
بگذارید با یک اعتراف شروع کنم. من سالها فکر میکردم فیلمهای کریستوفر نولان را «تماشا» میکنم. بعد یک شب، وسطِ یکبارِ دیگر دیدنِ Inception، متوجه شدم کاری که واقعاً انجام میدهم چیز دیگری است: من در حالِ حل کردن آن فیلم هستم. فیلم دارد مرا استخدام میکند. هر برش، هر تغییرِ ریتم، هر سکوتِ پیش از یک انفجارِ موسیقیِ هانس زیمر، یک دستورالعملِ کاری است که به من میگوید: «اینجا یک قطعه از پازل را بگیر، و فعلاً جای آن را نگذار.»
این نکته را خودِ نولان هم تقریباً همینطور توصیف کرده است. او در گفتوگویی با Film Comment توضیح میدهد که Inception را با «رشتههای موازیِ تنش» ساخته که پیوسته شدت میگیرند و در پایان به هم میرسند — یعنی ساختاری مبتنی بر برشِ متقاطع و همزمانسازیِ ریتم با موسیقی. اگر این جمله را از زبانِ یک کارگردان برداریم و روی یک صفحهٔ سفید بگذاریم، چیزی که میماند تعریفِ دقیقِ یک مکانیکِ بازی است: چند سیستمِ موازی که بازیکن باید همزمان در ذهنش نگه دارد، و یک ریتمِ فزاینده که وقتی همهچیز به هم میرسد، پاداش میدهد.
و اینجاست که شکافِ بزرگِ این مقاله شکل میگیرد. بازیها چیزی دارند که سینما هرگز نخواهد داشت: زمانِ اجرایی. در سینما، زمانِ روایت مالِ فیلم است؛ شما فقط میتوانید آن را متوقف کنید، عقب ببرید، یا دوباره ببینید. در بازی، زمانِ روایت مالِ شماست — یا دستکم، مالِ چیزی است که شما با آن میکنید. وقتی بازیای دربارهٔ حافظه، حلقه، یا علیتِ معکوس میسازید، ناگهان مجبور نیستید فقط دربارهٔ آن حرف بزنید؛ میتوانید آن را به بازیکن تحمیل کنید. نولان در Memento مجبور بود با تدوینِ معکوس ما را در موقعیتِ لئونارد بگذارد. بازیها میتوانند ما را در موقعیتِ لئونارد قرار دهند — و بعد رهایمان کنند تا خودمان بفهمیم چه اتفاقی افتاده.
این مقاله دربارهٔ آن لحظهٔ رها شدن است. هفت بازی، و یک استدلالِ نهایی که شاید برای بعضیها ناخوشایند باشد: بازیها در حال حاضر بهتر از نولان کارِ نولان را انجام میدهند. نه به این معنا که فیلمهای او بد هستند — بلکه به این معنا که ابزاری که در اختیار دارند، ساختارِ ذهنیِ او را به سطحی میبرد که سینما از نظرِ فیزیکی نمیتواند به آن برسد. و در پایان، یک بازی هست که فکر میکنم اگر نولان آن را بازی میکرد، چند ماه نمیتوانست سراغِ فیلمِ بعدی برود.

اگر فقط یک بازی از این فهرست را انتخاب کنید، همین است. و اگر فکر میکنید میدانید Outer Wilds چیست، احتمالاً نمیدانید — چون توصیفِ آن تقریباً همیشه شکست میخورد. بگذارید شکستِ خودم را ثبت کنم: Outer Wilds یک بازیِ اکتشافی در یک منظومهٔ کوچک است که هر ۲۲ دقیقه منفجر میشود و شما در ابتدای آن ۲۲ دقیقه بیدار میشوید. همین. این توصیف از نظرِ فنی درست است و از نظرِ تجربی کاملاً بیمعنی. چون چیزی که Outer Wilds را میسازد، نه حلقهٔ زمانی است، نه سیاراتِ کوچک، نه موسیقیِ بانجو. چیزی که آن را میسازد این است که تنها منبعِ پیشرفتِ شما در بازی، دانشی است که در سرِ خودتان انباشته میشود.
هیچ ارتقایی وجود ندارد. هیچ کلیدی، هیچ زرهی، هیچ درختی از مهارتها. تنها چیزی که با گذشتِ زمان تغییر میکند، شما هستید. یک منتقد در تحلیلِ خود از این دسته بازیها — که آنها را «بازیهای دانشی» مینامد — دقیقاً به همین نکته اشاره میکند: در Outer Wilds دانستنِ اطلاعاتِ لازم میتواند دسترسی به بخشها یا امکانهای بازی را فراهم کند، و بازی نمونهای از «یادگیری بهعنوان کنش» است. یعنی مکانیکِ اصلیِ بازی، فهمیدن است.
حالا این را کنارِ نولان بگذارید. Memento دربارهٔ مردی است که نمیتواند خاطره بسازد و مجبور است حقیقت را در قالبِ یادداشت و خالکوبی بیرون از خودش نگه دارد. Outer Wilds نقطهٔ مقابلِ آن است: شما همهچیز را به خاطر میسپارید، و همین بهخاطرسپردن، تنها سلاحِ شماست. جایی که لئونارد بیرون از خودش آرشیو میسازد، بازیکنِ Outer Wilds آرشیوی درونی میسازد که هیچ سیستمی در بازی نمیتواند آن را از او بگیرد. و درست همینجاست که بازی از فیلم جلو میزند: در سینما، تماشاگر شاهدِ فراموشی است؛ در Outer Wilds، بازیکن تجربهکنندهٔ دانستن است، و سنگینیِ آن دانستن را روی شانههای خودش حس میکند.
نکتهٔ ظریفتر — و چیزی که تقریباً هیچکس بهاندازهٔ کافی دربارهاش حرف نمیزند — این است که Outer Wilds در واقع ضدِ نولان است. نولان از پیچیدگی لذت میبرد؛ او دوست دارد که شما در پایان بفهمید چقدر باهوش بودهاید که دنبالش کردهاید. Outer Wilds هیچوقت به شما نمیگوید باهوش هستید. آخرِ بازی، وقتی همهچیز را میفهمید، هیچ «لحظهٔ reveal» با موسیقیِ کرکننده وجود ندارد. فقط یک سکوت هست، و بعد یک تصمیم. و آن سکوت، ترسناکتر از هر انفجاری است که نولان تا حالا فیلم کرده.

اگر Outer Wilds دربارهٔ «دانستن» است، Return of the Obra Dinn دربارهٔ «اثبات کردن» است. و تفاوتِ این دو، تفاوتِ بینِ یک فیلمِ نولان و یک بازیِ لوکاس پوپ است.
در Obra Dinn شما بازرسِ بیمهای هستید که به یک کشتیِ بادبانیِ رهاشده میرود و باید سرنوشتِ شصت خدمه را مشخص کنید: چه کسی مرد، چه کسی او را کشت، و چطور. ابزارِ شما یک ساعتِ جیبی است که وقتی جسدِ کسی را پیدا میکنید، شما را به لحظهٔ مرگِ او میبرد — یک صحنهٔ سهبعدیِ منجمد که میتوانید در آن قدم بزنید و از هر زاویه نگاه کنید. و بعد باید حدس بزنید.
و اینجا آن چیزی است که Obra Dinn را به یک اثرِ نولانی تبدیل میکند: بازی به شما نمیگوید حدستان درست است یا غلط. همان تحلیلِ «بازیهای دانشی» به این نکته اشاره میکند که سازوکارِ «استنتاجِ افزایشی» در این بازی، تا زمانی که تعدادِ کافی از حدسها درست نشده باشند، آنها را تأیید نمیکند — به این ترتیب، بازی بازخوردِ فوری دربارهٔ اشتباه بودنِ یک حدس نمیدهد. شما میتوانید سه ساعت با یک فرضیهٔ غلط زندگی کنید. میتوانید کلِ یک فصل از زندگیِ ذهنیتان را روی یک نامِ اشتباه بنا کنید.
این دقیقاً همان چیزی است که نولان در Memento با تدوین انجام میدهد: او به شما اجازه میدهد یک فرضیه بسازید و بعد آن را در پایان نابود میکند. تفاوت این است که در فیلم، نولان کنترلِ زمانِ reveal را دارد؛ در Obra Dinn، شما خودتان تصمیم میگیرید چه زمانی آمادهٔ حقیقت هستید — و بازی با خونسردی منتظر میماند. هیچوقت به شما نمیگوید «الان وقتِ فهمیدن است». فقط یک دفترچهٔ خالی جلوی شماست و یک کشتیِ پر از مرده.
و یک نکتهٔ دیگر که کمتر گفته میشود: Obra Dinn تنها بازیای در این فهرست است که زیباییشناسیِ نولان را هم دارد. آن گرافیکِ یکبیتی، آن سیاهوسفیدِ دانهدار، آن حسِ فیلمِ نوآرِ قدیمی — این بازی طوری طراحی شده که انگار یک فیلمِ گمشده از دههٔ ۱۹۳۰ است که بهطور تصادفی به شکلِ بازی درآمده. و مثلِ بهترین فیلمهای نولان، فرم و محتوا یکی هستند: شما در تاریکی قدم میزنید، و تنها چیزی که میبینید همان چیزی است که نورِ ساعتِ جیبیتان اجازه میدهد.

