
🔸بواقع تهران در دوره طهماسبی، شهر شکلی از سمبلهای اسلامی به خود گرفته بود. نشانههای مدرنیزاسیون شهری در دوره ناصری با سفرهای متعدد ناصرالدین شاه به فرنگ رهاوردی متفاوت برای شهر تهران رقم زد. زیرساخت نوین شهری که در دوره طهماسبی در پیکر شهر مشاهده نمیشد. با ورود اشکال مختلف مدرنیته در کالبد شهر، وجه سیاسی شهر تهران تشدید شد، بدینسو تهران بهمثابه پایتخت نظامهای سیاسی در ادوار مختلف همواره در مرکز توجه بوده است. به این معنا تهران بمثابه مرکزیتی سیاسی همواره فراتر از صرفا یک فرم و کالبد، محل منازعه بوده است. بهگمانم روی این تفاهم داشته باشیم که فرم اساسا مفهومی سیاسی است. اگرچه کوین لینچ در تئوری شکل شهر گامهایی به سمت چنین صورتبندیای برداشت، اما سیاسی بودن فرم را کسی بهتر از تافوری و کاتبرت به ما نشان نداده است.
🔹در اوایل دهه چهل، تهران بمثابه میدانی است که انواع و اقسام متولیان و بازیگران هر کدام به شیوه خودشان به دنبال مدرنسازی آن هستند. در همین دورهها که متناظر با برنامه سوم عمرانی هم هست، مهمترین مسالههای تهران، آب، برق، فاضلاب و معبرگذاری در راستای به حرکت انداختن شهر است. برای حل و فصل کردن چنین مسالههایی انواع مهندسین مشاور و شرکتهای خارجی و داخلی و دولت پیوسته در تکاپواند. از خلال چنین فضایی است که طرح جامع اول تهران توسط مهندسینمشارو فرمانفرمائیان و ویکتور گروئن تهیه میشود.
🔸آنچه در این میان مساله است، تلاش سیستماتیک طرح جامع برای توسعه خطی تهران به سمت شرق و غرب و زدودن دوگانهی شمال و جنوب است. طرح جامع ضوابطی مصوب میکند که بهتدریج باعث تراکم یافتن زیرساختهای شهری در راستای جهت پیشنهادی میشود. در همین حین که نظم سیاسی در حال بهفرم کردن-یا دقیقتر طبقاتی کردن- شهر است، در محلات جنوب تهران اما فضای دیگری در حال شکلگیری است. فضایی که کمتر از دو دهه بعد- با بهرهگیری استراتژیک نیروهای انقلابی- در سال ۵۷
مشروعیت عقلانیت برنامهریزانه را اساسا به پرسش میکشد.
▪️طرحهای توسعه شهری غالبا از خلال نوعی توزیع نامتوازن منابع فضایی، باقیماندههای خودشان را تولید میکنند. چنین مازداهایی بهگونهای دیالکتیکی میتوانند به ضد هر شکلی از برنامهریزی تبدیل شوند. تاریخ طرحهای توسعه نشان میدهد، نیروهای بالقوهای که بیرون از معادلات برنامهریزانه باقی میمانند، ممکن است زودتر از افق پیشبینیشده در طرحها بالفعل شوند. چنین معادلهای امروز هم کماکان اینبار نهتنها در تهران که در تمام شهرها با تراکمیافتگی بیشتر برقرار است.