
آغاز مسیر کارآفرینی، اغلب با سوالات و تردیدهایی همراه است که بیشتر از اینکه یاریبخش باشند، ما را از اهدافمان دور میکنند. آیا ایدهمان موفق خواهد شد؟ آیا دانش لازم را داریم؟ آیا کسی محصول ما را خواهد خرید؟
اما حقیقت این است که هر کارآفرینی، جدا از میزان موفقیت فعلیاش، روزی با همین تردیدها روبهرو بوده است. در این مطلب، داستان دو نفر از بزرگان صنایع غذایی ایران، شاهرخ ظهیری و بهروز فروتن، را میخوانیم. روایتی از شکستها، خلاقیتها و تلاشهایی که ثمره آن برند مهرام و بهروز است. این روایت نشاندهنده این است که چگونه میتوان در برابر سختیها ایستاد و فرهنگ مصرف یک محصول جدید را به جامعه عرضه کرد؟
گاهی تصور میکنیم که برای شروع کسبوکارمان دیر شده است؛ اما شاهرخ ظهیری، کسی که او را بهعنوان پدر صنایع غذایی ایران میشناسیم، در سن ۴۰ سالگی کارخانه مهرام را تاسیس کرد. در واقع داستان شروع مهرام، از توهین اشرف پهلوی به شاهرخ شروع شد.
پس از سالها کار کردن در موقعیتهای مختلف شغلی، شاهرخ ظهیری در شرکت ایران و غرب مشغول به فعالیت بود. صرافزاده (نماینده مجلس یزد)، اسدالله اعلم و مهدی بوشهری (شوهر اشرف، خواهر محمدرضا شاه پهلوی) از سهامدارن اصلی این شرکت بودند. بعد از مدتی، اعلم و بوشهری تصمیم به احداث هلدینگی به نام «ماه» گرفتند و با توجه به تجربههای شاهرخ، او را بهعنوان یک نیروی خبره استخدام کردند. پس مدت کوتاهی، شاهرخ ظهیری بهگونهای در این شرکت درخشید که او را بهعنوان مدیریت شرکت «مهکشت» منصوب کردند. مهکشت که یکی از شرکتهای هلدینگ ماه بود که در زمینه واردات ماشینآلات کشاورزی فعالیت میکرد.

شاهرخ ظهیری علاوهبر مدیریت شرکت مهکشت، منشی مهدی بوشهری هم بود و مجوز ورود به کاخ شاه را داشت. در مصاحبهای با دنیای اقتصاد، شاهرخ ظهیری میگوید:
«در یکی از روزها روی مبلمان طبقه همکف کاخ، در انتظار بوشهری نشسته بودم. اشرف تا چشمش به من افتاد گفت: شما کی هستید؟ اینجا چه کار میکنید؟ گفتم من معاون آقای بوشهری هستم و برای امضای کارها آمدهام. گفت: این منزل شخصی است، نه اداره! غلط کردهاید که وارد منزل من شدهاید! و به سربازان نگهبان که مسلح بودند دستور داد من را از کاخ اخراج کنند».
همین مکالمه کوتاه برای جریحهدار کردن غرور این کارآفرین ملایری و استعفا دادنش کافی بود. شاهرخ پس از استعفا، به مدت ۲ سال در مشاغل دولتی مشغول شد؛ اما فهمید که امکان شکوفایی استعدادش فراهم نمیشود و همه چیز باید طبق دستور و بخشنامه پیش برود. او همیشه دنبال راهاندازی مجموعه خودش و بهکارگیری افراد با تخصصهای مختلف بود. مرحوم شاهرخ ظهیری بهخوبی میدانست مشاغل دولتی حتی در بالاترین رده نیز این فرصت را در اختیارش قرار نمیدهند؛ برای همین به تهران رفت و برای تحقق رویایش دوباره در مجموعه شرکت ایران و غرب مشغول به کار شد.
در ابتدا به او پیشنهاد شد درازای ۲۰٪ از سود، یک شرکت مواد غذایی احداث کند. شرکت را نیز بهخاطر هلدینگ ماه، «مهرام» نامگذاری کردند. اما این هلدینگ بعد از مدتی بهدلیل مسائلی که برای مهدی بوشهری پیش آمده بود، از هم پاشید. اینبار، شاهرخ ۴۰ ساله تصمیم گرفت دستش را روی زانوهایش بگذارد و بهتنهایی این شرکت مهرام را راهاندازی کند.