The Witness سختترین بازیِ این فهرست برای نوشتن است، چون تقریباً هیچکس دربارهٔ آن بهطورِ دقیق و قابلِ استناد ننوشته — و این خودش گویاست. جاناتان بلو، سازندهٔ بازی، عمداً آن را طوری ساخته که نقدِ ساختاری از آن تقریباً غیرممکن باشد. اما من یک چیز را میدانم: The Witness تنها بازیای است که در آن، یاد گرفتنِ قواعدِ جهان، خودِ جهان است.
شما در جزیرهای بیدار میشوید پر از پنلهای خطکشیشده. هیچ آموزشی وجود ندارد. هیچ متنی وجود ندارد. هیچکس به شما نمیگوید چه کار کنید. شما یک پنل را میبینید، خطی میکشید، و اگر اشتباه بکشید، پنل سیاه میشود. همین. و بعد، صد پنل بعد، متوجه میشوید که یک قاعدهٔ ریاضی را کشف کردهاید که از اول در جهان وجود داشت و شما فقط حالا دیدیدش. این تجربهٔ کشفِ قاعده — نه کشفِ داستان، بلکه کشفِ ساختار — چیزی است که نولان در Tenet تلاش کرد با دیالوگ به آن برسد («Don’t try to understand it. Feel it.») و The Witness بدونِ یک کلمهٔ دیالوگ به آن میرسد.
اینجا باید صادق باشم: The Witness برای همه نیست. اگر از نولان چیزی میخواهید که Inception را دوست داشتید — یعنی داستان، شخصیت، احساس — این بازی به شما چیزی نمیدهد. اما اگر از نولان چیزی میخواهید که Tenet را ساخت — یعنی وسواسِ ساختاری، لذتِ خالصِ مکانیک، و ایمان به اینکه تماشاگر بهاندازهٔ کافی باهوش است که خودش راهش را پیدا کند — The Witness بهترین نسخهٔ آن است که تا حالا ساخته شده.

بگذارید با چیزی شروع کنم که بقیهٔ مقالهها جرئت نمیکنند بگویند: Twelve Minutes بازیِ خوبی نیست. یا دقیقتر: بازیِ ناموفقی است. و به همین دلیل، یکی از مهمترین بازیهای این فهرست است.
ایدهٔ آن کاملاً نولانی است: شما در آپارتمانی با همسرتان هستید، یک کارآگاه در میزند، شما را متهم به قتل میکند، و بعد همهچیز به ابتدا برمیگردد. دوازده دقیقه. دوباره و دوباره. و شما باید در این دوازده دقیقه، با تکرار، حقیقت را کشف کنید. این توصیف بهقدری شبیه به Memento است که تقریباً یک اقتباس غیررسمی به نظر میرسد — و در سطحِ ایده، واقعاً کار میکند. تکرارِ اجباری، بازیکن را مجبور میکند مثلِ لئونارد بیرون از حافظهٔ خودش فکر کند: «دفعهٔ قبل چه کردم؟ چه چیزی یاد گرفتم؟ چه چیزی را باید امتحان کنم؟»
اما مشکل اینجاست — و این مشکل، درسِ بزرگی برای هر کسی است که میخواهد بازیِ نولانی بسازد: تکرار، فقط وقتی معنا دارد که هر بار متفاوت باشد. در Twelve Minutes، دوازده دقیقه بعد از دوازده دقیقه، همان دیالوگها، همان حرکات، همان آپارتمان. و بعد از چند دور، بازیکن دیگر «کشف» نمیکند؛ فقط «اجرا» میکند. نولان در Memento این مشکل را با تدوین حل کرد: هر صحنه جدید بود، حتی وقتی از نظرِ زمانی قبلتر بود. Twelve Minutes نتوانست این کار را بکند، و به همین دلیل، آنچه باید یک تجربهٔ ذهنی باشد، تبدیل میشود به یک تمرینِ حوصله.
و با این حال، این بازی را در فهرست نگه میدارم، چون شکستِ آن آموزندهتر از موفقیتِ خیلی از بازیهای دیگر است. این بازی نشان میدهد که ساختارِ نولان، اگر فقط کپی شود، کار نمیکند. نولان همیشه یک چیزِ دیگر هم دارد: یک احساس زیرِ ساختار. در Inception، آن احساس عشقِ کاب به مال است. در Interstellar، آن احساس پدری است. در Memento، آن احساس خشم است. Twelve Minutes ساختار را دارد، اما احساس را ندارد — و بدونِ احساس، حلقهٔ زمانی فقط یک ساعتِ خراب است.

اگر Twelve Minutes نشان میدهد که ساختار بدونِ احساس چه میشود، Death Stranding نشان میدهد که احساس بدونِ ساختار چه میشود — و چرا این هم کافی نیست.
هیدئو کوجیما همیشه یک نولانِ دیگر بوده: مردی که وسواسِ ساختار دارد، از پیچیدگی لذت میبرد، و به تماشاگر اعتماد میکند که دنبالش بیاید. اما Death Stranding چیزِ دیگری است. این بازی دربارهٔ یک پیک است که در یک آمریکایِ پسا-فاجعه راه میرود و بسته حمل میکند. همین. و در این «همین»، چیزی هست که هیچ فیلمی نمیتواند داشته باشد: وزن. شما بستهها را روی شانهتان حس میکنید. تعادلتان را از دست میدهید. روی سنگها میلغزید. و وقتی به مقصد میرسید، آن حسِ رضایت، نه از یک داستانِ خوب میآید، بلکه از یک بدنِ خسته میآید.
این دقیقاً نقطهٔ مقابلِ نولان است. نولان فیلمهایی دربارهٔ ذهن میسازد؛ کوجیما بازیای دربارهٔ بدن ساخت. و اگر بخواهیم منصف باشیم، Death Stranding در روایت شکست میخورد — داستانش پر از توضیح، پر از اصطلاحاتِ ساختگی، پر از دیالوگهایی که انگار یک فیلسوفِ خسته نوشته. اما در تجربه، موفق میشود، چون چیزی را به بازیکن میدهد که نولان هرگز نمیتواند: زمانِ مرده. زمانِ راه رفتن. زمانِ خسته شدن. زمانِ فکر کردن به چیزی که هیچ ربطی به داستان ندارد. و در آن زمانِ مرده، چیزی در ذهنِ بازیکن شکل میگیرد که هیچ تدوینی نمیتواند بسازد.

