اینکه میگوییم فلسفه اسلامی، شاید از دید برخی این ایراد وارد باشد که چگونه فلسفه و دین را میتوان به سادگی در یک مفهوم آشتی داد؟ آیا ستیز و پیکار این دو را در برهههای تاریخی میتوان فراموش کرد و به راحتی از مصالحه دین و فلسفه سخن گفت؟ آیا فلسفهای که کارش پرسشگری و ضربه زدن به آموزههای جزماندیشی دینی بوده است را میتوان به آسانی با تنها رقیب بیبدیلش به مصالحه دعوت کرد؟ چه آنکه یکی از سرسختترین مدافعان دین [اسلام] در برابر فلسفه، حجتالاسلام ابوحامد محمد غزالی، آن را ناممکن دانست و به نمایندگی از عالمان مسلمان عصر خود و نسلهای بعدی در برابر آن ایستاد و آثار گرانسنگی در رد آن نگاشت.
در این جستار به چگونگی مبارزه غزالی، این عالم زبردست مسلمان میپردازیم که بخشی از عمر، علم و اندیشه خود را صرف رد فلسفه و ریشهکن کردن آن از درون دین و دنیای اسلام کرد و باعث شد تا جامعه اسلامی قرنها از فلسفه دور بماند و فقیر شود.
نفوذ فلسفه در ادیان به صورت عام و دین اسلام (از قرن اول هجری به بعد و جذابیت آن برای مسلمانان در زمان خلافت مأمون) به صورت خاص، نمایان و روشن بود/است. ورود فلسفه به دین و رخنه کردن آن در میان مسلمانان، اجباری نبوده است؛ بلکه عالمان برجسته مسلمان خود به آن چنگ زدند و خواستند از درخت پربار فلسفه، نهالی بر درخت دین پیوند بزنند تا از این طریق دین، پرسشگری را بپذیرد و دغدغههای ذهنی پیروانش را از طریق روشهای منطقی، عقلانی و جدلی، اگر به طور کامل حل نمیکند، دستکم کاهش دهد.
این عالمان متقدم عبارت بودند از: الکندی، پدر فلسفه عربی-اسلامی (۸۰۱-۸۶۶)، فارابی، معلم ثانی (۸۷۰-۹۵۰)، ابن سینا، شارح ارسطو (۹۸۰-۱۰۳۸) و... که هر کدام به نوبه خود خواستند ثمرات مفید فلسفه غرب را وارد دین و دنیای شرق کنند.
به کوشش این عالمان، مسلمانان فلسفه غرب را دریافتند و نظریات فیلسوفان بزرگ جهان همچون سقراط، افلاطون، ارسطو و دیگران را در زندگی آن روزگار خود به کار بستند. رشد و توسعه فلسفه در میان مسلمانان تا آنجا پیش رفت که غربیها آثار فیلسوفان مسلمان را به زبان لاتین (از نیمه دوم قرن دوازدهم به بعد) ترجمه و از آنها استفاده میکردند. بحث و تبادل نظر فلسفی پیرامون مفاهیم الهیات، اخلاق و علوم طبیعی در میان فیلسوفان مسلمان به اوج رسیده بود و هر کدام با اقتباس از آرای فیلسوفان غربی به بسط آنها میپرداختند. در نتیجه، میتوان گفت که تأثیر فلسفه بر جامعه اسلامی آن زمان بیشتر بود و در میان مسلمانان عرب رونق داشت.
در این هنگامه که فلسفه آرام آرام در میان عالمان اسلامی نفوذ میکرد و اندیشه آنها را مجذوب خود میساخت، غزالی همچون سپاهی ستیزگر از راه رسید (قرن پنجم هجری) و بساط فلسفه را با آتش انتقاد برچید. او عالمان پیشین و همدین خود چون کندی، فارابی و ابن سینا را که راه فلسفه را پیموده بودند، نخست به رگبار انتقاد گرفت و سپس کافر خواند. غزالی به سادگی این کار را نکرد؛ او نخست فلسفه غرب را بدون اینکه نزد هیچ استادی بیاموزد، فراگرفت و آراء فیلسوفان بزرگ را از نظر گذراند. سپس اندیشه فلسفی عالمان مسلمان را به دقت بررسی کرد و مزایا و معایب فلسفه را سنجید و آنگاه نعره مبارزه با فلسفه و فیلسوفان را سر داد. بدون شک، اگر غزالی میخواست ادعای فیلسوف بودن کند، یکی از زبدهترین عالمان در دانش فلسفه میشد؛ چرا که به خوبی فلسفه را خوانده بود.