با کمک یک تاجر پنبه و با سرمایهای یک میلیون تومانی، در سال ۱۳۴۹، اولین دفتر شرکت مهرام در پاساژ سلامت با یک تیم ۱۳ نفره تأسیس شد. همچنین ظهیری به پیشنهاد باجناقش و با کمی تردید، تصمیم به تولید سس مایونز گرفت. علت تردید ظهیری، ذائقه مردم ایران بود. تهدیدی که او را تا مرز ورشکستگی کشاند.
جدای تمام مسائل قانونی و مالیای که در مسیر او بودند، مانع مهمی که برسر راه صنایع غذایی مهرام قرار داشت، فرهنگ غذایی متفاوت مردم بود. در آن زمان ۳ کارخانه معروف صنایع غذایی وجود داشت و متعلق به مرحوم استپانیان، عظیمی و مدنی بودند. مردم نسبت به غذاهای کنسروی خیلی بدبین بودند؛ برای همین جاانداختن فرهنگ مصرف سس مهرام در میان مردم، بهمراتب سختتر از راهاندازی کارخانه بود.
البته شاهرخ ظهیری بعد از روانه شدن محصولش به بازار، متوجه غلفتش شد. غفلتی که ناشی از عدم تجربه بود، محصولی که بازار نداشت! برای همین کارتنهای محصولات مهرام، یکی پس از دیگری به کارخانه برگشت میخوردند. حتی سوپرمارکتها حاضر نبودند محصولات او را بهصورت امانی در مغازهشان بگذارند.
شاهرخظهیری، بنیانگذار مهرام، اوج فاجعه را در سال ۱۳۵۲ دید. زمانی که در نمایشگاه بینالمللی تهران، مردم سس مایونز را با کرم دستوپا اشتباه میگرفتند. در واقع مردم باید محصولی را میخریدند که تا آن روز نه دیده و نه چشیده بودند.
چارهای نبود و باید خلاقیت به خرج میداد. چرا که سرمایهگذارش تا آن زمان اصلا سودی کسب نکرده بود و شاهرخ، دیگر نمیخواست پا پس بکشد. بنابراین خودش خریدار محصولاتش شد.
روزها که کامیونهای پخش محصولات مهرام به پیچ شمیران میرفت، به ۱۰۰ نفر در ردههای سنی مختلف (مثلا پیرمرد، بچه و جوان) که قبلا توسط خودش آموزش دیده بودند، پول میداد که بهعنوان مشتری به مغازههای پیچ شمیران بروند. هرکدام، یکی از محصولات مهرام را خریداری میکردند. در آخر روز هم محصولات که خریده بودند را همانطور دستنخورده به کارخانه مهرام باز میگرداندند و پس از بستهبندی مجدد، روانه بازار میکردند.
با اینکار، مغازهدار تصور میکرد که سس مهرام کیفت بالایی دارد و ترغیب میشد که آن را به مردم بفروشد. در نتیجه هم مغازهدار از خریدی که کرده، سود میبرد و هم مهرام در دل مردم کمکم جا باز میکرد و تقاضای واقعی آن بالا میرفت. از طرفی محبوبیت سس مایونز در بین مردم به گونهای افزایش یافت که در دوران جنگ تحمیلی، بازار سیاه سس راهافتاده بود!
شاهرخ ظهیری دراینباره میگوید:
«باید اعتراف کنم که جا انداختن فرهنگ مصرف سس مهرام در میان مردم، آن زمان برای من بهمراتب سختتر از راهاندازی کارخانه بود. تیم من و من رفتهرفته ذائقهسازی کردیم. الان بهتجربه دریافتم که هرکس که میخواهد کاری انجام بدهد، باید علمش را داشته باشد.»
اما ظهیری، آخرین نفری نبود که از این ترفند برای فروش محصولاتش استفاده کرد. چند سال بعد، کارآفرین دیگری نیز تصمیم گرفت که جا پای پدر صنایع غذایی ایران بگذارد.
بهروز فروتن، پیمانکار و یکی از مهندسان ذوب آهن ایران بود. او در دوران خودش توانسته بود پروژههای بزرگ زیادی را به سرانجام برساند؛ اما به دلیل اعتماد به افراد اشتباه برخی از کارهایش درست از آب درنیامد و مجبور شد برای حفظ اعتبارش، زمین، خانه و ویلایی که داشت را بفروشد. با این کار بدهیهایش را پرداخت کرد؛ اما اوضاع مالیاش بهگونهای شد که مجبور به اجاره خانهای که قبلا مالکش بود، شد.