و حالا یک استراحت. چون فهرستِ بازیهای نولانی نباید فقط سنگین باشد. The Stanley Parable یک بازی دربارهٔ یک کارمندِ اداری است که یک روز متوجه میشود همهٔ همکارانش ناپدید شدهاند — و راویای که همهچیز را برایش تعریف میکند، و اگر شما خلافِ حرفِ راوی عمل کنید، راوی عصبانی میشود.
این بازی، در واقع، بهترین نقدِ نولان است که تا حالا ساخته شده. چون نولان همیشه یک راویِ نامرئی دارد — ساختارِ فیلم — که به شما میگوید چه چیزی را کِی بفهمید. The Stanley Parable این راوی را قابلِ مشاهده میکند، و بعد اجازه میدهد بازیکن با او بازی کند. شما میتوانید از دستورهای راوی اطاعت کنید، میتوانید نافرمانی کنید، میتوانید او را دیوانه کنید. و در این فرایند، بازی یک سؤال میپرسد که نولان هرگز جرئت نکرده بپرسد: اگر تماشاگر از ساختارِ شما سرپیچی کند، چه اتفاقی میافتد؟
پاسخِ The Stanley Parable خندهدار است، و دقیقاً به همین دلیل، ترسناک. چون نشان میدهد که ساختارِ نولان، در نهایت، یک ساختارِ کنترلی است. نولان دوست دارد که شما فکر کنید آزادید که معما را حل کنید — اما او همهٔ پاسخها را از قبل نوشته است. The Stanley Parable این توهم را میشکند، و بعد از شکستن، چیزی به شما میدهد که نولان هرگز نداده: اجازهٔ خندیدن به خودتان.

حالا به آن چیزی میرسیم که برایش این مقاله را نوشتم.
Disco Elysium یک بازیِ نولانی نیست. اصلاً نیست. هیچ حلقهٔ زمانیای ندارد، هیچ ساختارِ معکوسی ندارد، هیچ معماِی برای حل کردن ندارد. اما در یک چیز، از تمامِ فیلمهای نولان جلوتر است: در نحوهٔ رفتار با ذهنِ انسان.
در Disco Elysium شما یک کارآگاهِ الکلی با حافظهٔ ازدسترفته هستید که باید یک قتل را حل کند. و آن حافظهٔ ازدسترفته، تنها چیزی است که شما دارید. صداهایی در سرِ شما هستند — «منطق»، «ادراک»، «اقتدار»، «همدلی»، «درام»، و بیستوچهار صدای دیگر — و هر کدام از آنها نظرِ خودش را دارد. هر کدام میخواهد شما چیزی باشید که او میخواهد. و شما باید انتخاب کنید که به کدام صدا گوش دهید.
این دقیقاً همان چیزی است که نولان در Memento تلاش کرد بسازد: مردی که حافظه ندارد و باید به بیرون از خودش اعتماد کند. اما نولان، در نهایت، یک داستانِ پلیسی ساخت — با یک پایانِ تمیز، با یک twist، با یک پاسخ. Disco Elysium هیچکدام از اینها را ندارد. پایانِ آن مبهم است. twist ندارد. و در عوض، چیزی دارد که هیچ فیلمی نمیتواند داشته باشد: شما خودتان یکی از صداهای سرِ کارآگاه هستید.
و اینجاست که باید استدلالِ نهاییِ این مقاله را بگویم، حتی اگر ناخوشایند باشد: بازیها در حال حاضر کارِ نولان را بهتر از نولان انجام میدهند، چون نولان مجبور است به شما یک پاسخ بدهد، و بازیها مجبور نیستند. نولان یک فیلمسازِ تجاری است. فیلمهای او باید در دو ساعت و نیم تمام شوند، باید در سینما اکران شوند، باید مخاطب داشته باشند. و به همین دلیل، هر چقدر هم که ساختارش پیچیده باشد، در نهایت یک دست وجود دارد که شما را به سمتِ پایان هدایت میکند.
بازیها این محدودیت را ندارند. Disco Elysium میتواند بیست ساعت طول بکشد و در پایان به شما نگوید چه اتفاقی افتاد. Outer Wilds میتواند شما را در یک منظومهٔ کوچک رها کند و هیچوقت توضیح ندهد چرا. Obra Dinn میتواند اجازه دهد که شما با یک فرضیهٔ غلط زندگی کنید. و در این آزادی، چیزی شکل میگیرد که سینما فقط میتواند دربارهٔ آن حرف بزند: تجربهٔ واقعیِ سرگشتگی.
در بخش اول مقاله، از بازیهایی گفتیم که ساختارِ نولان را ترجمه میکنند؛ بازیهایی که مثل Inception یا Memento با زمان، حافظه و استنتاج بازی میکنند. اما بگذارید یک راز را به شما بگویم که در بخش اول ناگفته ماند: سینمای نولان در نهایت از «معما» میترسد.
نولان عاشقِ معمایی است که حل شود. فیلمهای او شبیهِ یک اتاقِ فرارِ شیک و گرانقیمت هستند: هرچقدر هم که در و قفل پیچیده باشند، یک کلیدِ اصلی وجود دارد که در سکانسِ آخر در دستِ قهرمان قرار میگیرد تا درِ بزرگ باز شود و موسیقیِ ارکسترال پخش شود. فیلمساز به شما اجازه میدهد بترسید، گم شوید، و گیج بمانید — اما هیچوقت اجازه نمیدهد در آن گمشدگی زندگی کنید. همیشه یک «پاسخِ درست» در کار است.
اما صنعتِ بازیهای ویدئویی از یک جایی به بعد از حل کردنِ پازل خسته شد. بازیهایی که در این بخش دوم معرفی میکنم، دیگر دربارهٔ «رسیدن به پاسخ» نیستند؛ آنها دربارهٔ این هستند که وقتی پاسخ وجود ندارد، یا وقتی پاسخ اصلاً مهم نیست، با ذهنِ خود چه میکنید؟ این دقیقاً همان نقطهای است که نولان اگر پا بگذارد، یا باید دوربینش را خاموش کند، یا یاد بگیرد که به جایِ «مهندسِ زمان»، به «راویِ آشفتگی» تبدیل شود.
در ادامه، پنج بازیِ دیگر را بررسی میکنیم که ذهنِ نولانبازِ شما را به چالش میکشند — از بازیهایی که فیزیکِ علیت را شخم میزنند تا شاهکارهایی که نشان میدهند فراموشی، نه یک نقصِ حافظه، بلکه یک موقعیتِ وجودی است.

اگر Tenet را دوست داشتید، چون عاشقِ این بودید که ببینید فیزیکِ نیوتنی چطور زیر و رو میشود، Control همان چیزی است که باید همین امشب تجربهاش کنید.
در این بازی، شما واردِ ساختمانی به نام «ادارهٔ کنترلِ فدرال» میشوید؛ سازمانی مخفی در نیویورک که وظیفهاش مهارِ اشیاء و پدیدههای فراطبیعی است. همهچیز در این ساختمان برعکس است: فضا خمیده میشود، اتاقها جابهجا میشوند، و یک نیروی مرموز به نام «هیس» کنترلِ همهچیز را به دست گرفته است. شما مدیرِ جدیدِ سازمان هستید و باید با یک اسلحهٔ ماورایی و قابلیتِ «تلهکینسیس» (پرتاب کردنِ میز و صندلی با ذهن)، راهتان را در راهروهای بینهایتِ این ساختمان پیدا کنید.
چرا این بازی کاملاً درخشان و نولانی است؟ چون محیط، خودش روایت است. درست مثلِ معماریِ رؤیا در Inception که در آن خیابانها تا میشدند و ساختمانها روی هم میافتختند، در Control نیز ساختمانِ فدرال یک موجودِ زنده است که از قوانینِ فیزیکِ کلاسیک پیروی نمیکند. شما در راهرویی راه میروید که ناگهان دیوارش فرو میریزد و شما را به یک بعدِ دیگر پرت میکند.
اما تفاوتِ بزرگ با نولان اینجاست: نولان در Tenet تلاش میکند یک منطقِ علمیِ سختگیرانه (حتی اگر ساختگی باشد) پشتِ وارونگیِ زمان بگذارد تا همهچیز منطقی به نظر برسد. Control دقیقاً برعکس عمل میکند؛ بازی به شما میگوید: «هیچ منطقی وجود ندارد. ما فقط داریم تلاش میکنیم آشفتگی را پوشش بدهیم.» اسناد و مدارکی که در طولِ بازی پیدا میکنید (پروندههای طبقهبندیشده با جوهرِ سیاه روی بخشهایی از متن) به شما نشان میدهند که انسان چقدر در برابرِ نیروهایی که درک نمیکند درمانده است. این همان ترسی است که نولان در فیلمهایش به تصویر میکشد، اما استودیوی رمدی (سازندهٔ بازی) آن را به یک تجربهٔ اکشنِ فرساینده و در عین حال خیرهکننده تبدیل کرده است.