غزالی فلسفه را در مغایرت با شرع خواند و فیلسوفان را دشمنان دین خدا و سنت پیامبران الهی [از دین یهود تا اسلام] دانست. وی برای اینکه بتواند در مبارزه با فلاسفه قدرتمندانه عمل کند، از متحد شدن مذاهب اسلامی علیه فیلسوفان سخن گفت و مخالفتهای درونگروهی مذاهب را کنار گذاشت (اگرچه به این اصل پایبند نبود و پیش از آن مذاهبی چون اسماعیلیه را تکفیر کرده بود). غزالی به صراحت اعلام کرد که آب فلسفه و دین در یک دیگ نمیجوشد و قاطعانه از طرد آن در جامعه اسلامی سخن گفت. او تمامی نظریات انتقادی و نقدآمیز خود در باب فلسفه را در کتاب مشهور و معروفش، تهافت الفلاسفه یا تناقضگویی فیلسوفان، منتشر کرد. در این کتاب، غزالی رد فلسفه و تناقضات فیلسوفان را در چهار مقدمه و بیست مسئله ایراد کرد. وی ماهرانه تناقضات فیلسوفان را در باب خدا، طبیعت، روح و ماده واکاوی کرد و با استدلالهای مبتنی بر دین، آنها را به چالش کشید. کتاب او یکی از نامدارترین آثار در نقد فلسفه به شمار میرود. منظور غزالی، جدایی دین از فلسفه (البته نه به صورت کلی؛ بلکه در شاخههای غیرمرتبط با ریاضیات،ااخترشناسی، گیاهشناسی و...) بود. وی در کتاب خود میگوید: چون فلسفه و نظریات شامخ فلسفی بیشتر در آرای ارسطو، معلم اول خلاصه میشود، بایست تیر نقد را بهسوی او نشانه گرفت و شارحان وی از جمله فارابی و ابن سینا را هدف قرار داد؛ و این کفایت میکند. منظور غزالی این است که: نمیشود همه نظریات فیلسوفان را بررسی کرد؛ چرا که سخن به درازا میرود و بیارزش میشود. با این سخن او بیشتر به نقد فلسفه ارسطو و پیروان مسلمان او میپردازد. غزالی فلسفه را متهم به خشکاندن دین میکند و از ترس اینکه پرسشگری فلسفی پایههای دین را به لرزه میآورد، حراسناک به نبرد فلسفه آستین بر میزند و پیدرپی آنرا نقد میکند.
غزالی عالمان و جامعه اسلامی را به فراگیری علم شریعت و دشمنی با فلسفه تشویق کرد که به این ترتیب، فقر فلسفه را در میان مسلمانان پس از خود رقم زد. او کتابهای در ترک دنیا و عشق به آخرت نوشت؛ که هرکدام بر افکار جامعه تاثیر آورد و با اقتباس از آنها دانش چون فلسفه مردود دانسته میشد. نظریات او در باب رد آرای فیلسوفان در جامعه اسلامی تا آنجا اثر منفی گذاشت که نویسندگان پس از او با تأثیر از اندیشههای غزالی به نوشتن کتابهای کلامی روی آوردند. نوشتههای جدلی و عقلانی به حداقل رسید و سخن بیشتر در مورد شریعت، حدیث، بهشت و دوزخ رواج یافت. فقر فلسفه تا آنجا شدت گرفت که هیچ اثر علمی و پژوهشی غیر از مباحث دینی در آثار قلم به دستان مسلمان در قرنهای بعد دیده نشد. گرایش فکری به سوی مباحث دینی کشیده شد و جامعه از نعمت فلسفه برای قرنها محروم گشت. حتی پس از غزالی عالمان همچون فخر رازی، سیوطی و دیگران اندیشهٔ او را خط سرخ قرار دادند.
گرچه زهری را که غزالی برای فلسفه پاشید، درمانناپذیر مینمود؛ اما عالمان مسلمان چندی پس از او کوشیدند تا با نقد نظریات غزالی در مورد فلسفه، حیاتی تازه به فلسفه در میان جامعه اسلامی ببخشند و به نوعی افکار جمعی را نسبت به عدم انکار فلسفه تقویت کنند. یکی از این تلاشهای بسیار سودمند از آنِ ابن رشد، فیلسوف مسلمان، است. او تنها همدین و هممنسب غزالی بود که در رد نظریات وی و به چالش کشیدن اندیشه او، کتاب تهافت التهافت یا ردِ تناقضات را نوشت (سال ۵۹۵ هجری). ابن رشد با دیدگاه آشتیجویانه میان دین و فلسفه، کتاب غزالی را مردود شمرد و او را جاهل، شریر و باطلکار خطاب کرد. امروزه هر که بخواهد کتاب تهافت الفلاسفه غزالی را بخواند، بایست نسخه تهافت التهافت ابن رشد را نیز مطالعه کند. از دیگر مخالفان مسلمان غزالی در باب رد فلسفه، ابن عربی و ابن تیمیه بودند که اندیشه انتقادی او در باب فلسفه را نقد کردند. ابن عربی در این مورد میگوید: شیخ ما فیلسوفان را در خود بلعید و فروبرد؛ اما نتوانست دوباره بیرون کند.
#دادخواه
03