کجفهمی فلسفه، بدتر از نافهمی آن است!
فلسفه را تا جای که من درک کردهام زیستن اجباری در یخ و کوههای بلند است (نیچه)
امروزه مشتاقان و مقلدان فلسفه، بسیار زیاد به چشم میخورد. هرکس که در یک شبع از علوم سر و کله زده باشد، خواه ناخواه با یکی از سپاهیان این نهضت، سردچار می شود. قدرت تاثیر غولهای فلسفه بر آدم عاقل آن قدر زیاد است، که به سختی میتوان بدون اثر از کنار آن ها رد شود. این اثر میتواند منفی همچون درد، و مثبت همچون درمان عمل کند. من به صراحت می گویم: «هر انسان عاقلی، اگر به فلسفه چنگ بزند ولی از آن متاثرنشود باید به نقصان خرد اعتراف کند.» با وجود این تاثیر، بایست قدمهای حسابشدهای در این وادی برداریم.
با اینکه فیلسوفان انسانتر از ما انسانها هستند، و همیشه حرفیهای را گفتهاند که ما میخواهیم، ولی نمیدانیم؛ اما همهی آنها نمی تواند بیقید و شرط درست و حسابی از آب دربیایید. فلاسفه هم انساناند، و انسان بودن مستلزم خطاپذیری در همه ابعاد زندگی است. چنانی که این گفتهی روسو همچون دستی طبل ادعای ما را به صدا در میآورد: «هرچند من از بعضی جهات مرد به دنیا آمدهام، لیک از بیشتر جهات کودکی بودهام و هستم.» و یا هم هایدگر که میگوید: «کسانی که بهتر از همه فکر میکنند، بدتر از همه هم خطا میکنند.»
هر کدام از فیلسوفان در شرایط خاصی زندگی کردند و درسگفتارهای متناسب با اوضاع و احوال زمان خویش را، منتشر کردند. شرایط و جَو حاکم در زیستبوم فلاسفه، آنها را مجبور میکرد تا با تاثیر از پیرامون خود، لب به گفتارهای فلسفی بگشایند. بحث و مناظرههای طولانی افلاطون با محوریت «قانون و عدالت» بیتاثیر از فضای آتنی نیست که استادش سقراط در آنجا به اعدام محکوم شد. «انسان گرگ انسان» هابز یا «سیاستِ فاقد اخلاق» ماکیاولی، قطعاً بیپیوند از فضای نیست که آنها در جنگهای خونین فلسفهیشان را خلق کردند. «جهان به مثابه تبعیدگاه» شوپنهاور و «انسان اشتباه خداوند» نیچه چیزهای نیستند که بیریشه از مشکلات و دردهای زندگی آنها، به طور اتفاقی پدید آمده باشند.
از اینرو سخت اشتباه نمیکنیم که با خواندن آثار فلاسفه، سرگذشت زندگی خصوصی آنها را نیز از نظر بگذارنیم تا بدانیم دقیقاً چه عوامل به روی منش فیلسوفانهی آنهااثربخش بوده؛ و تطبیق آن با شرایط زمانی و مکانی ما چگونه است.
باید بپذیریم بدتر از نافهمی، کجفهمی است. این غلط است که فلسفه بخوانیم و باید مانند فلاسفه زنستیز و یا هم لذتگریز شویم. آنها به زبان خویش اقرار میکنند که (روسو): «محیط بد باعث میشود که ما بدکردار شویم.».
زمانی که مردی با عمر بیست سال بزرگتر از زنی ازدواج میکند، و ثمره این ازدواج شوپنهاوری میشود که مادرش هرگز او را به طور طبیعیگونه دوست نداشت، باید این مرد رویکرد فلسفیاش را طوری طرح کند، که در آن «زن» صرف ابزار برای ارضاء جنسی تلقی شود. ناکامیهای پیاپی مردی که میخواست واقعاً «عشق» را به معنای دقیق آن (حتی ازدواج بدون رابطه جنسی) تجربه کند، ولی شکست خورد؛ باید نیچهای را به بار میاورد که هرگاه به دیدن زنی میخواست برود «تازیانهای را فراموش نکند.»