اگر فکر میکنید تدوینِ معکوس در Tenet یا ایدهٔ گذشتهنگری در سینما چیزِ عجیبی است، احتمالا هنوز Braid را بازی نکردهاید. این بازیِ مستقلِ پلتفرمر، که جوناثان بلو سالها پیش ساخت، یکی از عمیقترین و تلخترین مدیتیشنها دربارهٔ زمان است که تا به حال در تاریخِ رسانهها خلق شده است.
در ظاهر، Braid یک بازیِ معمولیِ نجاتِ شاهزاده است. اما مکانیکِ اصلیِ آن این است که شما هرگز نمیتوانید بمیرید؛ چون هر زمان که خواستید میتوانید زمان را به عقب برگردانید. انگار یک نوارِ ویدئویی را عقب میبرید: پریدید و افتادید روی تیغ؟ زمان را سه ثانیه به عقب ببرید تا سرِ جای اولتان برگردید. کلید را برداشتید و پشیمان شدید؟ زمان را به پیش از برداشتنِ کلید برگردانید.
اما جادوی سیاهٔ Braid در اواخرِ بازی رخ میدهد. هر مرحله قواعدِ فیزیکِ زمان را تغییر میدهد. در یک مرحله، وقتی شما به سمتِ راست حرکت میکنید، زمان به جلو میرود، و وقتی به سمتِ چپ میروید، زمان به عقب برمیگردد. در مرحلهای دیگر، سایهای از شما کارهای قبلیتان را تکرار میکند و شما باید طوری زمان را مدیریت کنید که سایه و خودِ واقعیتان همزمان به دو کلید برسند.
و بعد، داستانِ بازی ضربهٔ نهایی را میزند. روایتهای متنیِ بینِ مراحل که در ظاهر شبیهِ داستانهای شاهان و پریان هستند، ناگهان پرده از یک واقعیتِ تلخ برمیدارند: بازی اصلاً دربارهٔ نجاتِ شاهزاده نیست؛ دربارهٔ پشیمانی، دربارهٔ وسواسِ مردی است که نمیتواند بپذیرد گذشته تغییر نمیکند، حتی اگر بتواند زمان را عقب ببرد. این همان جایی است که نولان متوقف میشود — نولان زمان را دستکاری میکند تا دنیا را نجات دهد؛ Braid زمان را دستکاری میکند تا بفهمد چطور یک رابطه را خراب کرده است. و دومی، بسیار دردناکتر از اولی است.

بیشترِ فیلمهای نولان دربارهٔ ساختارهای بیرونی هستند: رؤیا درونِ رؤیا، لایههای زمان، فرمولهای فیزیکی. اما در Inception یک لحظهٔ بسیار مهم وجود دارد که کاب به مال میگوید: «یک ایده شبیه یک انگل است… مقاومترین انگل دنیا.» اما فیلم هیچوقت واقعاً جرات نمیکند به عواقبِ فلسفیِ این ایده سرک بکشد: اگر ذهن، اگر «منِ» درونِ سرِ ما قابلِ کپی کردن، دستکاری کردن یا انتقال دادن باشد، اصلا «من» یعنی چه؟
SOMA پاسخی است که نولان هرگز شجاعتِ ساختنش را نداشت. شما در این بازیِ ترسناکِ روانشناختی در یک ایستگاهِ تحقیقاتیِ متروکه در کفِ اقیانوس اطلس بیدار میشوید. متوجه میشوید که سالها از مرگِ انسانها گذشته، و شما در واقع یک ربات یا اسکنِ دیجیتالی از ذهنِ یک انسان هستید که فکر میکند هنوز زنده است.
در طولِ بازی، شما با روباتهایی روبهرو میشوید که آگاهیِ انسانی دارند؛ آنها باور دارند که انسان هستند، گریه میکنند، التماس میکنند، و از مرگ میترسند، در حالی که بدنشان یک توده از فلز و سیم است. و در نقطهای از بازی، شما با بزرگترین دوراهیِ فلسفیِ زندگیتان روبهرو میشوید: برای انتقال به بخشِ بعدی، باید آگاهیِ خود را روی یک سیستمِ جدید کپی کنید. اما نسخهٔ قدیمیِ شما در بدنِ قبلی باقی میماند. سوال این است: چه کسی از این اتاق خارج میشود؟ نسخهٔ جدید یا نسخهٔ قدیم؟
این همان «پارادوکسِ کشتی تسئوس» است که نولان عاشقِ طرح کردنِ آن در قالب دیالوگ است، اما SOMA آن را به یک تجربهٔ زیسته و فلجکننده تبدیل میکند. وقتی بازی تمام میشود، تا ساعتها به سقفِ اتاق خیره میمانید و به این فکر میکنید که چه چیزی شما را «شما» میکند. این همان ترسی است که نولان در پردهٔ آخرِ فیلمهایش به آن ناخنک میزند، اما SOMA کلِ وجودِ شما را با آن غسل تعمید میدهد.

اگر بخواهیم از نظرِ «تدوین و کارگردانی» به یک بازی نگاه کنیم که بیشترین شباهت را به مهندسیِ دقیقِ برشهای نولان دارد، آن بازی قطعاً What Remains of Edith Finch است.
شما در نقشِ ادیت فینچ واردِ خانهٔ عجیب و پیچدرپیچِ خانوادگیتان میشوید؛ خانهای که شبیه یک درختِ غولپیکرِ اتاقدراتاق است و هر یک از اعضای خاندانِ فینچ در آن به طرز مرموزی مردهاند. هر اتاق، درِ قفلخوردهای دارد که وقتی آن را باز میکنید، بازی شما را به آخرین لحظاتِ زندگیِ آن فرد پرتاب میکند.
و جادوی کارگردانیِ بازی دقیقاً همینجا رخ میدهد. هر داستانِ مرگ، یک سبکِ بصری و مکانیکِ کاملاً متفاوت دارد:
یکی از اعضای خانواده که در کارخانهٔ ماهیگیری کار میکرده، در توهماتش فکر میکند شاهین است؛ دوربین تبدیل به دیدِ یک شاهین در حالِ شکار میشود، همزمان که با دستِ دیگر دارید ماهیها را روی خطِ برش سر میبرید.
یکی دیگر از بچهها که در تاریکی گم شده، داستانش به شکل یک کمیکبوکِ کاغذی روایت میشود که خودتان ورق میزنید.
مرگِ دیگری با یک بازیِ ساده روی گوشیِ موبایلِ درونِ بازی شروع میشود و کمکم کلِ صفحه را میبلعد.
این بازی، شاهکارِ «برشِ موازی و تغییرِ تنب» است. کاری که نولان با تدوینِ میانِ سه خطِ زمانیِ مختلف در Dunkirk انجام میدهد — ایجادِ یک ریتمِ ضرباندار که نفس را در سینه حبس میکند — در اینجا در مقیاسِ زندگی و مرگِ آدمها اجرا میشود. بازی به شما نشان میدهد که حافظهٔ خانوادگی چطور مثلِ یک هزارتوست؛ هر اتاق یک خاطره است، و هر خاطره، یک تله است که منتظرِ شماست.

