خلاصه در چند خط (نکتههای کلیدی)
در مقیاس بزرگ، ثبات از خلاقیت مهمتر است. سیستم طراحی یعنی یک تصمیم یکبار گرفته شود و صدها بار درست تکرار شود.
توکنها زبان مشترک طراح و برنامهنویساند. رنگ، فاصله و اندازهٔ متن باید نام معنایی داشته باشند، نه کد هگز و عدد پیکسل.
سرعت را روی گوشی متوسط و اینترنت ناپایدار بسنجید، نه روی لپتاپ تیم. فونت فارسی و تصویر معمولاً بزرگترین بار صفحهاند.
تایپوگرافی فارسی قواعد خودش را دارد: فاصلهٔ خطوط بیشتر، بدون فاصلهگذاری حروف، نیمفاصلهٔ درست، و فونتی که اعداد و حروف لاتین را هم خوب نشان دهد.
دسترسپذیری لوکس نیست؛ کنتراست کافی، فوکوس دیدنی، برچسب فارسی برای صفحهخوان و هدف لمسی بزرگ، برای همه کاربردی است.
بیشتر مشکلات محصول بزرگ، مشکل ارتباط است نه کد. نامگذاری مشترک، تحویل دقیق طراحی و بازبینی دوطرفه از دوبارهکاری جلوگیری میکند.
من محمدرضا علمنژاد هستم؛ طراح و توسعهدهندهٔ UI/UX، برنامهنویس و بنیانگذار آرکا استودیو. پیش از راهاندازی استودیو، روی چند محصول بزرگ ایرانی مثل آچاره، فیلیمو، بله و دیجیکالا در نقشهای توسعهدهنده، طراح UI/UX، فرانتاند و امنیت کار کردهام.
میخواهم از همین ابتدا یک مرز را روشن کنم: در این نوشته دربارهٔ جزئیات داخلی، کد یا تصمیمهای هیچکدام از این شرکتها حرف نمیزنم و ادعا نمیکنم فلان بخش را من ساختهام. آنچه میخوانید درسهای کلی است؛ چیزهایی که کار در محصولاتی با کاربران زیاد، تیمهای بزرگ و انتظارات بالا به من یاد داد و حالا در محصولات خودمان در آرکا استودیو به کار میبرم. اگر طراح یا برنامهنویس فرانتاند هستید و اولین تجربهتان در یک محصول بزرگ را شروع کردهاید، یا تیم کوچکی دارید که میخواهد مثل تیم بزرگ منظم کار کند، این فهرست برای شماست.
در یک پروژهٔ کوچک، اگر رنگ دکمه در دو صفحه کمی متفاوت باشد، کسی متوجه نمیشود. در محصولی با صدها صفحه و دهها نفر که همزمان رویش کار میکنند، همین تفاوت کوچک صد بار تکرار میشود و نتیجه، محصولی است که «یکدست» به نظر نمیرسد و کاربر نمیداند کدام دکمه مهمتر است.
اولین درسی که گرفتم این بود که در مقیاس بزرگ، ثبات از خلاقیت تکصفحهای مهمتر است. صفحهای که «خلاقانه» از الگوی بقیهٔ محصول بیرون میزند، معمولاً هزینهٔ یادگیری اضافه برای کاربر و هزینهٔ نگهداری اضافه برای تیم دارد. خلاقیت جایش در طراحی خود الگوهاست، نه در شکستن آنها برای هر صفحه.
نتیجهٔ عملی: قبل از طراحی یک صفحهٔ جدید، اول بپرسید «آیا الگوی موجودی برای این کار داریم؟» اگر دارید، از همان استفاده کنید. اگر ندارید، الگوی جدید را طوری طراحی کنید که بقیهٔ تیم هم بتوانند از آن استفاده کنند.
