در این سلسله مقالات کوشش خواهد شد با تجزیه تاریخ معاصر، فرهنگ و جامعۀ ایران به ریشهیابی برخی مسائل بپردازیم که تصور می کنم در اینکه چرا ، چطور و چگونه به اینجا رسیدهایمِ جامعه ایرانی و مشخص شدن ایستاگاهاش موثر باشد.
دوگانۀ بحران و چالش؛
بحران، کلمهای ساده و این روزها اسیر روزمرگی که همه جا قابل مشهاده است، از بحرانهای اقتصادی گرفته تا بحران هویتی و بحران آب.
ابتدا به تعریف این واژه بپردازیم. بحران، اتفاق، حادثه و یا واقعهای است که غالبا ناگهان پدیدار میشود و طول عمر مشخصی دارد که می توان به شکل بازه زمانی آن را تعریف و بررسی کرد و در نهایت از لحظه آغاز حالت صعودی به خود گرفته و بعد از رسیدن به نقطۀ پیک خود، شروع به روندی نزولی میکند که البته غالبا دیگر هرگز به صفر نمیرسد! مثالهایی برای بحران را میتوان زد منجمله زلزله، سیل، انفجار و فوران کوه آتشفشانی و حتی بحران کسری بودجه، بحران افزایش نقدینگی، و غیره... (البته لازم به ذکر است که در صورت برخورد غیرتخصصی و نادرست، بحران توانایی تبدیل شدن به چالش را دارد که در اینصورت بازۀ زمانی و تعاریف ریاضیاتی و نموداری بحران بالکل تغییر مییابد، چون دیگر با چالش روبرو هستیم.)
تعریف چالش: به مسائلی گفته میشود که از دیرباز حضور داشته و خواهد داشت و ناگهان به وجود آمده و ناگهان از بین نمیرود. مانند چالش آب در ایران!(در ایران بحران آب وجود ندارد، بلکه با چالش آب مواجه هستیم.)
بحران برخلاف چالش، نیازمند ورود سریع و مدیریتی سریع، جهادی و غالبا در ابتدا پوستهای است و با مدیریت بحران، به عبارتی بحران را مهار کرده و آن را تحت کنترل گرفته و آسیبهای آن را تقلیل داده و شرایط را پس از عادی سازی نسبی وضعیت، برای بهبودی بنیادی تنظیم و ساماندهی کنیم.
باید تاکید داشت که در هرگونه جابجایی در باصطلاح نامگذاری و برخورد با این دو مورد، خطایی بنیادی در واکنش به مسئله رخ می دهد که آسیبها و زیانهای آن می تواند خارج از توان تحمل و حتی حل طرف ماجرا باشد.
نمونه:
بحران آب، همانطور که اشاره شد، ما در ایران چیزی به نام بحران آب نداریم.
اقلیم ایران قرنهاست در چهارچوب تعریف اقلیم گرم و خشک قرار دارد و این منوال تا به امروز ادامه دارد و تغییری در ماهیت اکوسیستم ایران رخ نداده. لیکن باید بدین مطلب اشاره کرد که چالش آب خود مسئله ای کوچک و کم اهمیت نیست. اصول شهرسازی، شیوه معماری، تکنیکها و روشهای کشاورزی، باغداری و دامداری در طول صده های متمادی خود گواه بر این موضوع دارد، مثال: قنات سازی که در ایران به وجود آمده و می توان آن را از علل رشد و شکوفایی تمدن در فلات ایران شمرد.
حال باید گفت، ما در ایران چالش آب داشته، داریم و خواهیم داشت و حتی اگر پروژه آب شیرین کنی اتمی که در دورۀ پهلوی مطالعه و با تاسیس نیروگاه اتمی بوشهر در صدد تامین انرژی آن پروژه بودند( که اکنون بعد از 43 سال جمهوری اسلامی هم در صدد پیگیری این پروژه است) هم به مرحله بهره برداری برسد، چالش آب در ایران باقی خواهد ماند.
نامگذاری یک چالش با عنوان بحران این خطای بنیادی و سیستماتیک را به وجود می آورد که با یک چالش همانند یک بحران برخورد می شود، یعنی برخوردی ضربتی، شدید، ناگهانی با تصور بر اینکه با این تصمیمگیریها و اعمال، مسئله روی میز در طی مدت زمانی مانند 4 سال(طول عمر یک دولت) بکلی و از ریشه حل خواهد شد.
اجازه بدهید اینگونه عرض کنم که این مسئله نه تنها به حل مشکلات آبی در ایران در طی دهه های گذشته نینجامیده بلکه به تشدید آن نیز منجر گشته و حال چالش آبی ایران به درجه بالاتری از سختی رسیده است.