و حالا میرسیم به نقطهٔ پایانیِ این سفر. بازیای که اگر کریستوفر نولان آن را بازی کند، احتمالاً یا از شدتِ تحسین دست میزند، یا از اینکه کسی ایدههای او را اینقدر دیوانهوارتر اجرا کرده، عصبانی میشود.
Alan Wake 2 داستانِ یک نویسنده است که سالهاست در یک «دنیای تاریک» (Dark Place) — یک نیویورکِ کابوسوار، چرک و لایتناهی — گیر افتاده است. او برای اینکه راهِ فراری پیدا کند، باید داستانی بنویسد که واقعیت را تغییر دهد. او مینویسد، و ناگهان محیط تغییر میکند، خطِ زمانی جابهجا میشود، و شخصیتهای دیگر واردِ روایتِ او میشوند. در همین حال، یک مامورِ افبیآی به نام ساگا اندرسون در دنیای واقعی تلاش میکند معمای قتلهایی را حل کند که انگار از روی دستنوشتههای همین نویسنده کپی شدهاند.
این بازی چه چیزی دارد که نولان شیفتهاش خواهد شد؟
۱. لولههای زمانیِ متقاطع: دو شخصیت در دو دنیای موازی (یکی نویسنده در دلِ تاریکی، دیگری کارآگاه در دنیای واقعی) داستانِ همدیگر را مینویسند و زندگی میکنند. این پیچیدهترین شکلِ روایتِ غیرخطی است که تا کنون در یک اثرِ دیجیتال دیده شده است.
۲. اتاقِ نویسنده (The Writer’s Room): در ذهنِ آلن ویک، یک تختهسیاه وجود دارد که روی آن ایدهها، پلاتها و شخصیتها با نخهای قرمز به هم وصل شدهاند. هر بار که اطلاعاتِ جدیدی پیدا میکنید، میتوانید به این اتاق برگردید، پلات را تغییر دهید و ببینید چطور واقعیتِ بیرون تغییر شکل میدهد. این دقیقاً تجسمِ فیزیکیِ چیزی است که در سرِ فیلمسازانی مثلِ نولان هنگامِ نوشتنِ فیلمنامه میگذرد.
اما چرا Alan Wake 2 از نولان جلو میزند؟ چون نولان فیلم میسازد تا شما را شگفتزده کند؛ Alan Wake 2 شما را درونِ ساختار غرق میکند. بازی از مرزِ بینِ لایو اکشن، انیمیشنِ سهبعدی، موسیقیِ راک و تئاترِ تجربی عبور میکند و اثری خلق میکند که تماشای آن به اندازهٔ بازی کردنش نفسگیر است. این بازی یک فیلمِ نولانیِ پنجاهساعته است که خودتان باید کارگردانیاش کنید، در حالی که فیلمنامه مدام زیرِ پایتان تغییر میکند.
در دو بخشِ قبلی، دوازده بازی را مرور کردیم؛ از Outer Wilds که فهمیدن را به سوختِ اصلیِ روایت تبدیل کرد، تا Alan Wake 2 که نویسنده را درونِ داستانِ خودش زندانی کرد. اما در پایانِ بخش دوم، به یک جمله رسیدیم که باید صادقانه بگویم نیمهکاره ماند: «بازیها این ساعتِ سوییسی را باز میکنند و قطعات را روی زمین میریزند.»
خوب است بپرسیم: چه کسی تضمین کرده که ما بتوانیم آن را دوباره بسازیم؟
بخش سوم دربارهٔ همین است. پنج بازیِ باقیمانده، نه دربارهٔ «حل کردن» و نه حتی دربارهٔ «زیستنِ» ساختارِ نولانیاند؛ آنها دربارهٔ چیزی هستند که سینما — حتی سینمای کریستوفر نولان — از اساس نمیتواند به آن دست بزند: شکستِ ساختار از درون. بازیهایی که به شما اجازه میدهند معماریِ روایت را بشکنید، یا خودتان را درونش گم کنید، یا — بدترین حالت — بفهمید که تمامِ آن معماری از اول یک دروغ بوده است.

اگر Groundhog Day و Memento و یک دادگاهِ رومی را در یک دیگ بریزید، چیزی که به دست میآید The Forgotten City است. شما در یک شهرِ رومیِ زیرزمینی گیر افتادهاید که در آن یک قانونِ آهنین بر همه حاکم است: اگر یک نفر مرتکبِ گناه شود، همهٔ ساکنان به طلا تبدیل میشوند و میمیرند. و شما درست چند دقیقه قبل از وقوعِ این فاجعه از خواب بیدار میشوید.
راهِ فرار؟ یک حلقهٔ زمانی. هر بار که شهر نابود میشود، شما به ابتدای حلقه برمیگردید — با تمامِ دانشی که در دورِ قبل به دست آوردهاید. باید در هر دور، رازی از یکی از ساکنان را کشف کنید تا در نهایت بفهمید چه کسی دارد شهر را به سمتِ نابودی میبرد.
چرا این بازی برای ذهنِ نولانی حیاتی است؟ چون نولان در Memento زمان را به دشمنِ حافظه تبدیل کرد، اما The Forgotten City زمان را به ابزارِ اخلاقی تبدیل میکند. در هر دور، شما میتوانید دروغ بگویید، دزدی کنید، یا به کسی آسیب بزنید — و بعد حلقه را ریست کنید و همهچیز پاک شود. انگار که هیچوقت اتفاق نیفتاده. اما بازی بهطرزِ هوشمندانهای این سوال را مطرح میکند: اگر بتوانید عواقبِ کارهایتان را پاک کنید، آیا هنوز اخلاقیات معنا دارد؟ این همان سوالی است که نولان در Tenet فقط یک بار در قالبِ یک دیالوگ مطرح کرد و بعد رهایش کرد؛ The Forgotten City کلِ بازی را حولِ آن میسازد.

این بازی عجیبترین چیزی است که در این فهرست خواهید دید. Immortality یک بازی نیست به معنایِ متعارف؛ یک آرشیوِ فیلم است. شما در نقشِ یک محقق، به سراغِ فیلمهای خامِ سه فیلمِ ساختهشده در دهههای مختلف میروید که بازیگرِ اصلیِ همهشان یک زن به نامِ مارissa مارسل بوده — زنی که بهطرزِ مرموزی ناپدید شده است.
مکانیکِ بازی ساده و در عین حال دیوانهوار است: در هر صحنهٔ فیلم، میتوانید هر لحظه را «مکث» کنید و روی هر شیء یا چهرهای در قاب کلیک کنید تا به صحنهٔ دیگری در فیلمِ دیگر یا دههٔ دیگر پرش کنید. یک لیوانِ روی میز شما را به صحنهای در سال ۱۹۶۸ میبرد؛ چهرهٔ یک بازیگرِ فرعی شما را به فیلمی در سال ۱۹۹۹ پرتاب میکند.
این دقیقاً همان کاری است که یک تدوینگر انجام میدهد — و نولان در تمامِ فیلمهایش، از Memento تا Oppenheimer، بیش از هر چیز یک تدوینگر است. اما در سینما، تدوینگر یک نفر است که تصمیم میگیرد شما چه چیزی را ببینید و به چه ترتیبی. در Immortality، شما تدوینگر هستید، و هیچکس به شما نمیگوید که ترتیبِ درست چیست. ممکن است ده ساعت بازی کنید و تازه بعد از آن بفهمید که یک لایهٔ کاملاً پنهان از داستان وجود داشته که از اول جلوی چشمتان بوده. این بازی، تجربهٔ تماشای یک فیلمِ نولان را از حالتِ «تماشا» به حالتِ «کاوش در آرشیوِ یک ذهن» تبدیل میکند.