خیلیها سیستم طراحی را با یک فایل فیگما پر از دکمه یکی میدانند. در عمل، سیستم طراحی سه لایه دارد و هر سه لازماند:
توکنها (Design Tokens): کوچکترین تصمیمها؛ رنگ، فاصله، اندازه و وزن متن، گردی گوشهها، سایه، مدت انیمیشن.
کامپوننتها: دکمه، فیلد ورودی، کارت، پنجرهٔ گفتوگو، جدول، که از توکنها ساخته میشوند.
الگوها و قواعد: اینکه کی از پنجرهٔ گفتوگو استفاده کنیم و کی از صفحهٔ جدا، پیام خطا چطور نوشته شود، حالت خالی صفحه چه شکلی باشد.
بزرگترین تغییر ذهنی برای من این بود که رنگ را با نقشش نامگذاری کنم، نه با ظاهرش. «آبی ۵۰۰» به برنامهنویس نمیگوید کجا استفادهاش کند؛ «رنگ اقدام اصلی» یا «رنگ متن ثانویه» میگوید. وقتی تصمیم بگیرید حالت تاریک اضافه کنید یا رنگ برند عوض شود، توکن معنایی یکجا عوض میشود و کل محصول دنبالش میآید.
یک ساختار ساده که در پروژههای خودمان هم استفاده میکنم:
لایهٔ پایه: پالت خام رنگها و مقیاس فاصلهها (مثلاً ۴، ۸، ۱۲، ۱۶، ۲۴، ۳۲).
لایهٔ معنایی: «پسزمینهٔ سطح»، «متن اصلی»، «مرز»، «خطر»، «موفقیت»، که به لایهٔ پایه اشاره میکنند.
لایهٔ کامپوننت (در صورت نیاز): «پسزمینهٔ دکمهٔ اصلی در حالت فشرده».
کامپوننتی که فقط حالت عادیاش طراحی شده، نیمهکاره است. برای هر کامپوننت تعاملی این حالتها را طراحی و پیاده کنید: عادی، رفتن نشانگر روی آن، فوکوس با صفحهکلید، فشرده، غیرفعال، در حال بارگذاری و خطا. در محصول بزرگ، حالتهای فراموششده همان جاهاییاند که هر تیم به روش خودش پر میکند و ناهماهنگی از آنجا شروع میشود.
تیمهای فنی معمولاً لپتاپ قوی و اینترنت خوب دارند. بخش بزرگی از کاربران ایرانی با گوشیهای میانرده و اینترنت همراهی که کیفیتش در طول روز و از شهری به شهر دیگر فرق میکند، از محصول استفاده میکنند. صفحهای که در دفتر کار در یک ثانیه باز میشود، ممکن است برای کاربر چند برابر طول بکشد.
درسهای عملی:
فونت فارسی را سبک کنید. فونتهای فارسی، بهخصوص وقتی چند وزن دارند، میتوانند سنگین باشند. فقط وزنهایی را بارگذاری کنید که واقعاً استفاده میکنید (معمولاً دو یا سه وزن)، از قالب WOFF2 استفاده کنید و اگر فونت اجازه میدهد، فقط نویسههای لازم را نگه دارید. با font-display: swap هم متن قبل از رسیدن فونت دیده میشود.
تصویر بزرگترین بار صفحه است. تصویر را در اندازهٔ نمایش واقعی و قالبهای امروزی مثل WebP یا AVIF بفرستید، برای اندازههای مختلف صفحه نسخهٔ جدا داشته باشید و تصویرهای پایین صفحه را با تأخیر بارگذاری کنید.
اسکلت بارگذاری بهتر از چرخندهٔ بیپایان است. نشاندادن شکل کلی محتوا قبل از رسیدن داده، حس سرعت را بهتر میکند و صفحه هم موقع رسیدن داده بالا و پایین نمیپرد.
جابهجایی صفحه را صفر کنید. وقتی تصویر یا تبلیغی دیر میرسد و متن را پایین میبرد، کاربر روی چیز اشتباه لمس میکند. برای هر عنصری که دیر بارگذاری میشود، از قبل جا نگه دارید.
