
همه ما به دنبال یادگیری مؤثرتر هستیم؛ یعنی بتوانیم اطلاعات را بهخوبی حفظ، پردازش و در مواقع لازم به کار بگیریم. دانش بیشتر به معنای تصمیمگیری هوشمندانهتر و تشخیص بهتر فرصتها، چه برای خودمان و چه برای سازمانمان، است. در نهایت، زمانی میتوانیم عملکرد بهتری داشته باشیم که فضای کافی برای یادگیری در اختیارمان باشد. اما متأسفانه، بسیاری از سازمانها نهتنها این فضا را فراهم نمیکنند، بلکه ناخواسته یادگیری را دشوارتر میسازند.
ولی ما چگونه یادگیری را یاد میگیریم؟ معمولاً این مهارت را در مدرسه و با کمک والدین، بهمرور توسعه میدهیم تا بتوانیم دوران تحصیل را پشت سر بگذاریم و وارد دنیای کار شویم. اما در محیط کار، یادگیری بیشتر از طریق تجربه و انجام کارها اتفاق میافتد تا مطالعهی کتابها، بنابراین روش ما از یک شیوهی ساختاریافته به یادگیری لحظهای و عملی تغییر میکند.
این روش معمولاً به شکست منتهی میشود. چرا؟ چون ما ارزشهای اجتماعی را بر آن اعمال میکنیم و در نهایت درگیر احساس گناه و ترس میشویم که فرآیند یادگیری را مختل میکند.
یادگیری برای موفقیت و رشد فردی حیاتی است، اما اغلب نمیتوانیم بیشترین بهره را از آن ببریم. دلیلش این است که ذهن ما درگیر بایدها و نبایدهای اجتماعی و انتظاراتی میشود که مسیر یادگیری را دشوارتر میکنند.
در دنیای امروز، از ما انتظار میرود که زندگیمان را به سه بخش مجزا تقسیم کنیم: کار، تفریح و خواب. کار باید در محیط اداری انجام شود، درحالیکه تفریح و استراحت جایگاهی در آن ندارند. ما اجازه نداریم بهصورت انعطافپذیر این بخشها را باهم انجام دهیم یا آنها را در طول روز ترکیب کنیم.
لیندون جانسون، بهعنوان رئیسجمهور میتوانست در دفترش چرت کوتاهی بزند، زیرا جای نگرانی بابت نظر مافوقش نداشت. اما اکثر ما چنین امتیازی نداریم. حالا که دفاتر کار به سمت طراحیهای با محیط باز پیش رفتهاند، حتی فرصتی برای ۱۰دقیقه استراحت در آرامش هم برایمان باقی نمانده است.
ما عادت کردهایم که «کار کردن» را با «انجام دادن» برابر بدانیم. در نتیجه، تنها زمانی که مشغول انجام کاری هستیم، احساس ارزشمند بودن میکنیم و فکر میکنیم فقط برای همین باید حقوق بگیریم.
اما این طرز تفکر چگونه بر یادگیری ما تأثیر میگذارد؟
همین طرز فکر را هنگام یادگیری در سنین بالاتر نیز به کار میگیریم و در نهایت، نتایج ناامیدکنندهای به دست میآوریم. ما یادگیری را به شکل سنتی و محدود میبینیم؛ اگر برای کار چیزی یاد بگیریم، آن را بخشی از وظایف کاری میدانیم و تصور میکنیم که باید در ساعات کاری و در محیط کار انجام شود. اگر در حال یادگیری نباشیم، پس در حال کار کردن هم نیستیم. مثلاً فکر میکنیم که مطالعه یک فعالیت یادگیری است، اما راه رفتن و فکر کردن درباره آنچه خواندهایم را فقط یک «استراحت» میدانیم. همینطور، بحث و گفتگو درباره مطالب خواندهشده را کمتر به عنوان یادگیری در نظر میگیریم، بلکه بیشتر به چشم یک زنگ تفریح به آن نگاه میکنیم.
برای بسیاری «کار کردن» در واقع به معنی هشت ساعت نشستن پشت میز است، بدون آنکه لزوماً ذهنشان درگیر باشد. بیشتر وقتشان صرف ارسال ایمیلهایی که تمامی ندارد، شرکت در جلسات متعدد و در نهایت، انجام ندادن کارهای مفید میشود. آیا این نوع کار کردن فرصتی برای رشد و یادگیری فراهم میکند، یا فقط چرخهای بیپایان از مشغولیتهای بینتیجه است؟
آیا میتوانیم روش یادگیری خود را تغییر دهیم، احساس گناه ناشی از فعال نبودن بهصورت ظاهری را کنار بگذاریم و رویکردی را بپذیریم که در نگاه اول غیرمنطقی به نظر میرسد؟
تفکر و گفتگو نقش مهمی در یادگیری دارند. دانشی که در لحظات غیررسمی و اوقات فراغت به دست میآوریم، میتواند در کارمان نیز مفید باشد. بنابراین، نیازی نیست بین یادگیری و کار مرز بندی ایجاد کنیم. میتوانیم این دو را در طول روز بهطور طبیعی با هم ترکیب کنیم.
