مزاجت تر وخشک و گرم است و سرد/ مرکب از این چار طبع است مرد
یکی زین چو بر دیگری یافت دست/ ترازوی عدل طبیعت شکست
(سعدی)
مزاج در لغت به معنی در هم آمیختن است و در طب سنتی ایران به مفهوم کیفیتی است که در نتیجه کنش و واکنش بین کیفیت های متضاد عناصر چهارگانه(آب، خاک، هوا و آتش) بوجود می آید و از مجموع آنها کیفیتی که با همه عناصر شباهت دارد ایجاد می شود که به آن کیفیت جدید، مزاج گویند.
از آنجا که کیفیت های نخستین عناصر، از 4 نوع گرمی، سردی، تری و خشکی تشکیل شده است، روشن است که همه مزاج ها فقط از این چهار کیفیت ناشی می گردند.
به طور کلی از تاثیر عناصر چهارگانه بر هم 9 مزاج مختلف ایجاد می شود. البته اگر درجه و میزان گرمی، سردی، تری و خشکی در نظر گرفته شود، بی نهایت مزاج حاصل می شود اما برای راحتی کار این بی نهایت مزاج را در 9 دسته زیر دسته بندی کرده اند:
1. معتدل فرضی
2. گرم
3. سرد
4. تر
5. خشک
6. گرم و خشک
7. گرم و تر
8. سرد و تر
9. سرد و خشک

علائم مزاج های مختلف:
با استفاده از علائم ده گانه زیرهرکس می تواند مزاج سرشتی خود را تشخیص دهد یعنی مزاجی که از بدو تولد داشته است یا به عبارتی دیگر از پدر و مادر خود به ارث برده است.
1. لمس:
· گرمی و سردی پوست در لمس به ترتیب نشانه گرمی و سردی مزاج است.
· نرمی پوست نشانه رطوبت و زبری پوست نشانه خشکی مزاج است.
· البته اینها به شرطی صحیح است که لمس کننده معتدل باشد یا در مقایسه با پوست معتدل راجع به مزاج لمس شونده قضاوت کند.
2. چاقی و لاغری:
· لاغری نشانه خشکی و چاقی نشانه رطوبت است.
· درشتی اندام و گوشت فراوان در افراد گرم و تر دیده می شود.
· چربی در بدن نشانه سردی و تری است. لذا لاغرها گرم و خشک و یا سرد و خشک هستند.
3. مو:
· زیادی مو، رشد سریع و رنگ سباه آن دلیل بر گرمی مزاج است.
· کمی مو و رنگ روشن آن دلیل بر سردی است.
· مجعد بودن مو نشانه خشکی مزاج است.
· موی صاف نشانه رطوبت است.
4. رنگ بدن:
· سفیدی رنگ پوست، دلیل بر سردی مزاج و سرخی و گندم گونی آن دلیل بر گرمی مزاج است.
· زردی پوست نشانه گرمی است.
· رنگ بادنجانی(تیره بی روح و غیر درخشان) دلیل بر سردی و خشکی است.
· رنگ گچی و سربی نیز دلیل بر سردی مزاج است.
5. وضعیت اعضاء بدن:
· فراخی سینه، عروق برجسته و نبض قوی و درشتی مفاصل نشانه حرارت است و خلاف اینها نشانه سردی است.
6. تاثیر گرفتن از سردی و گرمی، تری و خشکی:
· افراد گرم مزاج تحمل گرما را ندارند و در هوای خنک راحت ترند.

· مصرف زیاد غذاهای گرم مثل ادویه ها با آن ها سازگاری ندارد.
· سردمزاجان به غذا و هوای گرم بیشتر علاقه دارند.
· سرد مزاجان مایل به شیرینی و گریزان از ترشی و سردی ها بوده و با خوردن ترشی ها ممکن است هنگام خواب، آب از دهانشان خارج شود.
7. افعال
· افراد سرد مزاج در شروع یک کار مشکل دارند و به اصطلاح دیر گرم می شوند.
· گرم مزاج ها کارها را به سرعت شروع می کنند.
· گرمی مزاج گاه باعث شتاب زدگی و عجول بودن می گردد و این افراد ممکن است ثبات رای نداشته باشند.
· خشمگین شدن هم از علامات گرمی مزاج است.
· سردمزاجان برعکس افرادی آرام و صبور هستند.
8. فضولات دفع شده:
· موادی که به صورت عرق، ادرار، مدفوع و ... از انسان دفع می شود می تواند نمایانگر وضعیت مزاج باشد. این مواد در صورتی که پر رنگ و دارای بوی تند باشند نشانه حرارت مزاج و در صورتی کمرنگ و بی بو باشند نشانه سردی مزاج هستند.
· یبوست طبع نشانه خشکی مزاج و لینت طبع نشانه تری مزاج است
9. خواب و بیداری
· زیادی خواب نشانه سردی و یا رطوبت است.
· کم خوابی معمولا ناشی از گرمی و یا خشکی مزاج است.
10. وضع روحی و عصبی:
· قوت و کثرت افعال مربوط به روح و اعصاب، نشانه گرمی است.
· گرم مزاجان بیشتر حرف می زنند و با سرعت بیشتری صحبت می کنند.
· در حالی که سرد مزاجان خیلی آهسته، آرام و شمرده صحبت می کنند و کم حرف ترند.
· قدرت یادگیری و حافظه در گرمی مزاج بهتر است.
· خشکی باعث ثبات رای و رطوبت باعث انعطاف پذیری می شود.
· سردی مایه ترس و گرمی مایه شجاعت است.
از میان علائم فوق، برخی تحت تاثیر عوامل مختلف محیطی از جمله سن، تغذیه، محل سکونت و ... قرار میگیرند. لذا بهتر است علائم فوق را با دوران کودکی و نوجوانی خود تطبیق دهید که علائم محیطی کمتر بر روی آن ها تاثیر گذاشته باشد.

برگرفته از کتاب تغذیه در طب ایرانی، اسلامی دکتر کردافشاری