اگر تا اینجا فکر میکردید بازیهایی که معرفی کردم سخت یا پیچیده هستند، آماده باشید. Pathologic 2 یکی از بیرحمترین و در عین حال مهمترین بازیهای تاریخِ این مدیوم است، و بهطرزِ عجیبی نولانی — اما نه به شکلی که انتظار دارید.
شما یک پزشک هستید که به شهری کوچک و دورافتاده برمیگردید، درست همزمان با شیوعِ یک بیماریِ مرگبار. شهر در قرنطینه است، و شما دوازده روز فرصت دارید تا شهر را نجات دهید. هر روز، ساعتِ درونِ بازی بهطورِ واقعی و بیرحمانهای میگذرد. اگر برای رفتن به خانهٔ یک بیمار وقت تلف کنید، ممکن است تا رسیدن به آنجا، او مرده باشد. اگر دارو مصرف کنید، ممکن است خودتان بیمار شوید. اگر در خیابان غذا پیدا نکنید، از گرسنگی میمیرید.
و اینجا نقطهٔ درخشانِ بازی است: شما نمیتوانید همه را نجات دهید. این یک شکستِ طراحی نیست؛ یک انتخابِ فلسفیِ آگاهانه است. بازی به شما میگوید: «تو یک قهرمان نیستی که با یک راهحلِ هوشمندانه همهچیز را درست کند. تو یک انسانِ محدود در دلِ یک فاجعه هستی.»
نولان در Dunkirk نشان داد که چگونه زمان میتواند فشار بیاورد و نفس را در سینه حبس کند. اما Pathologic 2 این فشار را به سطحِ وجودی میبرد: زمان در این بازی، نه یک ابزارِ روایی، بلکه یک جلاد است که بالای سرِ شما ایستاده و هر ثانیهای که نفس میکشید، از عمرِ شهر کم میکند. اگر نولان جرئت داشت فیلمی بسازد که در آن قهرمان شکست بخورد و تماشاگر مجبور باشد با این شکست زندگی کند، شاید چیزی شبیه به Pathologic 2 از آب درمیآمد.

Signalis یک بازیِ ترسناکِ بقا با دوربینِ ایزومتریک است که در ظاهر شبیهِ بازیهای کلاسیکِ Resident Evil به نظر میرسد. اما در باطن، یکی از پیچیدهترین و شاعرانهترین روایتهای غیرخطیِ سالهای اخیر است.
شما در نقشِ یک رباتِ جنگی به نامِ «الستر» در یک ایستگاهِ فضاییِ متروکه بیدار میشوید و به دنبالِ همکارِ گمشدهتان میگردید. اما هرچه جلوتر میروید، متوجه میشوید که حافظهتان قابلِ اعتماد نیست. خاطراتی که به یاد میآورید، ممکن است مالِ شما نباشند. ممکن است شما چندین بار در این ایستگاه بیدار شده باشید و هر بار همهچیز را فراموش کرده باشید. ممکن است اصلاً «شما» وجود نداشته باشید.
Signalis از تکنیکِ «تکرار با تغییر» استفاده میکند؛ همان تکنیکی که نولان در Memento با عکسهای پولاروید و تتوها به کار برد. اما در اینجا، تکرار نه یک ابزارِ حلِ معما، بلکه یک تجربهٔ روانشناختی است. بازی از شما میخواهد که در محیطهای تکراری قدم بزنید، همان اتاقها را دوباره ببینید، و هر بار چیزی تازه کشف کنید — یا چیزی را از دست بدهید. این بازی، ترسِ عمیقِ نولان از دست دادنِ حافظه و هویت را به یک تجربهٔ تعاملیِ فرساینده تبدیل میکند.

در بخش اول مقاله، Outer Wilds را ستودیم؛ بازیای که در آن دانش، تنها سلاحِ شماست و هر بار که میمیرید، جهان دوباره از نو شروع میشود، اما شما با فهمِ بیشتر برمیگردید. آن بازی بهتنهایی یکی از بهترین ترجمههای ساختارِ نولانی در تاریخِ بازیها بود.
اما الحاقیهٔ Echoes of the Eye کاری میکند که تقریباً هیچ بازیِ دیگری نکرده است: قواعدِ بازیِ اصلی را زیرِ سوال میبرد. شما یک سازهٔ عجیب و غریب در مدارِ خورشید پیدا میکنید؛ یک حلقهٔ غولپیکر که درونش دنیایی کاملاً متفاوت پنهان است. و در آن دنیا، قواعدِ فیزیک و زمانِ بازیِ اصلی دیگر برقرار نیستند. شما با موجوداتی روبهرو میشوید که از نور میترسند، در تاریکی پنهان میشوید، و بهطرزِ وحشتناکی متوجه میشوید که این موجودات، همان کسانی هستند که تمدنِ باستانیِ بازیِ اصلی را نابود کردهاند.
این الحاقیه، درست مثلِ فیلمی است که در آن، در نیمهٔ دوم، ناگهان مشخص میشود که کلِ جهانِ فیلمِ اول یک توهم یا یک بازیِ ساختهشده بوده است. نولان این کار را در Inception با لایههای رؤیا انجام داد، اما Echoes of the Eye آن را به سطحِ مکانیکِ بازی میبرد: شما باید قواعدی را که در طولِ دهها ساعت یاد گرفتهاید، دور بریزید و از صفر شروع کنید. این تجربه، شبیهِ این است که کسی به شما بگوید قوانینِ فیزیکِ نیوتنی که تمامِ عمر به آن باور داشتید، فقط یک قراردادِ محلی بوده است.
بعد از هفده بازی، وقتِ آن است که کمی عقبتر بایستیم و ببینیم این سفر چه چیزی به ما آموخت. سه درسِ بنیادین:
درسِ اول: زمان در بازی، نه یک تکنیک، بلکه یک منبعِ کمیاب است.
نولان زمان را خم میکند، معکوس میکند، و لایهلایه میسازد. اما در بازیهایی مثلِ Pathologic 2 یا Outer Wilds، زمان چیزی است که مصرف میشود — و شما هیچوقت به اندازهٔ کافی از آن ندارید. این کمبود، همان چیزی است که به هر تصمیم، وزنی اخلاقی و وجودی میدهد که سینما بهسختی میتواند بازتولید کند.
درسِ دوم: دانش، فقط یک ابزارِ روایی نیست؛ یک مکانیکِ بازی است.
در فیلمهای نولان، شخصیتها میدانند چیزی که ما نمیدانیم، و ما در پایان آن را کشف میکنیم. در Return of the Obra Dinn یا Immortality، شما هستید که باید آن دانش را بسازید — و اگر نسازید، داستان هرگز کامل نمیشود. این تفاوت، تفاوتِ بینِ «تماشای یک معما» و «بودنِ درونِ یک معما» است.
درسِ سوم: شکست، بخشی از ساختار است.
این مهمترین درس است. نولان هرگز اجازه نمیدهد قهرمانش واقعاً شکست بخورد؛ حتی در تلخترین پایانهایش، یک پیروزیِ کوچک یا یک معنایِ والا وجود دارد. اما بازیهایی مثلِ Pathologic 2 یا SOMA به شما میگویند: «شما شکست خواهید خورد. سوال این است که با شکستِ خود چه میکنید؟» و این، شاید تنها چیزی باشد که سینمای نولان هنوز جراتِ کشفش را نکرده است.
در سه بخشِ گذشته، ما در کوچههای باریکِ بازیهای مستقل قدم زدیم؛ جایی که ساختارها بدونِ هیچ ترس و ملاحظهای شکسته میشدند. اما در این بخش، واردِ قلعههای بزرگ میشویم. بازیهایی که بودجههای میلیاردی دارند، دنیاهایشان با دقتِ ریاضی ساخته شده و میلیونها نفر آنها را تجربه کردهاند.
شاید بپرسید: «آیا این بازیهای بزرگ، نمیتوانند مثلِ سینما، فقط یک تجربهٔ تماشایی باشند؟» پاسخ این است: نولان حتی در بزرگترین پروژههایش (مثل Oppenheimer یا Inception)، همیشه تلاش میکند یک «سیستم» بسازد. بازیهای زیر، دقیقاً همان سیستمها هستند؛ اما به جای اینکه شما را در برابرِ آنها بنشانند، شما را به عنوانِ «موتورِ محرکِ» این سیستمها قرار میدهند.

