خلاصه مدیریتی
گزارش «مسیر حرکت به سوی 2030[1]» در ظاهر درباره آینده کارکرد امور شرکتی است، اما مسئلهای بنیادیتر را بررسی میکند. پرسش اصلی این است که وقتی محیط فعالیت سازمان با سرعت زیادی تغییر میکند، چه اتفاقی برای مدل عملیاتی، ساختار، قابلیتها، نیروی انسانی و جایگاه کارکردهای سازمان رخ خواهد داد.
با بررسی آینده کارکرد امور شرکتی در شرکتهای بزرگ، تصویری از یک تغییر عمیق در الگوی مدیریت سازمانها ارائه میشود. سازمانها در حال عبور از مدلهایی هستند که در محیط نسبتاً باثبات، قابل پیشبینی و مبتنی بر جریانهای اطلاعاتی کند شکل گرفتهاند و به سمت مدلهای عملیاتی چابک، دادهمحور، هوش مصنوعیمحور و نتیجهگرا حرکت میکنند.
اگرچه موضوع مستقیم گزارش، کارکرد امور شرکتی است، اهمیت آن برای فعالان حوزه بانکی (به ویژه بانکداری دیجیتال) فراتر از این حوزه است. پیام اصلی گزارش را میتوان در این گزاره خلاصه کرد که در دهه پیشرو، ارزش یک کارکرد سازمانی نه صرفاً بر اساس حجم فعالیتهای آن، بلکه بر اساس میزان مشارکت آن در تصمیمگیری، مدیریت ریسک، ایجاد ارزش، تحقق اهداف سازمان و قابلیت اندازهگیری این ارزش تعیین خواهد شد.
این تغییر برای سازمانهای پولی و بانکی اهمیت ویژهای دارد. بانک مرکزی و نهادهای فناوری آن با محیطی مواجهاند که در آن هوش مصنوعی، تحولات ژئوپلیتیک، تهدیدات سایبری، تغییر انتظارات ذینفعان، سرعت بالای نوآوری، پیچیدگی تنظیمگری و افزایش حجم دادهها به صورت همزمان در حال تغییر قواعد فعالیت هستند. در چنین شرایطی، مسئله اصلی دیگر صرفاً این نیست که یک واحد سازمانی چه فعالیتهایی انجام میدهد. پرسش مهمتر این است که این واحد چه مسئلهای را حل میکند، چه نتیجهای ایجاد میکند و چگونه میتواند ارزش ایجادشده را اندازهگیری کند.
از این منظر، پنج پیام اصلی گزارش برای مدیران ارشد قابل استخراج است. نخست اینکه هوش مصنوعی باید از یک ابزار جانبی به بخشی از مدل عملیاتی سازمان تبدیل شود. دوم اینکه کارکردهای سازمانی باید از انجام فعالیت به ایجاد نتیجه و ارزش تغییر جهت دهند. سوم اینکه مدل عملیاتی آینده ترکیبی از تمرکز راهبردی، چابکی اجرایی و همکاری بین وظیفهای خواهد بود. چهارم اینکه اندازهگیری ارزش از یک فعالیت گزارشدهی به یکی از ارکان مدیریت تبدیل خواهد شد. پنجم اینکه سرمایه انسانی آینده ترکیبی از تخصص انسانی، سواد هوش مصنوعی، توان تحلیل، قضاوت و قابلیت کار با عاملهای هوشمند خواهد بود.
تغییر پارادایم از سازمان فعالیتمحور به سازمان نتیجهمحور
یکی از مهمترین پیامهای گزارش، تغییر در انتظار مدیران ارشد از کارکردهای سازمانی است. در مدل سنتی، منابع برای انجام فعالیتها به کار گرفته میشوند و فعالیتها به خروجی منجر میشوند. در مدل جدید، مسئله در نقطه شروع قرار میگیرد و پس از شناسایی مسئله، قابلیت مورد نیاز، راهکار، اقدام، نتیجه و در نهایت ارزش مورد توجه قرار میگیرد.