بهروز فروتن که از ۶ سالگی کار کردن را یاد گرفته بود، تصمیم گرفت که دوباره از صفر شروع کند. او با کمک همسرش، شروع به تولید محصولات غذایی در منزل کرد. سالاد الویه، اولین محصولی که تولید کرد بود و بهتدریج با زیاد کردن افراد، محصولات دیگری مثل شله زرد و مربا هم تولید کرد؛ آن هم فقط در یک فضای ۱۱ متری و با ۱۱نفر از اعضای خانوادهاش. بهروز فروتن از یکی از دوستانش حدود ۵۰۰۰ تومان قرض گرفت و یک ژیان باری خرید تا برای کار از آن استفاده کند. بعد از حدود ۲ سال قرار بود از برای بازدید از کارگاهی که با چنگ و دندان راهانداخته بود بیایند تا مجوزش را صادر کنند. اما چند ساعت قبل از بازدید، همه چیز به خاکستر تبدیل شد!
در رویداد چامه، بهروز فروتن داستان آتشسوزی کارخانهاش را اینگونه تعریف میکند:
«به دلیل نقصفنی، کارگاه نجاریای که در کنار کارگاه من بود، دچار آتشسوزی شد و آتش به کارگاه ما هم سرایت کرد. وقتی رسید دیدم همهچیز سوخته است. با تعجب گفتم که چرا با آتشنشانی تماس نگرفتید؟! گفتند: تماس گرفتیم، آتشنشانی هم آمد؛ اما تانکر آبش خالی بود و نتوانست آتش را خاموش کند!»
کارشناسهایی که برای صدور مجوز بهروز آمده بودند، فرض را براین گذاشتند که آتشسوزی عمدی بوده تا از بیمه پول بگیرد. برای همین، صدور مجوز او را ۲۹ ماه عقب انداختند!
بعد از تاسیس بهروز تقریبا همان محصولاتی که در منزل تولید میکردند را با تنوع بیشتری تولید کردند؛ اما هنوز هم مشکلاتی برای فروش داشتند. مثلا بهروز بعد از بیژن و مهرام، سومین تولیدکننده سس در ایران بود. بهروز فروتن هر روز با ژیانش راهی بازار میشد تا تولیداتش را بفروشد؛ اما کسی او را نمیشناخت تا بخواهد به او و محصولش اطمینان کند. حتی یکبار، مجبور شد با ضمانت بیژن مهاجرین، بنیانگذار بیژن، محصولاتش را بفروشد! اما بهروز هم برای فروش بیشتر، ترفندهایی در آستین داشت.
بهروز فروتن نیز به شیوه پدر صنعت خود، تعدادی از همکارانش را به مغازههای سطح شهر فرستاد. آنها به مغازههای مختلف میرفتند و تقاضای محصولات بهروز را میکردند؛ اما مغازهدار که حاضر به خرید هیچ یک از محصولات بهروز نشده بود، مجبور میشد به آنها جواب رد بدهد.
فروتن خیلی خوب میدانست که هیچچیز برای مغازهدار، سختتر از این نیست که دست رد به سینه مشتریهایش بزند. برای همین این کار را چندبار در روز انجام میداد. در آخر هم جای افراد را با یکدیگر عوض میکرد و اینبار آنها را بهعنوان ویزیتور بهروز به مغازهها میفرستاد. مغازهدار که نمیخواست دوباره به مشتریهایش جواب سربالا بدهد، چند کارتن از محصولات بهروز را سفارش میداد.

با همین کارها در محدوده سیدخندان و میرداماد جا پای خودشان را حسابی محکم کردند. درست است که در این مدت، ضرر کردند اما مردم با محصولات آشنا شده بودند و کیفیت خوب محصولات هم باعث ایجاد اعتماد مردم شده بود. با همین روش کمکم بهروز را به مناطق دیگر تهران معرفی کردند و بعد از مدتی هم با کوچ از تهران به کارخانه بهروز را راهاندازی کردند.
داستان زندگی شاهرخ ظهیری و بهروز فروتن، فراتر از یک روایت ساده است؛ در واقع داستان خلاقیت و باوری است که تغییر را به همراه دارد. هر دو نشان دادند که هیچ مسیری بدون موانع نیست و هیچ مانعی آنقدر بزرگ نیست که نتوان بر آن غلبه کرد. غلبهبر همین موانع بود که برند مهرام و بهروز را ساخت. مهم نیست از کجا شروع میکنیم، چگونه ادامه دادن و در سختترین لحظات، تصمیمهایمان است که ما را متمایز میکند. در مطالب بعدی، داستان کارآفرینانی را میخوانیم که با روشهایی بعضا پیشپاافتاده، انقلابی بزرگ را در زندگی و کسبوکارشان ایجاد کردهاند.