اگر نولان میخواست دربارهٔ تلاقیِ زمان، سرنوشت و روابطِ پیچیدهٔ پدر و پسری فیلم بسازد، احتمالاً به سراغِ داستانِ Kratos میرفت. در این بازی، زمانِ خطیِ قهرمانانِ کلاسیک شکسته شده است. ما با شخصیتی روبرو هستیم که از گذشتهای خونین فرار میکند، اما گذشته، مثلِ یک سایه، همواره در کادرِ دوربین (و در روایتِ بازی) حضور دارد.
نولان در فیلمهایش (مثل Interstellar) همیشه از مفهومِ «زمان به عنوانِ یک بُعدِ فیزیکی» استفاده میکند. در God of War، زمان و سرنوشت (Fate) از جنسِ نِسی (Norns) و پیشگوییهاست که نمیتوان از آنها فرار کرد. اما تفاوت در اینجاست: در سینمای نولان، ما شاهدِ مبارزه با تقدیر هستیم؛ در اینجا، ما بارِ سنگینِ این تقدیر را بر دوشِ خودمان حس میکنیم. هر ضربهای که به دشمن میزنید و هر تصمیمی که برای نجاتِ پسرتان میگیرید، بخشی از همان چرخهیِ بیپایانِ سرنوشتی است که نولان در Oppenheimer با دقتِ تاریخیاش به تصویر کشید، اما اینجا، با ضربآهنگِ اکشن و درامِ انسانی.

نولان عاشقِ جزئیاتِ دقیق و ساختارهایِ بسیار منظم است (مانندِ ساعتهای دقیق در Dunkirk). Red Dead Redemption 2 در سطحِ جزئیات، یک «ماشینِ زمانی» است. این بازی فقط یک بازیِ گانگستری نیست؛ یک مطالعهٔ جامعهشناختی از فروپاشیِ یک دوران (Wild West) است.
نولان در فیلمهایش از «زمانِ روانی» استفاده میکند تا اضطراب ایجاد کند. در RDR2، زمان به شکلِ «تداوم» عمل میکند. وزنِ هر حرکت، طولانی بودنِ سفرها، و آرامشِ قبل از طوفان، دقیقاً همان حسِ سنگینیِ زمانی است که در آثارِ نولان میبینید. این بازی، برخلافِ بازیهای اکشنِ سریع، از شما میخواهد که «بودن» را تجربه کنید، نه فقط «انجام دادن» را. این بازی، سینمایِ واقعیستی (Realism) نولان را به قلمرویِ تعامل میبرد؛ جایی که هر حرکتِ کوچک، بخشی از یک تراژدیِ عظیم است که در حالِ وقوع است.

اگر نولان میخواست در دنیایِ Blade Runner یا Inception فیلم بسازد، احتمالاً تمرکزِ اصلیاش بر رویِ مفهومِ «دیجیتالی شدنِ آگاهی» میبود. Cyberpunk 2077، با تمامِ پیچیدگیهایش، دقیقاً با همان پرسشِ هستیشناختیِ نولانی روبرو است: اگر بخشی از ذهنِ شما توسط یک هوشِ مصنوعی اشغال شده باشد، آیا شما هنوز خودتان هستید؟
رابطه میانِ V و Johnny Silverhand، دقیقاً شبیه به روابطِ چندلایهیِ شخصیتها در فیلمهای نولان است؛ جایی که مرز میانِ واقعیت و خیال، میانِ حافظه و واقعیت، و میانِ دو موجودیتِ متفاوت، به شدت کمرنگ میشود. بازی از ساختارِ رواییِ «تداخلِ ذهنها» استفاده میکند. این بازی، سینمایِ علمی-تخیلیِ نولان را با مکانیکِ “تغییرِ هویت” ترکیب میکند. شما در حالِ تجربه کردنِ پارادوکسِ وجودی هستید: زندگی کردن در بدنی که دیگر متعلق به شما نیست، برای رسیدن به آیندهای که شاید اصلاً وجود نداشته باشد.

نولان در فیلمِ Tenet سعی کرد یک سیستمِ زمانیِ معکوس بسازد که در آن، همه چیز به هم گره خورده است. Elden Ring (و آثارِ FromSoftware به طور کلی) همان کار را با «معمایِ جهانشناسی» (Lore) انجام میدهند.
در این بازی، داستان در کلماتِ مستقیمِ دیالوگها نیست؛ داستان در طراحیِ محیط، در جایگذاریِ اشیاء، و در استعارههایِ نهفته در معماریِ جهان است. شما مثلِ یک باستانشناسِ روانی، باید تکههایِ گسستهیِ یک تاریخِ باستانی را جمع کنید تا بفهمید «حلقه» (The Elden Ring) چیست و چرا شکسته شده است. این همان «ساختارِ پازلگونهای» است که نولان در Inception با استفاده از لایههایِ رویاها میساخت. در Elden Ring، لایهها، دنیایِ واقعی نیستند، بلکه «لایههایِ تاریخ» هستند که باید با کشفِ آنها، حقیقتِ جهان را بازسازی کرد.
اگر بخشهای گذشته، مطالعهٔ «چگونه ساختنِ یک معمایِ پیچیده» بود، این بخش، مطالعهٔ «چگونه ساختنِ یک جهانِ زنده» است. ما به سراغِ بازیهایی میرویم که ساختارِ آنها چنان عظیم و منسجم است که دیگر نمیتوان آنها را صرفاً یک «بازی» نامید؛ آنها «تجربههایِ هستیشناختی» هستند.

اگر نولان در فیلمهایش (مانند Oppenheimer) تلاش میکند نشان دهد که چگونه یک تصمیمِ بزرگ، زنجیرهای ازِ پیامدهایِ ویرانگر را در طولِ سالها رقم میزند، The Last of Us دقیقاً همین کار را در سطحِ احساسی و اخلاقی انجام میدهد.
این بازی، روایتِ خطیِ سادهای از یک سفر نیست؛ بلکه مطالعهای است بر روی «زمانِ تروما» (Trauma Time). در این بازی، گذشته، زمانِ حال را نمیسازد، بلکه آن را «اشغال» میکند. ساختارِ رواییِ بازی، به گونهای است که شما نمیتوانید بینِ عملِ خود و پیامدِ آن فاصله بگذارید. نولان در فیلمهایش از «کاتهایِ غیرمنتظره» برای ایجادِ شوک استفاده میکند؛ اما The Last of Us با استفاده از «تداومِ احساسی»، شما را در وضعیتی از اضطرابِ دائمی قرار میدهد که در آن، مرز میانِ قهرمان و شرور، به شکلی که در The Dark Knight میبینیم، کاملاً فرو میریزد. اینجا، حقیقتِ اخلاقی، مثلِ یک معمایِ بدونِ پاسخ، در دلِ خون و خاک دفن شده است.

شاید عجیب به نظر برسد که از یک بازیِ جهانباز و هیجانی، در یک مقاله دربارهٔ نولان حرف بزنیم. اما اگر به ساختارِ روایت در GTA V نگاه کنید، با یک «روایتِ چندگانه و موازی» روبرو هستید که یادآورِ ساختارِ فیلم Dunkirk یا The Prestige است.
در این بازی، شما از میانِ سه شخصیتِ متفاوت، با انگیزهها و دیدگاههایِ متضاد، در یک جهانِ واحد حرکت میکنید. این یعنی مشاهدهٔ یک پدیده از سه زاویهیِ مختلف. نولان برای ساختنِ هیجان، از «تداخلِ خطوطِ زمانی» استفاده میکند تا بیننده را در وضعیتِ تعلیق قرار دهد. GTA V نیز با جابهجاییِ سریع میانِ سه شخصیت، همان حسِ «پیوستگی در عینِ گسستگی» را ایجاد میکند. این بازی، ساختارِ جامعه را از سه زاویهیِ قدرت، بقا و فساد بازنمایی میکند و به ما میگوید که حقیقتِ یک شهر، در تداخلِ روایتهایِ شخصیتهایِ مختلف نهفته است.