در این مدل، صرفاً انجام یک فعالیت موفقیت محسوب نمیشود. برای مثال، ایجاد یک سامانه، راهاندازی یک زیرساخت، تولید یک گزارش یا اجرای یک پروژه تحول دیجیتال به خودی خود موفقیت محسوب نمیشود. پرسش اصلی این است که این اقدامات چه نتیجه قابل اندازهگیری ایجاد کردهاند. این نتیجه میتواند در قالب کاهش زمان تصمیمگیری، کاهش هزینه عملیاتی، کاهش ریسک، افزایش کیفیت نظارت، افزایش دقت پیشبینی، کاهش تقلب، افزایش تابآوری زیرساخت، افزایش کیفیت تجربه ذینفعان یا افزایش سرعت ارائه خدمات ظاهر شود. این تغییر نگرش میتواند مبنای مهمی برای بازطراحی مدل ارزیابی عملکرد پروژههای فناوری و تحول دیجیتال در اکوسیستم بانکی باشد. برای مثال، در یک سامانه نظارت هوشمند، ایجاد قابلیت تحلیل داده باید در نهایت به کشف بهتر الگوهای غیرعادی، شناسایی زودهنگام ریسک، کاهش زمان نظارت و افزایش اثربخشی نظارت منجر شود و از این طریق اثر آن بر کاهش ریسک نظام بانکی و افزایش ثبات مالی قابل بررسی باشد. این نوع نگاه میتواند یکی از مهمترین تغییرات مدیریتی در پروژههای فناوری اکوسیستم بانکی باشد.
یافتههای کلیدی گزارش
بر اساس دادههای ارائهشده در گزارش، ۸۳ درصد تیمهای امور شرکتی در حال تحول و ۶۶ درصد در حال تغییر مدل عملیاتی خود هستند. همچنین ۴۹ درصد بر افزایش کارایی هزینه تمرکز دارند و همین میزان نیز ایجاد قابلیتهای آینده را در دستور کار قرار دادهاند. ۳۷ درصد در حال تغییر تمرکز استراتژیک خود هستند. ۴۳ درصد مدیران، امور شرکتی خود را محرک رشد میدانند که بیش از دو برابر میزان گزارششده در سال ۲۰۲۴ است. ۶۹ درصد نیز معتقدند مدیرعامل یا هیئتمدیره با نقش رشدآفرینی آنها موافق است.
یکی از برجستهترین بخشهای گزارش، وضعیت پذیرش هوش مصنوعی است. تنها ۲۴ درصد مدیران مورد بررسی دارای استراتژی رسمی هوش مصنوعی هستند، در حالی که ۹۵ ارتقای مهارتهای هوش مصنوعی را در دوازده ماه آینده در اولویت قرار دادهاند. این شکاف نشان میدهد که سرعت استفاده از هوش مصنوعی از سرعت نهادینهسازی راهبردی آن بیشتر شده است و نیز هوش مصنوعی صرفاً به معنای جایگزینی نیروی انسانی نیست، بلکه ترکیب مهارتهای مورد نیاز نیروی انسانی را تغییر میدهد. مهارتهای مورد نیاز آینده شامل سواد هوش مصنوعی، تحلیل داده، تفکر استراتژیک، حل مسئله، مدیریت تغییر، قضاوت انسانی، مدیریت ریسک، تفکر سیستمی، ارتباطات و همکاری انسان و ماشین خواهد بود. برای سازمانهای پولی و بانکی، اجرای چند پروژه آزمایشی هوش مصنوعی به تنهایی به معنای تحول هوش مصنوعی نیست. تحول واقعی زمانی اتفاق میافتد که هوش مصنوعی در فرآیندهای تصمیمگیری، تحلیل داده، مدیریت دانش، نظارت، پیشبینی، مدیریت ریسک، تولید محتوا، خدمات مشتری و ذینفع، مدیریت عملیات، منابع انسانی، امنیت و توسعه نرمافزار وارد شود.