بودجهٔ سرعت تعیین کنید. یک حد مشخص برای حجم صفحه و زمان نمایش محتوای اصلی بگذارید و در فرایند انتشار بررسیاش کنید. بدون عدد مشخص، سرعت هر ماه کمی بدتر میشود و هیچکس مسئولش نیست.
اینترنت ناپایدار را طراحی کنید. درخواستی که شکست میخورد باید پیام روشن و دکمهٔ «تلاش دوباره» داشته باشد، و فرمی که کاربر پر کرده نباید با قطع اتصال پاک شود.
خط فارسی ساختار متفاوتی از خط لاتین دارد: حروف به هم میچسبند، بالا و پایین حروف ارتفاع زیادی دارند و نقطهها بخش مهمی از خواناییاند. قواعدی که از طراحی برای لاتین آمده، همیشه برای فارسی جواب نمیدهد.
قواعدی که همیشه رعایت میکنم:
فاصلهٔ خطوط بیشتر. متن فارسی با فاصلهٔ خطوط تنگ، شلوغ و خستهکننده میشود. برای متن بدنه، فاصلهٔ خطوطی بیشتر از آنچه برای لاتین معمول است در نظر بگیرید و برای عنوانها کمی کمتر.
اندازهٔ متن را کوچک نگیرید. بسیاری از فونتهای فارسی در یک اندازهٔ اسمی، کوچکتر از فونت لاتین به چشم میآیند. اندازهٔ پایهٔ متن را روی گوشی واقعی امتحان کنید، نه فقط در فایل طراحی.
فاصلهگذاری بین حروف (letter-spacing) ممنوع. در خط پیوسته، فاصلهٔ اضافه بین حروف اتصالها را میشکند. برای تأکید از وزن یا اندازه استفاده کنید.
کشیدهٔ تزئینی (ـــ) را برای تراز کردن متن استفاده نکنید. هم جستوجو را خراب میکند و هم در اندازههای مختلف صفحه زشت میشود.
نیمفاصله را جدی بگیرید. «میشود»، «کتابها» و «طراحیشده» با نیمفاصله درست خوانده میشوند. هم در متن رابط و هم در ورودی کاربر، نیمفاصله را حذف نکنید و مطمئن شوید فونت آن را درست نمایش میدهد.
فونتی انتخاب کنید که با لاتین و اعداد هم خوب کنار بیاید. رابط فارسی پر از نامهای لاتین، کدها و اعداد است. فونتی که لاتینش ناهماهنگ است، هر صفحه را شلخته نشان میدهد. مجوز استفادهٔ فونت را هم پیش از انتخاب بررسی کنید؛ همهٔ فونتهای فارسی برای استفادهٔ تجاری رایگان نیستند.
چینش متن راستچین باشد، نه تمامچین. تمامچین (justify) در ستونهای باریک گوشی، فاصلههای بزرگ و نامنظم بین کلمات میسازد.
دربارهٔ اعداد یک تصمیم روشن بگیرید و در کل محصول رعایتش کنید: در متن فارسی اعداد فارسی نشان داده شوند، اما در ورودیها هر سه نوع رقم (فارسی، عربی و لاتین) پذیرفته و پیش از ذخیره یکسان شوند. در جدولها و مبالغ، رقمهایی با عرض یکسان کمک میکند ستونها مرتب بمانند و مقایسه راحتتر شود.
محصولی که اول چپبهراست طراحی شده و بعد «برعکس» شده، همیشه جاهایی را جا میاندازد. جهت راستبهچپ باید از اولین فایل طراحی و اولین خط کد پیشفرض باشد. چند نکتهٔ کوتاه:
آیکونهای جهتدار (بازگشت، بعدی، فلشها) باید برعکس شوند؛ لوگو، عکس، نقشه و آیکونهایی مثل پخش ویدیو نه.