در مسیر تسلط بر یک موضوع، مغز ما از روشهای پردازشی متفاوتی استفاده میکند. باربارا اوکلی در کتاب ذهنی برای اعداد: چگونه در درس ریاضیات و علوم عالی شویم (حتی اگر در جبر مردود شدهایم) توضیح میدهد که مغز انسان دو حالت کلی برای تفکر دارد: «متمرکز» و «آزاد». هر دوی این حالتها برای یادگیری ضروری و مفید هستند، زیرا هر کدام به شیوهای متفاوت اطلاعات را پردازش کرده و به درک عمیقتر مفاهیم کمک میکنند.
مدل متمرکز همانطور که به طور سنتی با یادگیری مرتبط است، به این معناست که شما تمرکز خود را روی یک موضوع خاص میگذارید، در مطلب عمیق میشوید و اطلاعات را جذب میکنید. در این حالت، شما از حواسپرتیها دوری میکنید و کاملاً به مطالب توجه میکنید. اوکلی میگوید: «مدل متمرکز شامل رویکردی مستقیم برای حل مشکلات است که از شیوههای منطقی، سیستماتیک و تحلیلی استفاده میکند. وقتی توجه خود را به چیزی معطوف میکنید، به سرعت مدل متمرکز فعال میشود، مثل نور دقیق و نفوذی یک چراغ قوه.»
اما یادگیری فقط به حالت متمرکز محدود نمیشود، زیرا ما به زمان نیاز داریم تا اطلاعات جدید را پردازش کنیم و آنها را با دانش قبلی خود مرتبط کنیم و در ذهن خود جای دهیم. همچنین برای ایجاد ارتباطات جدید بین مفاهیم، فرصت کافی لازم است. در اینجا، حالت آزاد یاmode diffuseوارد عمل میشود.
تفکر در حالت آزاد زمانی اتفاق میافتد که توجه خود را رها میکنید و اجازه میدهید ذهنتان آزادانه پرسه بزند. این حالت آرامش به بخشهای مختلف مغز امکان میدهد با یکدیگر ارتباط برقرار کنند و به بینشهای تازه و ارزشمندی دست یابد. در حقیقت، بسیاری از ایدههای خلاقانه و راهحلهای نوآورانه زمانی شکل میگیرند که ذهن، پس از یک دوره تفکر عمیق و متمرکز، فرصتی برای استراحت و پردازش ناخودآگاه اطلاعات پیدا میکند.
اگر تنها به تفکر متمرکز برای یادگیری تکیه کنیم، در نهایت دچار فرسودگی ذهنی خواهیم شد. برای درک عمیقتر و تثبیت دانستهها، به تفکر پراکنده نیاز داریم؛ این روش کمک میکند اطلاعات را در حافظه نگه داریم و فضای ذهنی لازم برای پردازش ایدههای جدید را فراهم کنیم. در حقیقت، تفکر پراکنده پلی است که دانش را به خرد تبدیل میکند. با این حال، چرا زمانی که در محیط کار از این روش استفاده میکنیم، اغلب احساس گناه به سراغمان میآید؟
اوکلی پیشنهاد میکند که برای فعالسازی حالت پراکنده، کارهایی مانند ورزش کردن، پیادهروی، بازیهای ورزشی، رانندگی، نقاشی، حمام کردن، گوش دادن به موسیقی بدون کلام، مدیتیشن و خواب را انجام دهیم. اما مگر اینها همان کارهایی نیستند که معمولاً در زمان استراحت و تفریح انجام میدهیم؟ و خواب که خودش یک بخش مجزا از زمان ما را در بر میگیرد!
بیشتر سازمانها شرایطی را فراهم نمیکنند که این فعالیتها بخشی از ساعات کاری باشند. ورزش را باید در زمان ناهار انجام دهی، خواب را به خانه موکول کنی و مدیتیشن را در وقت استراحت بگنجانی. به عبارتی، این کارها فقط زمانی قابل قبولاند که خارج از ساعات کاری است و برایش حقوقی نمیگیری!
ما یاد گرفتهایم که ارزش کار را بر اساس میزان پرداختی که دریافت میکنیم بسنجیم و تنها انجام وظایف مشخص و قابل اندازهگیری را ارزشمند بدانیم. اگر فعالیتی مستقیماً به انجام وظایف کاری ما مربوط نباشد، آن را بیارزش تلقی کرده و یا باید در زمان شخصی به آن بپردازیم یا کلاً کنار بگذاریم. این طرز تفکر از فرهنگ سازمانی ناشی میشود که اغلب ترجیح میدهد کارکنان را در حال انجام کارهای مشهود و فوری ببیند، نه فعالیتهایی که اثرات آنها در بلندمدت مشخص میشود. چون بسیاری از این فعالیتهای غیرمشهود مانند استراحت ذهنی یا یادگیری غیرمستقیم در ظاهر بازدهی فوری ندارند، احساس گناه میکنیم و گمان میبریم که از انجام وظایف اصلی خود طفره میرویم، حتی اگر در نهایت این فعالیتها باعث رشد و بهرهوری بیشتر ما شوند.