گزارش دیلویت چند مانع اساسی برای استفاده از هوش مصنوعی شناسایی میکند که شامل نبود استراتژی روشن، مقاومت فرهنگی، کمبود مهارت، پراکندگی داده، ضعف زیرساخت، نگرانیهای امنیتی، مسائل حریم خصوصی، ریسک قانونی و انطباق، نابالغ بودن برخی ابزارها و سرعت بالای تغییر فناوری است.
در حوزه اندازهگیری ارزش نیز تنها ۷ درصد سازمانها از هر چهار بعد چارچوب اندازهگیری ارزش (چارچوب ROSE) به صورت مستمر استفاده میکنند. چارچوب ROSE چهار نوع ارزش را مورد توجه قرار میدهد. ارزش شهرتی بر اعتماد، ادراک ذینفعان و تصویر سازمان تمرکز دارد. ارزش عملیاتی به کاهش زمان، کاهش هزینه، افزایش بهرهوری و بهبود عملیات مربوط میشود. ارزش استراتژیک تحقق اهداف استراتژیک، پشتیبانی از تحول، ایجاد قابلیت جدید و کاهش ریسک استراتژیک را شامل میشود. ارزش اقتصادی نیز درآمد، صرفهجویی، بازده سرمایهگذاری و اثر اقتصادی مستقیم را دربرمیگیرد.
اهمیت استراتژیک کارکردهای سازمانی در حال افزایش است، اما بسیاری از سازمانها هنوز مدل عملیاتی، قابلیتهای انسانی، استفاده از هوش مصنوعی و نظام سنجش ارزش لازم برای ایفای این نقش جدید را ایجاد نکردهاند. یکی از مفاهیم مهم گزارش، شکلگیری مدل عملیاتی ترکیبی انسان و عاملهای هوشمند است. در این مدل، برخی فعالیتهای تکراری به هوش مصنوعی سپرده میشود، تولید و پردازش اطلاعات تا حد زیادی خودکار میشود و تحلیلهای پیشرفته توسط سامانههای هوشمند انجام میگیرد. در مقابل، انسان همچنان مسئول نظارت بر تصمیمهای حساس، قضاوت، مسئولیتپذیری و تصمیمهای راهبردی خواهد بود. در نتیجه، سازمان آینده الزاماً سازمانی با نیروی انسانی بیشتر نیست، بلکه سازمانی است که ترکیب مؤثرتری از انسان، داده، فناوری و هوش مصنوعی ایجاد کرده است.
گزارش دیلویت بر اهمیت ایجاد تعادل میان تمرکز و عدم تمرکز تأکید دارد. تمرکز میتواند به کاهش هزینه، استانداردسازی، یکپارچگی، کنترل ریسک و انسجام منجر شود، در حالی که عدم تمرکز میتواند سرعت، انعطافپذیری، تخصصگرایی و نوآوری را افزایش دهد.

چهار مرحله تحول کارکردهای سازمانی
دیلویت چهار ویژگی را برای وضعیت جدید کارکردهای سازمانی شناسایی میکند. نخست ارزیابی مجدد است. کارکردهای سازمانی بیش از گذشته در معرض ارزیابی مدیرعامل و هیئتمدیره قرار گرفتهاند و معیار ارزیابی آنها از میزان فعالیت انجامشده به میزان ارزشی که برای سازمان ایجاد کردهاند در حال تغییر است. مرحله دوم ارتقا است. برخی کارکردها توانستهاند از نقش اجرایی به نقش مشاورهای و استراتژیک ارتقا پیدا کنند و در فرآیند تصمیمگیری سازمان حضور مؤثرتری داشته باشند. مرحله سوم بازمهندسی است. ساختار، قابلیتها، نقشها، نیروی انسانی و فرآیندها در حال بازطراحی هستند تا با فناوریهای جدید و شرایط جدید هزینهای سازگار شوند. مرحله چهارم انسجام است. مرز میان کارکردهای مختلف سازمانی در حال کمرنگ شدن است. در مدل آینده، فناوری، داده، استراتژی، ریسک، منابع انسانی، ارتباطات و عملیات باید بیش از گذشته در کنار یکدیگر فعالیت کنند.
