
در میان کوچهپسکوچههای قدیمی مشهد، جایی دور از هیاهوی خیابانهای شلوغ و ساختمانهای بلند، خانهای تاریخی پنهان شده که با عبور از آستانه آن، انگار چندین دهه به عقب برمیگردیم. حیاطی باصفا، حوضی در میانه، آجرکاریهای هنرمندانه، پنجرههای چوبی و ایوانهایی که ردپای هنر معماری کشورمان و تاثیرات معماری روسی را در خود جای دادست. همه اینها بخشی از جذابیت خانه داروغه مشهد هستند.
خانه تاریخی داروغه در محدوده بافت قدیمی شهر مشهد، در محله نوغان و محله قبرمیر قرار دارد. برای پیدا کردن این بنای زیبا باید خودتان را به خیابان نواب صفوی برسانید و از آنجا وارد شارستان رضوی، راسته حوض مسگران و در نهایت کوچه داروغه شوید. این خانه در فاصله کمی از حرم امام رضا قرار دارد و همین موقعیت نیز دسترسی زائران امام هشتم به آن را بسیار راحت میکند.
نکته جالب اینجاست که برای رسیدن به خانه داروغه، باید از میان گذرهایی عبور کنید که هنوز نشانههایی از بافت قدیمی مشهد را در خود حفظ کردند. در مسیر، حجرهها و فضاهایی با حالوهوای بازارهای سنتی به چشم میخورند و همین موضوع باعث میشود بازدید از خانه، قبل از ورود به ساختمان اصلی آغاز شود.
اگر ترجیح میدهید بدون گرفتار شدن در ترافیک مرکز شهر به این جاذبه برسید، مترو نیز از گزینههای مناسب است. شما میتوانید از خط 1 متروی مشهد استفاده کنید و در ایستگاه 17 شهریور پیاده شوید. سپس با ادامه مسیر به سمت خیابان وحدت، میدان حججی و شارستان رضوی، خودتان را به راسته حوض مسگران برسانید. البته بخش پایانی مسیر را باید پیاده طی کنید.

تاکسیهای محدوده حرم و اسنپ نیز شما را به خیابان نواب صفوی و محدوده خانه داروغه میرسانند. البته خیابانهای این محدوده در ساعات شلوغی رفتوآمد زیادی دارند و پیدا کردن جای پارک در کوچههای قدیمی همیشه آسان نیست. اما من توصیه میکنم برای مسیریابی دقیقتر، عبارت «خانه تاریخی داروغه مشهد» را در نقشه تلفن همراه جستوجو کنید تا به ورودی مجموعه هدایت شوید.
برای شناخت ارزش تاریخی خانه داروغه، باید به سالهایی برگردیم که مشهد علاوه بر جایگاه مذهبی و زیارتی، از مراکز مهم اجتماعی و اداری خراسان به شمار میرفت. در آن دوران، مقام داروغه مسئولیتهایی در زمینه نظم و اداره امور شهری بر عهده داشت و طبیعتا محل زندگی چنین شخصیتی نیز باید متناسب با موقعیت اجتماعی و اداری او ساخته میشد.
خانه داروغه در اواخر دوره قاجار به دستور محمدیوسفخان هراتی، آخرین داروغه مشهد، بنا شد. او این عمارت را برای سکونت و برگزاری مهمانیها و پذیرایی از مهمانان رسمی در نظر گرفته بود. به همین دلیل، ساختمان تنها یک خانه معمولی نبود و در طراحی آن به زیبایی، تشریفات و امکانات زندگی توجه ویژهای شده بود.
پس از گذشت سالها و تغییر شرایط مالکیت، این عمارت از کاربری اولیه خود فاصله گرفت. خانه تا حدود اوایل دهه 1360 همچنان محل سکونت بود و در سال 1366 به یکی از هیئتهای مذهبی واگذار شد. از آن زمان، بخشهایی از بنا برای برگزاری مراسم مذهبی مورد استفاده قرار گرفت و نام آن در حافظه محلی با کاربری جدیدش نیز پیوند خورد.
با گذشت زمان، فرسودگی ساختمان و کمتوجهی به نگهداری آن، خطر آسیبدیدگی و تخریب بخشهایی از بنا را افزایش داد. خوشبختانه در جریان برنامههای احیای بافت تاریخی اطراف حرم، خانه داروغه در سال 1391 در اختیار مجموعههای مسئول مرمت قرار گرفت و عملیات بازسازی آن آغاز شد. این پروژه در سال 1394 به بهرهبرداری رسید و خانه دوباره امکان پذیرایی از افرادی مثل من که علاقهمند به تاریخ و معماری هستند را پیدا کرد.

اهمیت خانه داروغه تنها به قدمت آن محدود نمیشود. میدانستید که این بنا در تاریخ 7 مهر 1381 با شماره ثبت 6357 در فهرست آثار ملی ایران قرار گرفت؟ همچنین پروژه مرمت و حفاظت آن در سال 2016 موفق به دریافت جایزه میراث فرهنگی آسیا و اقیانوسیه یونسکو شد؛ افتخاری که نشان میدهد ارزش این عمارت فراتر از یک جاذبه گردشگری محلی است.
اما یکی از دلایل شهرت خانه داروغه، معماری متفاوت آن است. این بنا در عین وفاداری به الگوی خانههای سنتی و قدیمی ما، نشانههایی از تاثیر معماری روسی و برخی عناصر معماری شرقی را نیز در خود جای داده است. ترکیب این ویژگیها فضایی متفاوت ایجاد کرده که در مقایسه با بسیاری از خانههای تاریخی مشهد، جلوه خاصی دارد.
ساختمان در سه ضلع شمالی، جنوبی و شرقی حیاط قرار گرفته و به شیوه سهطرفساخت طراحی شده است. از طرفی فضایی که اتاقها، ایوانها و راهروها در ارتباط مستقیم با آن قرار دارند. عمارت در 2 طبقه ساخته شده و حدود 75 سانتیمتر تا یک متر پایینتر از سطح کوچه قرار دارد. همین اختلاف ارتفاع باعث میشود هنگام ورود، از چند پله پایین برویم و به فضای داخلی خانه برسیم.
وقتی وارد حیاط میشوید، یکی از نخستین چیزهایی که توجهتان را جلب میکند، نمای آجری ساختمان است. آجرهای قالبی در کنار تزیینات گچی و کاشیکاریهای رنگارنگ، چهرهای زنده و پراز جزئیات به بنا بخشیدهاند. در قسمتهایی از نما، تندیسهای گچی با شکلهایی مانند سر شیر، چهره انسان و فرشته بالدار چشم را نوازش میدهند. این تزیینات در کنار نقشونگارهای گیاهی و کاشیهای هشتضلعی و بیضیشکل، حالوهوایی متفاوت به عمارت دادهاند. اگر به عکاسی از معماری علاقه دارید، پیشنهاد میکنم تنها به ثبت نمای کلی خانه بسنده نکنید؛ جزئیات آجرها، قاب پنجرهها، ستونها و تزیینات بالای ایوان نیز سوژههای خوبی هستند.

از دیگر جذابیتهای خانه داروغه میتوانم به ایوانهای مرتفع و پلکانهای دوطرفه اشاره کنم. این طراحی که در آن راهپلهها در دو سمت ایوان قرار گرفتهاند، به بنا ظاهری باشکوه بخشیده و از تاثیرات معماری روسی در شکلگیری نمای ساختمان حکایت دارد.
در نهایت باید بگوییم که خانه داروغه مشهد از ساختمانهای زیبای مشهد است که حیف است به آن شهر سفر کنید و از آن بازدید نکنید.