متنهای لاتین داخل جملهٔ فارسی (شمارهٔ سفارش، ایمیل، نام برند) باید جدا (ایزوله) شوند تا علامتها جابهجا نشوند.
فیلدهای شماره تلفن، ایمیل و کد، چپبهراست باشند ولی برچسبشان راستبهچپ.
در CSS بهجای «چپ» و «راست»، از ویژگیهای منطقی مثل «شروع» و «پایان» استفاده کنید تا جهت خودکار درست شود.
دسترسپذیری در بسیاری از تیمهای ایرانی هنوز اولویت پایینی دارد. اما وقتی کاربران محصول از میلیونها نفر با سنین، تواناییها و دستگاههای مختلف تشکیل شدهاند، هر مانع کوچک برای تعداد بسیار زیادی آدم مشکل میسازد. و بیشتر اصلاحات دسترسپذیری، برای همهٔ کاربران تجربه را بهتر میکند.
حداقلهایی که در هر پروژه بررسی میکنم:
[ ] کنتراست کافی بین متن و پسزمینه، بهخصوص برای متن خاکستری روی سفید که در طراحیهای «مینیمال» زیاد دیده میشود.
[ ] رنگ تنها راه انتقال معنا نیست. خطا فقط با قرمز شدن فیلد نشان داده نشود؛ پیام متنی و آیکون هم داشته باشد.
[ ] فوکوس صفحهکلید دیده میشود. حذف حلقهٔ فوکوس به خاطر زیبایی، کار را برای کاربر صفحهکلید غیرممکن میکند.
[ ] هدف لمسی بزرگ است. دکمهها و پیوندهای روی گوشی باید آنقدر بزرگ باشند که با انگشت راحت زده شوند و با فاصلهٔ کافی از هم.
[ ] برچسب فارسی برای صفحهخوان. دکمهای که فقط آیکون دارد، باید برچسب متنی فارسی داشته باشد؛ و صفحه باید lang="fa" داشته باشد تا صفحهخوان زبان را درست تشخیص دهد.
[ ] ساختار عنوانها منطقی است. عنوانها برای ساختار صفحه استفاده شوند، نه برای بزرگکردن متن.
[ ] انیمیشن قابل کاهش است. برای کاربرانی که تنظیم «کاهش حرکت» را فعال کردهاند، انیمیشنهای بزرگ حذف یا کم شوند.
[ ] فرمها برچسب واقعی دارند. متن راهنمای داخل فیلد (placeholder) با شروع تایپ ناپدید میشود و جایگزین برچسب نیست.
در تیمهای بزرگ دیدم که بسیاری از اشکالات و دوبارهکاریها از کد بد نمیآیند؛ از اینکه طراح و برنامهنویس و مدیر محصول یک چیز را با سه اسم صدا میزنند، یا طراحی بدون حالتهای خطا و خالی تحویل داده میشود و برنامهنویس مجبور است حدس بزند.
عادتهایی که کار را سادهتر میکند:
واژهنامهٔ مشترک. نام کامپوننتها، توکنها و مفاهیم محصول در فایل طراحی و کد یکی باشد. اگر در فیگما «کارت محصول» است، در کد هم همان باشد.
تحویل کامل طراحی. هر صفحه با همهٔ حالتها تحویل داده شود: بارگذاری، خالی، خطا، دادهٔ خیلی طولانی، و نسخههای اندازههای مختلف صفحه.
متن واقعی، نه متن نمونه. طراحی با متن نمونهٔ کوتاه زیباست؛ با نام واقعی محصولی که سه خط است میشکند. در طراحی از متن و دادهٔ واقعی فارسی استفاده کنید.
بازبینی دوطرفه. برنامهنویس طراحی را پیش از شروع بازبینی کند و طراح پیادهسازی را پیش از انتشار. این دو بازبینی کوتاه، از هفتهها اصلاح بعدی جلوگیری میکند.