اگر شما مدیرعامل یا معاون منابع انسانی نیستید، نمیتوانید با یک دستور همه را ملزم کنید که بدون اینکه مورد قضاوت قرار بگیرند روزانه زمانی را به فعالیتهای مفید خارج از ساعات کار اختصاص دهند. پس چه کاری میتوانید برای یادگیری بهتر در محیط کار انجام دهید؟ راهی پیدا کنید تا هنگام استفاده از روشهای یادگیری مؤثر، که ممکن است با فرهنگ سازمانی شما همخوانی نداشته باشد، احساس گناه را کنار بگذارید.
چگونه میتوان احساس گناه را کنار گذاشت؟ چگونه میتوان بدون عذاب وجدان از جای خود بلند شد و برای قدم زدن رفت یا ایمیلها خود را کنار بگذارید و با هدفون به موسیقی گوش دهید یا با همکاران قهوهای بخورید و دربارهی ایدههایی که دارید صحبت کنید؟ چون گاهی اوقات، حتی وقتی میدانیم که کار درستی میکنیم، نمیتوانیم این حس را در خودمان بپذیریم و اینجاست که احساس گناه وارد میشود.
احساس گناه پدیدهای پیچیده و فرساینده است. نهتنها آن را تجربه میکنیم، بلکه بعداً بابت همین احساس هم دچار عذاب وجدان میشویم. مثلا من وقتی به خانه سالمندان میروم، دلیل اصلیام این است که از نرفتن احساس گناه میکنم، اما بعدتر با خودم کلنجار میروم که چرا انگیزهام بیشتر از روی اجبار بوده تا از روی عشق و محبت! انگار اگر آدم بهتری بودم، باید صرفاً از روی علاقه این کار را انجام میدادم و چون اینگونه نیست، پس لابد مشکلی در من وجود دارد.
شکستن این چرخه کار دشواری است. مثل هر تغییر جدیدی، در ابتدا ممکن است احساس کنید که غیرطبیعی است، اما این کار ممکن است.
چطور؟ با خودتان با مهربانی رفتار کنید.
این ممکن است کمی احساسی به نظر برسد، اما در واقع این یک رویکرد شناختی-رفتاری است که کمی ذهنآگاهی در آن اضافه شده است. دنیس تیرچ تحقیقات زیادی در مورد تأثیرات مثبت با خود مهربانتر رفتار کردن را بر کاهش نگرانی، اضطراب و ترس انجام داده است. گناه در واقع چیزی جز نگرانی از این نیست که آیا کار درستی انجام میدهید، ترس از این که فرد خوبی نیستید و اضطراب از این که نمیدانید چطور باید با این احساسات مقابله کنید.در کتاب خود، راهنمای ذهن مهربان برای غلبه بر اضطراب، دنیس تیرچ توضیح میدهد:
مدل مبتنی بر مهربانی بر اساس تحقیقاتی است که نشان میدهند برخی از شیوههای غریزی ما برای مقابله با تهدیدات، ریشه در سیستم وابستگی (attachment) دارند که بین نوزاد و مادر و همچنین روابط حمایتی میان افراد شکل گرفته است. مغز ما سیستمهایی دارد که به مهربانی دیگران واکنش نشان میدهند، و تجربه این برخورد مهربانی که با ما میشود تأثیر زیادی در نحوه پردازش تهدیدات و به ویژه در نحوه مدیریت اضطراب دارد.
برای مدیریت و غلبه بر احساساتی مانند گناه، که میتوانند مانع یادگیری و پیشرفت ما شوند، باید با خودمان همانطور رفتار کنیم که با عزیزترین فرد زندگیمان رفتار میکنیم. تیرچ مینویسد:
«ما میتوانیم توجه خود را به تصاویری درونی معطوف کنیم که احساساتی مانند مهربانی، درک و حمایت را در ما ایجاد میکنند.»
دفعه بعد که از مطالعه یک گزارش پیچیده یا طرح جدیدی در محل کارتان سر بلند کردید و دیدید که بیرون آفتاب میدرخشد، از پشت میز بلند شوید، کمی پیادهروی کنید و به اطرافتان دقت کنید. این کار به ذهنتان فرصتی میدهد تا در حالت آزاد به پردازش اطلاعاتی که صبح تمام تمرکزتان روی آنها بوده بپردازد. و برای اینکه این لحظه استراحت را برای خودتان فراهم کردید، خودتان را تحسین کنید.
مقاله ای از شین پریش و بلاگ فارنم