچیز خوب است» شویم، چه هزینههایی را به جامعه تحمیل میکنیم؟
زمانی که ارتباط ما با واقعیت قطع شود، تصویر ورودی به ذهن و سیستم تصمیمگیریمان تحریف خواهد شد. نتیجه آن است که یا اصلاً تصمیمی گرفته نمیشود («چون همهچیز خوب است!») یا اگر تصمیمی اتخاذ شود، انگیزه و فوریت لازم برای اجرای آن وجود نخواهد داشت.
سندرم همهچیز خوب است، به جامعه امید واهی تزریق میکند. امید واهی در روانشناسی بهعنوان یک مکانیزم دفاعی شکننده شناخته میشود: افراد در کوتاهمدت آرام میشوند، اما در بلندمدت با فروپاشی اعتماد، احساس بیپناهی، خشم جمعی و افسردگی اجتماعی مواجه خواهند شد. جامعهای که بارها با «همهچیز خوب است» فریب خورده باشد، به تدریج دچار بیاعتمادی ریشهدار به هر خبر و گزارشی خواهد شد.
از منظر روانشناسی انگیزش، وقتی جامعه دچار توهم شود که همهچیز خوب است، چرخهی اقدام مختل میشود. انسان برای عمل نیاز به احساس ضرورت و فوریت دارد. اگر افراد تصور کنند اوضاع تحت کنترل است، انرژی روانی خود را صرف تغییر نمیکنند و در نتیجه جامعه به سمت بیعملی، سستی و تعویق حرکت میکند.
از منظر روانشناختی، برای ایجاد تغییرات اساسی نیاز به «درک درد و کمبود» وجود دارد. اگر مدیران با این باور زندگی کنند که همهچیز خوب است، مکانیزم روانی انکار فعال میشود. انکار به ظاهر از آنان محافظت میکند، اما در عمل باعث میشود فرصتهای طلایی تغییر و اصلاح از دست برود. آنچه باید با یک «اصلاح کوچک» مدیریت شود، بعدها به یک بحران بزرگ و غیرقابلکنترل تبدیل میشود.
در فلسفهی قدیم، خصوصاً در سنتهای ایدئالیستی، گرایشی وجود داشته است که جهان را از دریچهی «آنچه باید باشد» تفسیر کند، نه «آنچه هست». این نگاه آرمانگرایانه وقتی با قدرت گره بخورد، واقعیت را به حاشیه میبرد و «ایده» جای «حقیقت» مینشیند.
از منظر روانشناسی، بسیاری از مدیران برای محافظت از «خودِ شکننده»شان به مکانیزم دفاعی انکار متوسل میشوند. پذیرش بحران به معنای پذیرش ناکامی یا ضعف است؛ بنابراین ذهن ناخودآگاه، بحران را کوچک یا بیاهمیت جلوه میدهد تا عزتنفس مدیر حفظ شود.
در فرهنگهای سلسلهمراتبی و اقتدارگرا، همواره «نمایش قدرت و کنترل» ارزشمندتر از «اعتراف به خطا و بحران» بوده است. در تاریخ سیاسی ما نیز، حاکم «موفق» کسی بوده که توانسته تصویری مقتدر و بینقص بسازد، نه لزوماً کسی که با واقعیتهای تلخ روبهرو شده و آنها را مدیریت کرده است. این زمینهی فرهنگی باعث میشود که امروز هم مدیران از نشان دادن ضعف بترسند و ترجیح دهند روایت «همهچیز خوب است» را ادامه دهند.
اگر گرفتار این خطای ادراکی نباشیم، دو مسیر در برابر ماست:
۱. با واقعیت جلو میرویم: به معنای پذیرش دشواریها، یافتن راهکارهای واقعی و بسیج کردن جامعه برای عبور از بحران.
۲.دچار سندرم «همهچیز افتضاح است» میشویم: یعنی تصویری بیشازحد تاریک از واقعیت بسازیم که منجر به ناامیدی و فلجشدگی اجتماعی شود.
سندرم همهچیز خوب است، بیش از آنکه جامعه را آرام کند، آن را به ورطهی بیاعتمادی، بیعملی و انباشت بحران میکشاند. این سندرم در واقع تلاشی است برای محافظت از خودِ تصمیمگیرنده، اما هزینهی سنگین آن را جامعه میپردازد.
واقعگرایی شجاعانه، هرچند تلخ، تنها راهی است که میتواند فرصت تغییر و اصلاح را برای جامعه زنده نگه دارد. ولی همواره باید توجه داشت که این شجاعت جامعه را فلج نکرده و منتج به سندرم همه چیز افتضاح است نشود.
پرسش پایانی
شما در زندگی روزمره یا کسبوکار خود، چگونه با سندرم «همهچیز خوب است» مواجه شدهاید و چه آسیبی از آن دیدهاید؟
اگر دوست دارید یادداشتها و تحلیلهای بیشتری بخوانید، میتوانید من را در تلگرام دنبال کنید:
https://t.me/roodclinic