انتشار تدریجی. تغییرات بزرگ رابط را با امکان روشن و خاموشکردن منتشر کنید تا اگر مشکلی پیش آمد، بدون انتشار دوباره بشود برگشت.
تصمیمها را بنویسید. چرا این الگو انتخاب شد و آن یکی نه؟ چند ماه بعد که کسی میخواهد تغییرش دهد، این توضیح کوتاه بحث تکراری را حذف میکند.
تجربهٔ کار امنیتی کنار کار طراحی و فرانتاند، یک عادت مهم به من داد: فرانتاند را هیچوقت مرز امنیت ندانم. هر چیزی که در مرورگر است، در دسترس کاربر است.
مخفیکردن دکمه یا ستون برای نقشی که نباید ببیند، کافی نیست؛ داده نباید اصلاً در پاسخ سرور باشد.
کلیدها و رمزهای سرویسهای بیرونی هرگز در کد سمت مرورگر قرار نگیرند.
اعتبارسنجی فرم در مرورگر برای تجربهٔ کاربری است؛ اعتبارسنجی واقعی در سرور تکرار شود.
محتوایی که از کاربر میآید، پیش از نمایش امن شود تا کد مخرب اجرا نشود.
پیامهای خطا اطلاعات فنی داخلی را به کاربر نشان ندهند.
آیا توکنهای رنگ، فاصله و متن با نام معنایی تعریف شدهاند؟
آیا هر کامپوننت همهٔ حالتهایش را دارد؟
آیا سرعت روی یک گوشی میانرده و اینترنت همراه سنجیده شده است؟
آیا فونت فارسی فقط با وزنهای لازم و قالب سبک بارگذاری میشود؟
آیا فاصلهٔ خطوط، نیمفاصله و اعداد فارسی درست رعایت شدهاند؟
آیا راستبهچپ از ابتدا پیشفرض بوده و آیکونهای جهتدار بررسی شدهاند؟
آیا کنتراست، فوکوس، اندازهٔ هدف لمسی و برچسب صفحهخوان بررسی شدهاند؟
آیا طراحی با متن واقعی و همهٔ حالتها تحویل داده میشود؟
آیا دادههای حساس در سرور محدود میشوند، نه در ظاهر صفحه؟
بزرگترین چیزی که کار در محصولات بزرگ به من یاد داد این بود که کیفیت در مقیاس، نتیجهٔ سیستم است نه قهرمانبازی. یک طراح یا برنامهنویس فوقالعاده میتواند یک صفحهٔ عالی بسازد؛ اما فقط یک سیستم خوب، یعنی توکنهای روشن، کامپوننتهای کامل، بودجهٔ سرعت، قواعد تایپوگرافی و ارتباط شفاف، میتواند صدها صفحه را عالی نگه دارد. خبر خوب این است که تیم کوچک هم میتواند از روز اول همین سیستم را بسازد؛ ساختنش در ابتدا ارزانتر از هر زمان دیگری است.
دربارهٔ نویسنده
محمدرضا علمنژاد (با املای «محمدرضا علم نژاد» هم شناخته میشود) برنامهنویس و فعال حوزهٔ امنیت شبکه، طراح و توسعهدهندهٔ UI/UX و بنیانگذار آرکا استودیو، استودیوی طراحی و توسعه در تهران، است. او پیش از این روی محصولات بزرگ ایرانی مانند آچاره، فیلیمو، بله و دیجیکالا در نقشهای توسعهدهنده، طراح UI/UX، فرانتاند و امنیت کار کرده و امروز سازندهٔ محصولاتی مانند نبضا، آونیا، نچریو و ردپا است. او در دانشگاه صنعتی شریف و دانشگاه علم و صنعت ایران در رشتهٔ کامپیوتر و فناوری اطلاعات تحصیل کرده است.