نولان در فیلم Interstellar، از عظمتِ کهکشانها برای نشان دادنِ کوچکیِ انسان استفاده میکند. Breath of the Wild، با استفاده از «فضایِ باز و خالی»، همان کار را انجام میدهد. این بازی، یک «معمایِ محیطی» (Environmental Puzzle) است که در آن، داستان در سنگها، در خرابهها و در بادِ وزیده در دشتها نهفته است.
ساختارِ این بازی، برخلافِ بازیهایِ سنتی، «خطی» نیست، بلکه «شعاعی» است. این دقیقاً همان چیزی است که نولان در طراحیِ ساختارهایِ پیچیدهاش انجام میدهد: ایجادِ یک مرکز (Core) و اجازه دادن به شخصیت برایِ حرکت در لایههایِ مختلفِ آن. در اینجا، «زمان» نه به صورتِ خطی، بلکه به صورتِ «اثراتِ باستانی» حضور دارد. شما در حالِ قدم زدن در دنیایی هستید که هزار سال پیش فرو پاشیده است، اما ساختارِ آن (معماریِ خرابه ها) هنوز هم از طریقِ پازلها با شما صحبت میکند. این بازی، سینمایِ «مینیمالیستیِ قدرتمند» نولان را به قلمرویِ تعامل میبرد.
من نمیدانم نولان چه بازیای میکند. اما میدانم که اگر او Outer Wilds را بازی میکرد، احتمالاً چند ماه نمیتوانست سراغِ فیلمِ بعدی برود — چون Outer Wilds دقیقاً همان چیزی است که او تمامِ عمر تلاش کرده بسازد: یک ساختار که بازیکن را مجبور میکند خودش حقیقت را کشف کند، بدونِ اینکه کسی به او بگوید حقیقت چیست.
و میدانم که اگر او Disco Elysium را بازی میکرد، احتمالاً برای اولین بار در زندگیاش، با چیزی روبهرو میشد که نمیتوانست کنترلش کند: یک ذهنِ دیگر، که خودش تصمیم میگیرد چه چیزی را باور کند.
این، به نظرِ من، آیندهٔ روایت است. نه فیلم، نه بازی، بلکه چیزی که هنوز نامی ندارد — چیزی که در آن ساختار و آزادی همزمان وجود دارند، و در آن، تماشاگر/بازیکن نه یک مصرفکنندهٔ داستان، بلکه یک همنویسندهٔ آن است. نولان اولین کسی بود که این را در سینما دید. اما بازیها اولین جایی هستند که این را واقعاً ساختند.
و شاید بهترین راه برای پایان دادن به این مقاله این باشد: اگر روزی نولان بازیای بسازد، امیدوارم Outer Wilds را بازی کرده باشد. چون در آن صورت، میفهمد که بزرگترین twist که میتواند به تماشاگرش بدهد، این نیست که «همهچیز یک رؤیا بود» یا «زمان برعکس است». بزرگترین twist این است: «شما از اول میدانستید. فقط یادتان رفته بود که میدانید.» و این، چیزی است که فقط یک بازی میتواند به شما بدهد.
وقتی پروندهٔ این دوازده بازی را میبندیم، پاسخِ سوالِ اصلی کاملاً روشن است: چرا طرفدارانِ کریستوفر نولان باید به جایِ دیدنِ دوبارهٔ فیلمهای او، به سراغِ این بازیها بروند؟
پاسخ در یک کلمه خلاصه میشود: عامل بودن (Agency).
سینمای نولان باشکوه است، مثلِ یک ساعتِ سوییسیِ گرانقیمت که چرخدندههایش با نظمِ آهنین و خیرهکنندهای روی هم میچرخند. شما به تماشای این ساعت مینشینید، از دقتِ آن شگفتزده میشوید، و در پایان به احترامِ سازندهاش کلاه از سر برمیدارید.
اما بازیهای ویدئویی این ساعتِ سوییسی را باز میکنند، قطعاتش را روی زمین میریزند، و به شما میگویند: «حالا خودت آن را بساز. و حواست باشد؛ اگر چرخدنده را اشتباه بگذاری، کلِ زمان متوقف میشود.»
نولان به ما یاد داد که ذهنِ انسان چقدر میتواند پیچیده، چندلایه و کرانمند باشد. اما این بازیها به ما نشان دادند که ما چقدر میتوانیم درونِ این پیچیدگیها گم شویم، بجنگیم، اشتباه کنیم، و در نهایت، معنایی را پیدا کنیم که هیچ فیلمنامهای روی کاغذ به آن نمیرسد.
اگر نولان معمای زمان را طرح کرده است، این بازیها به شما اجازه میدهند در دلِ آن زمان نفس بکشید. و شاید وقت آن رسیده باشد که دستهٔ بازی را بردارید و بگذارید ذهنتان بالاخره به جایی برود که هیچ پردهٔ سینماییای جراتِ نمایشِ آن را نداشته است.
بعد از هفده بازی، وقتِ آن است که کمی عقبتر بایستیم و ببینیم این سفر چه چیزی به ما آموخت. سه درسِ بنیادین:
درسِ اول: زمان در بازی، نه یک تکنیک، بلکه یک منبعِ کمیاب است.
نولان زمان را خم میکند، معکوس میکند، و لایهلایه میسازد. اما در بازیهایی مثلِ Pathologic 2 یا Outer Wilds، زمان چیزی است که مصرف میشود — و شما هیچوقت به اندازهٔ کافی از آن ندارید. این کمبود، همان چیزی است که به هر تصمیم، وزنی اخلاقی و وجودی میدهد که سینما بهسختی میتواند بازتولید کند.
درسِ دوم: دانش، فقط یک ابزارِ روایی نیست؛ یک مکانیکِ بازی است.
در فیلمهای نولان، شخصیتها میدانند چیزی که ما نمیدانیم، و ما در پایان آن را کشف میکنیم. در Return of the Obra Dinn یا Immortality، شما هستید که باید آن دانش را بسازید — و اگر نسازید، داستان هرگز کامل نمیشود. این تفاوت، تفاوتِ بینِ «تماشای یک معما» و «بودنِ درونِ یک معما» است.
درسِ سوم: شکست، بخشی از ساختار است.
این مهمترین درس است. نولان هرگز اجازه نمیدهد قهرمانش واقعاً شکست بخورد؛ حتی در تلخترین پایانهایش، یک پیروزیِ کوچک یا یک معنایِ والا وجود دارد. اما بازیهایی مثلِ Pathologic 2 یا SOMA به شما میگویند: «شما شکست خواهید خورد. سوال این است که با شکستِ خود چه میکنید؟» و این، شاید تنها چیزی باشد که سینمای نولان هنوز جراتِ کشفش را نکرده است.
از Outer Wilds تا Pathologic 2، از The Witness تا Signalis، این هفده بازی یک چیزِ مشترک دارند: آنها به شما اجازه میدهند درونِ معمایی زندگی کنید که هیچکس — نه سازنده، نه شخصیتها، و نه حتی خودِ بازی — پاسخِ نهاییِ آن را نمیداند.
کریستوفر نولان یکی از بزرگترین معمارانِ معما در تاریخِ سینماست. او به ما یاد داد که ساختار میتواند زیبا باشد، که زمان میتواند خم شود، و که ذهنِ انسان میتواند هزارتو باشد. اما اگر روزی بخواهد از مرزِ سینما عبور کند و به قلمرویی قدم بگذارد که در آن، تماشاگر نه یک ناظر، بلکه یک ساکنِ آن هزارتو باشد، این هفده بازی نقشهٔ راهِ او خواهند بود.
و شاید — فقط شاید — بهترین کاری که یک طرفدارِ نولان میتواند بکند این باشد: بهجایِ انتظار برای فیلمِ بعدیِ او، دستهٔ بازی را بردارد و بگذارد ذهنش در جایی گم شود که هیچ پردهٔ سینمایی به آن وسعت نیست.
امیدارم لذت برده باشید...