تغییر نقش از ارائهدهنده خدمت به شریک استراتژیک
گزارش دیلویت سه مدل اصلی برای امور شرکتی شناسایی میکند. مدل نخست مدافع شهرت است که تمرکز آن بر مدیریت ریسک، بحران و شهرت قرار دارد. مدل دوم داستانگوی استراتژیک است که بر انتقال استراتژی، ایجاد فهم مشترک و ارتباط با ذینفعان تمرکز دارد. مدل سوم محرک رشد است که مأموریت خود را ایجاد شرایط رشد، مشارکت در تصمیمگیری و ایجاد ارزش برای سازمان تعریف میکند. حرکت غالب در گزارش به سمت مدل سوم است. این تحول را میتوان به صورت مفهومی برای کارکرد فناوری نیز در نظر گرفت. در مدل سنتی، فناوری عمدتاً ارائهدهنده زیرساخت و خدمات فناوری است، اما در مدل جدید، فناوری به شریک تحول و ارزشآفرینی تبدیل میشود.

نقشهای آینده سازمانهای پیشرو
چهار نقش مطرحشده در گزارش دیلویت را میتوان به صورت مفهومی برای سازمانهای مورد بررسی نیز در نظر گرفت. نقش نخست معمار است که بر طراحی آینده سازمان، مدل عملیاتی و قابلیتهای مورد نیاز تمرکز دارد. نقش دوم هماهنگکننده است که فناوری، داده، کسبوکار، سیاستگذاری و سرمایه انسانی را به یکدیگر متصل میکند. نقش سوم نگهبان است که مدیریت ریسک، امنیت، تابآوری و اعتماد را دنبال میکند. نقش چهارم سفیر است که سازمان را در اکوسیستم نمایندگی کرده و ارتباط مؤثر با ذینفعان را توسعه میدهد. این چهار نقش در کنار یکدیگر تصویری از سازمانی ارائه میکنند که صرفاً اجراکننده نیست، بلکه طراح، هماهنگکننده، محافظ و توانمندساز است.
جمعبندی نهایی
گزارش «مسیر حرکت به سوی ۲۰۳۰» را نباید صرفاً گزارشی درباره آینده امور شرکتی تلقی کرد. اهمیت اصلی آن در ارائه تصویری از یک تحول گستردهتر در مدل مدیریت سازمانهاست. این تحول، حرکت از سازمانهای فعالیتمحور به سازمانهای نتیجهمحور، از مدلهای عملیاتی سنتی به مدلهای چابک و یکپارچه، از فناوری به عنوان ابزار به فناوری به عنوان قابلیت راهبردی و از اندازهگیری خروجی به اندازهگیری اثر و ارزش است.
در محیط جدید، کارکردهایی که نتوانند خود را با هوش مصنوعی، داده، سرعت تغییر، فشار بهرهوری و ضرورت اثبات ارزش تطبیق دهند، در معرض کاهش دامنه فعالیت، ادغام با کارکردهای دیگر یا بازتعریف مأموریت قرار خواهند گرفت. در مقابل، کارکردهایی که بتوانند زودتر وارد فرآیند تصمیمگیری شوند، از داده و هوش مصنوعی برای تولید بینش استفاده کنند، فعالیتهای کمارزش را خودکار کنند، قابلیتهای جدید ایجاد کنند، در مدیریت ریسک مشارکت کنند، با سایر واحدها یکپارچه شوند و اثر و ارزش خود را اندازهگیری کنند، میتوانند جایگاه استراتژیک خود را تقویت کنند.
در نهایت، «مسیر حرکت به سوی ۲۰۳۰» را میتوان نه صرفاً یک افق زمانی، بلکه چارچوبی برای بازاندیشی درباره مدل عملیاتی و قابلیتهای آینده اکوسیستم پولی و بانکی کشور در نظر گرفت. نقطه آغاز این مسیر، انتخاب فناوری نیست؛ بلکه شناسایی مسائل راهبردی، تعریف نتایج مورد انتظار، طراحی قابلیتهای مورد نیاز و سپس استفاده هدفمند از داده، فناوری و هوش مصنوعی برای تحقق این نتایج است.
[1] Deloitte, "The Road to 2030", 2026